دستورالعمل اختلاط گندم

بسمه تعالی

 

 

شرکت مادر تخصصی بازرگانی دولتی ایران

 

 

مرکز پژوهش‌های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده‌های آن

 

 

دستورالعمل اختلاط گندم

 

 

 

 

 

فهرست موضوعات:

هدف، دامنه کاربرد، مراجع الزامی،

 اصطلاحات و تعاریف، روش اختلاط،

مدل‌های اختلاط

 

پیشگفتار

كيفيت گندم برآیندی است از تمام ویژگی­های ذاتی و ظاهری آن که بر مرغوبیت محصولات نهایی (آرد و نان) تاثیر می­گذارد. با در نظر گرفتن اینکه انواع گندم از نظر ترکیب با یکدیگر متفاوتند بنابراین آرد حاصل از آنها به لحاظ ویژگی­های پخت نیز متفاوت است.

یکی از روش­های فیزیکی در جهت بهبود کیفیت و اصلاح آرد حاصل از انواع گندم استفاده از عمل اختلاط برای به دست آوردن محصولی با مشخصات فیزیکی، شیمیایی و پخت مناسب است.

طی عمل اختلاط می­توان آردهای یکنواخت با ویژگی­های مورد نیاز تولید کرد. به این ترتیب که با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت، نسبت­های معین از گندم یا آرد با ویژگی­های کیفی مشخص مخلوط شده و در نهایت آردی با ویژگی مورد نظر تولید می­گردد.

این دستورالعمل شامل تبیین روش اختلاط گندم و مدل های آن می­باشد.

منابع و مآخذ:

1-پایان رسول، تالیف، 1388، تکنولوزی فرآورده های غلات.

2-علی اکبرنیا عرفان،آذرباد حمیدرضا،تالیف، 1385 ،تکنولوژی آسیابانی از گندم تا آرد.

3-Posner,E.,Hibbs,2005,A.Wheat flour milling,Published by Americiation Cereal Chemist,Chapter3.

 

 

 1-هدف

هدف از نگارش اين دستورالعمل تبیین نحوه عملیات اختلاط به منظور تعدیل نوسانات کیفی و حفظ حداقل ویژگی­های کیفی آرد مورد مصرف پخت نان کشور می­باشد.

2-دامنه كاربرد

اين دستورالعمل براي شرکت بازرگانی دولتی و شرکتهای زیر مجموعه (شرکتهای غله و خدمات بازرگانی مناطق چهارده­گانه) كاربرد دارد.

3-مراجع الزامی

3-1- استاندارد ملی ایران شماره 104، گندم- ویژگی‌ها و روش­های آزمون

3-2- استاندارد ملی ایران شماره 4554 ، گندم دوروم ویژگی‌ها و روش­های آزمون

3-3- استاندارد ملی ایران شماره 13535، غلات و فرآورده های آن نمونه‌برداری

3-4- استاندارد ملی ایران شماره 2-9639 ، اندازه‌گیری گلوتن مرطوب به روش مکانیکی

3-5- استاندارد ملی ایران شماره 3106 ، تعیین وزن حجمی غلات و فرآورده‌های آن

3-6-استاندارد ملی ایران شماره 2863 ، روش اندازه‌گیری پروتئین خام غلات و فرآورده‌های آن

3-7-استاندارد ملی ایران شماره 3681 ، تعیین مقدار ته‌نشینی (آزمون زلنی)

3-8-استاندارد ملی ایران شماره 3003 ، روش تعیین میزان افت گندم

3-9-دستورالعمل نمونه‌برداری مرکز پژوهش‌های غلات

 

4-اصطلاحات و تعاریف:

4-1-اختلاط: به مخلوط کردن نسبت‌های معینی از گندم یا آرد با ویژگی‌های کیفی مشخص (با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت)،  به منظور تولید  آردی با ویژگی مورد نظر اطلاق میگردد.

4-2-پروتئین: عبارتست از كل تركيبات ازت موجود در غله يا فرآورده آزمايش شده كه از حاصل ضرب كل ازت محتوي ماده مورد آزمايش در ضريب مخصوص مربوط به آن بدست مي­آيد. پروتئین یکی از عوامل مهم و اساسی در کیفیت گندم می­باشد. مقدار پروتئین گندم بین 6 تا 20 درصد متفاوت است که این امر مربوط به عوامل نژادی و محیطی آن است.

4-3- زلنی: یا مقدار ته نشینی عبارتست از مقدار حجم ته نشین شده سوسپانسیون آرد برحسب میلی لیتر در محلول اسید لاکتیک در طی مدت زمان معین. عدد زلنی نشان دهنده میزان رسوب در ارتباط با کیفیت و کمیت گلوتن از نظر خواص نانوایی و تورم است.

4-4-گلوتن مرطوب: ماده اي ويسكوالاستيك به شكل آب دار است كه اساسا از دو جزء پروتئيني گليادين و گلوتنين تشكيل می­شود .گلوتن مهمترین ماده پروتئینی آرد گندم است، گلوتن با جذب آب متورم شده، توده خمیر را بوجود می‌آورد. وجود گلوتن در خمیر قابلیت کشش و مقاومت ایجاد کرده و باعث می‌شود تا خمیر فرم پذیر شده و حالت الاستیک پیدا کند.

4-5-هکتولیتر: عبارت است از وزن حجم معيني از گندم كه معمولاً وزن 100 ليتر گندم را برحسب كيلوگرم اندازه گيري كرده و آن را وزن حجمی نیز مي نامند. هکتولیتر یکی از معیارها و عوامل مهم و مؤثر در کیفیت و ارزیابی محصول می‏باشد. از روی هکتولیتر یعنی همان وزن واحد حجم، می توان میزان بازدهی آرد را تخمین زد.

4-6-گندم دوروم: متعلق به گونه  Triticum durum خانواده Poaceaeاز گروه تتراپلوئید می­باشد. دانه گندم دوروم کشیده، نسبتا باریک و اغلب ساختار دانه شیشه‌­ای و آندوسپرم آن سخت و شاخی است.

 

5-روش اختلاط

 

5-1- نمونه‌برداري

از گندم‌های خرید داخلی و وارداتی براساس دستورالعمل نمونه­برداری مرکز پژوهش‌های غلات، نمونه‌گیری صورت می­گیرد.

 

5-2-اندازه­گیری ویژگی­های کیفی

ویژگی­های کیفی به وسیله آزمون­های کیفی شامل آزمون افت گندم، آزمون پروتئين، گلوتن مرطوب، عدد زلني، عدد فالينگ و آزمون هكتوليتر (بر مبنای استانداردهای بند 3) توسط واحد کنترل کیفی ادارات کل زیر مجموعه  و آزمایشگاههای کنترل کیفی مرکز پژوهش های غلات مطابق با استانداردهاي ملي ايران اندازه­گیری می­گردند.

5-3- مقایسه و انطباق نتایج کیفی

پس از ارزیابی نتایج کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، مغایرت های کیفی احتمالی شناسایی و در برنامه ریزی اختلاط موجودی گندم لحاظ میگردد. درصد اختلاط انواع گندم توسط واحد کنترل کیفی شرکت های منطقه ای زیر مجموعه انجام و در صورت نیاز با مشاوره مرکز پژوهش های غلات  تعیین می­شود.

5-4-انجام عملیات اختلاط

به منظور تنظیم سبد کیفی و تعدیل نوسانات کیفی آرد در هر استان، عملیات اختلاط، با در نظر گرفتن میزان و مشخصات کیفی موجودی گندم استان، با نظارت آزمایشگاه شرکت منطقه ای، صورت می‌گیرد.

5-5- ویژگی های مهم در عملیات اختلاط

5 -5-1- مقدار پروتئین گندم

ميزان پروتئين يك مشخصه كليدي براي خريداران گندم و آرد محسوب می‌شود. به اين دليل كه با بسياري از ويژگی­هاي تكنولوژيكي آرد ارتباط دارد. نتايج ميزان پروتئين جهت پيش بيني جذب آب و زمان گسترش خمير در طي فرايند توليد نان استفاده مي­شود به اين دليل كه ميزان پروتئين بالاتر معمولاً ميزان آب بيشتر و زمان مخلوط شدن طولاني­تري را براي بدست آوردن استحكام بهينه خمير نياز دارد. ميزان پروتئين همچنين مي­تواند بر ویژگی‌های بافت و ظاهر نان تاثیرگذار باشد.

مقدار و کیفیت پروتئین (عدد زلنی) دو پارامتر بسیار مهم در اختلاط گندم برای آردسازی به شمار می­آیند.  به این ترتیب که با مخلوط کردن انواع گندم، کیفیت و مقدار پروتئین تنظیم می­شود به طوری­که مشخصات نهایی گندم مخلوط شده برای آرد مناسب باشد.

5-5-2- مقدار و کیفیت گلوتن

گلوتن مهمترین عامل در یکنواختی حجم و بافت، بازدهی و جذب آب، قابلیت نگهداری گاز و افزایش زمان ماندگاری در فرآورده­های آرد گندم است. ارزش نانوايي ارقام مختلف گندم به مقدار گلوتن موجود در دانه آنها وابسته می­باشد. پروتئين هاي گلوتني شامل گليادين‌ها و گلوتنين‌ها می­باشند. وجود تنوع در نسبتهاي گلوتنين به گليادين و الاستيسيته گلوتن اثرات معني داري بر خصوصيات رئولوژيكي (خصوصيات فيزيكي ازجمله خاصيت كشساني و مقاومت خمير) خمیر نان دارد.

اختلاط انواع گندم­های گلوتن قوی و گلوتن ضعیف منجر به بهبود کیفیت آرد خواهد شد.

5-6- فرمول اختلاط

متغیرهای کیفی متعددی در گندم وجود دارند که کیفیت آرد تولیدی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. بنابراین در عملیات اختلاط گندمی كه داراي عيوب خاصي است مثلاً از نظر كيفيت گلوتن ضعيف مي‌باشد با گندم ديگري كه از همان نظر قوی است، جهت بدست آوردن آرد مناسب اختلاط داده می‌شود.

برای به دست آوردن نسبت گندمها جهت بهبود یک فاکتور کیفی، از فرمول مربع پیرسون استفاده می‌شود.

مثال: اگر گندمهای با گلوتن 20 و 30 در اختیار داشته باشیم و بخواهیم به گلوتن 27 برسیم،  باید 3 قسمت گندم،  با گلوتن 20 و 7 قسمت گندم،  با گلوتن 30 را مخلوط کنیم.

7 = 27 - 20

 

                                 

3 = 27 - 30

                                                                                            

                                                                    6-مدل‌های اختلاط

6-1- گندم­های تولید داخلی 

متغیر کیفیت در برنامه­های حمل گندم خرید داخلی مد نظر قرار می­گیرد و گندم مازاد استان­ها (با در نظر گرفتن مقدار تولید گندم استان، مسافت حمل و هزینه های حمل) در برنامه‌ریزی اختلاط استان­های مصرف کننده گندم لحاظ می­گردد.

 بر اساس نتایج اندازه­گیری ویژگی­های کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، گروه بندی کیفیت گندم­های  تولید داخل انجام می­شود در این گروه بندی گندم­های داخلی به سه گروه تقسیم می­شوند که گروه یک دارای بالاترین کیفیت می باشد و گروه سه جهت مصارف خبازی، احتیاج به انجام عملیات اختلاط دارد.

 

6-2- گندم­های دوروم

 چنانچه امکان صادرات و یا فروش گندم‌های دوروم تولید داخلی برای مصارف غیر نان همانند ماکارونی نباشد به استناد استاندارد ملی ایران به شماره 4554 گندم دوروم ویژگی­ها و روش­های آزمون از اختلاط گندم دوروم جهت ارتقا کیفیت گندم­های با معدل کیفی پایین استفاده می­گردد.

اختلاط گندم­های دوروم موصوف با نظارت آزمايشگاه كنترل كيفي مناطق و با مجوز اختلاط مرکز پژوهش‌های غلات  صورت می‌گیرد.

معمولاً گندم سخت با گندم نرم به لحاظ شرایط مشروط کردن^[1] و آسیابانی متفاوت می‌باشد به همین دلیل میزان اختلاط گندم دوروم با گندم معمولی با توجه به خصوصیات فیزیکی و سختی گندم دوروم و تفاوت­های تکنیکی آسیابانی در حدود 20% می‌باشد.

6-3- گندم­های وارداتی

 واردات گندم معمولا جهت رفع کمبود گندم تولید داخل صورت می­گیرد. گندم­های وارداتی عمدتا در گروه یک کیفی قرار دارد  و برای ارتقاء کیفیت و رفع عیوب گندم‌های داخلی در  ویژگی های کیفی مانند میزان گلوتن مرطوب، پروتئین و عدد زلنی مناسب است. اختلاط گندم‌های وارداتی با گندم­های گروه سه و بعضا گندم­های گروه دو (با تشخیص آزمایشگاه استان و توصیه مرکز پژوهش­های غلات) جهت ارتقاء کیفیت آرد مصارف خبازی انجام می­شود.

 

مثال: چنانچه ویژگی عدد زلنی گندم­های تولید داخل با گندم­های وارداتی دارای تفاوت قابل توجهی ­باشد از فاکتور زلنی برای تعیین نسبت اختلاط گندم وارداتی و داخلی استفاده می­شود. در صورتی­که زلنی گندم داخلی 26 و وارداتی 37 باشد با توجه به محاسبات به روش­ مربع پیرسون می­توان از اختلاط با ضرایب 82% گندم داخلی و 18% گندم وارداتی به عدد زلنی 28 (مقدار توصیه ای استاندارد 103 آرد) رسید.

نحوه محاسبات به شرح ذیل می­باشد:  

 

            26 متوسط زلنی گندم داخلی

            9= 28 - 37  

                           2 = 26 - 28                                                                           

              37 متوسط زلنی گندم وارداتی

 

ضریب گندم داخلی :      %  82=100×9+2/9

 ضریب گندم وارداتی:    %  18=100×9+2/2

---

[1] conditioning

دستورالعمل کیفی ارزیابی دانه­های روغنی سال 1396

                 

شركت مادر تخصصي بازرگاني دولتي ايران

مركز پژوهش‌هاي غلات

                                 دستورالعمل کیفی ارزیابی دانه­های روغنی سال 1396

(دانه کلزا، آفتاب گردان،گلرنگ و سویا)

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه ارزیابی دانه های روغنی داخلي (دانه کلزا، آفتاب گردان، گلرنگ و سویا) و اتخاذ رويه يكسان در شركت­هاي غله و خدمات بازرگانی مناطق و متصديان امر دانه­های روغنی تدوين گرديده است و ضرورت دارد، آموزش­هاي لازم مطابق با دستورالعمل حاضر را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:

1-  استاندارد ملي روش آزمون دانه هاي روغني، شماره 661 چاپ سوم

2- استاندارد ملی دانه روغني -اندازه گيري رطوبت و مواد فرار-روش آزمون، شماره 8034     

3-  استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592  

4- Australian oilseed federation, Quality standards,Technical information and typical analysis, ,2015/2016

1- هدف :

تبیین ویژگی های کیفی دانه­های روغنی (کلزا، آفتابگردان، گلرنگ و سویا) و روش های اندازه گیری آن.

2-دامنه كاربرد :

 دانه های روغنی تولید داخلی (کلزا، آفتابگردان، گلرنگ و سویا) مورد عرضه در سال1396

 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1- دانه کلزا[1] محصول گیاهیست یکساله از گونه  Brassica napus L وخانواده Cruciferae داراي شكل كروي بوده و معمولاً به رنگ قهوه اي تيره تا سياه مي باشد (دانه ها هرچه نارس تر باشند روشن تر خواهند بود). دانه های کلزا جزء دانه های روغنی کوچک و ریز بوده و وزن هزاردانه آن بين 3 تا 7 گرم متغير مي باشد. 

3-2– دانه سویا[2]، دانه گیاهی است با نام علمی Glycine max از تیره Leguminosae که به رنگ‌هاي زرد، سفيد، سياه، خاکستري و خالدار ديده مي‌شود.

3-3- دانه آفتابگردان[3]، متعلق به خانواده گل‌ستاره‌ای‌ها Asteraceae از جنس آفتاب‌گردان‌ها Helianthus  بوده که از آن روغن گرفته می‌شود.

3-4- دانه گلرنگ[4]، با نام علمی Carthamus tinctorius می­باشد از خانواده کاسنیان­، میوه آن سفید و به صورت فندقه بوده که انتهائی آن دارای دسته‌ای تار نازک است.

3-5- رطوبت، ميزان آب موجود در دانه روغنی كه بدون تغيير كيفيت دانه، جدا شدني باشد و عبارت است از درصد وزنی آب موجود در نمونه مورد آزمایش به وزن کل نمونه مورد آزمایش.

3-6- ناخالصی، به هر گونه مواد به جز دانه های روغنی مورد خریداری گفته میشود.

3-7- الك 1 ميليمتري، الكي است كه قطر هر يك از منافذ دایره ای آن 1ميليمتر باشد.

3-8- بمبو، وسيله‌ نمونه‌ برداري‌ شامل‌ لوله‌هاي‌ توخالي‌ با نوك‌ تيز بوده‌ و داراي‌ انواع‌ مختلفي‌ مي‌باشد.

3-9- محموله، مقدار دانه‌هاي‌ روغني‌ ارسالي‌ يا دريافت‌ شده‌ در يك‌ زمان‌ كه تحت‌ پوشش‌ يك قرار داد يا سند حمل قرار دارد‌.

3-10-نمونه‌ آزمايشگاهي، نمونه‌ حاصل‌ از تقسيم‌ نمونه‌ كلي‌ اخذ شده از یک محموله بوده و نمایشگر‌ ويژگي­هاي محموله می­باشد.

4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1- رطوبت

4-2-ناخالصی

در دانه­های روغنی تنها رطوبت و ناخالصی مطابق بندهای 6 و7 اندازه­گیری و تعیین می­گردد. حدود مجاز ناخالصی و رطوبت با وصول به شرکت، توسط حوزه معاونت بازرگانی داخلی، ابلاغ خواهد شد.

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه­برداري دانه­های روغنی باید مطابق استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 به شرح زیر انجام شود.

5-1- برداشت نمونه اوليه بايد از دانه‏هائي­كه داخل كيسه و يا به حالت فله (توده) حمل شده‏اند با استفاده از وسائل نمونه‏گيري انجام گيرد.

5-2- نمونه‏گيري از كيسه­های بسته با بمبوي نیزه ای و بايستي حداقل از 2 درصد كيسه‏ها انجام شود.

5-3- نمونه‏برداري از کامیون­های فله دانه­های روغنی به وسیله بمبو، بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم انجام پذيرد.

5-4- نمونه‏ها­ی برداشت اولیه، در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه شود.

5-5- نمونه‌ كلي حاصل از برداشت­های اولیه را کاملا مخلوط‌ نموده‌ تا نمونه يكنواختي به دست آید.

5-6-  با تقسیم دقیق نمونه کل نمونه‌هاي ‌آزمايشگاهي تهیه میشود.‌ عمل تقسیم کردن به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا صليب مخصوص و یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي[5] انجام میشود.

یادآوری1 : وسائل نمونه‏برداري باید تميز، خشك و عاري از بوي خارجي باشند.

يادآوري 2 : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كاربرد درست تجهيزات و روش نمونه برداري را ديده باشند.

6- تعيين ناخالصي در دانه‏هاي روغني

6-1- ناخالصي‏ها به تمام مواد خارجی همراه با دانه روغنی باستثناي دانه اصلي اطلاق ميشود. انواع ناخالصی و تعاریف آن به شرح زیر می باشد.

6-1-1 -ناخالصي‏هاي ريز ، به موادي اطلاق ميشود كه از الك عبور نمايند.

6-1-2- ناخالصي‏هاي درشت، به مواد باقي مانده روي الك اطلاق ميشود كه شامل:

6-1-2-1-دانه روغني نباشند مانند تكه‏هاي چوب و فلزات و سنگ و دانه‏هاي نباتي غيرروغني.

6-1-2-2-تكه‏هاي مربوط به دانه اصلي مانند ساقه، برگ ساير قسمت­هاي گياه روغني كه حاوي روغن نيستند.

6-1-2-3-دانه روغنی بجز دانه­های اصلی (هر دانه روغنی بجز دانه روغنی مورد خریداری).

تبصره1: در خصوص دانه آفتابگردان، پوست‏هاي جدا شده از مغز بعنوان ناخالصي تلقي ميشوند.

 تبصره 2 : دانه شکسته شده کلزا، سویا ، گلرنگ و آفتابگردان ناخالصی محسوب نمی گردد.

6-2- تعيين  ناخالصي ها:

ناخالصی ها بوسیله الک کردن  نمونه و جدا کردن ناخالصی های ریز و درشت از زیر و روی الک انجام می پذیرد که شامل مراحل زیر است:

6-2-1- توزین 200 گرم نمونه آزمايشگاهی

6-2-2- جدا كردن ناخالصي‏هاي ریز نمونه آزمايشگاهی، بوسيله الك دایره ای 1 میلیمتری (از الک کردن بیش از اندازه و فشار دادن نمونه روی الک خودداری شود)

6-2-3- جدا نمودن ناخالصي­های درشت مطابق تعریف بند 6-1-2 از روی الک با استفاده از پنس یا وسیله مناسب این کار.

یادآوری1: برای جداسازی ناخالصی درشت می توانید دانه‏هاي باقي مانده از الك 1میلیمتری را به الك دیگری (كه دانه‏هاي اصلي از آن رد ميشوند) منتقل كنيد تا ناخالصي‏هاي بزرگ‏تر از دانه اصلي روی الک باقي بماند سپس آنها را جداسازی و توزین نمایید.

6-2-5-توزین کلیه ناخالصی های جمع آوری شده و با دقت يكصدم گرم و اعلام نتیجه به درصد.

يادآوري 2:  از آنجاییکه روش تشخیص ناخالصی ها به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایش­ها، ضروری است.

7- تعيين رطوبت دانه‏هاي روغني

تعيين رطوبت نمونه آزمايشگاهی دانه روغنی بر اساس استاندارد ملی روش اندازه­گیری رطوبت و مواد فرار دانه­هاي روغني، شماره 8034­ و با خشك كردن دانه در حرارت 2 ± 103 درجه سانتيگراد در گرمخانه( اتو) و در فشار جو تا رسيدن به وزن ثابت انجام ميگيرد.

7-1-روش مرجع آزمون رطوبت دانه های روغنی

5 تا ١٠ گرم از نمونه دانه روغنی را در ظرف­های مخصوص (که قبلا در اتو ١٠٣ درجه خشک و به وزن ثابت رسیده است) ریخته و به طور يكنواخت در تمام سطح ظرف پخش كنيد، درب ظرف را بسته و كل آن را وزن نمائيد. ظرف حاوي آزمونه را با درب باز به  مدت 3 ساعت در گرمخانه ای که قبلا حرارت آن تا حرارت 2 ± ١٠٣ درجه سلسيوس ثابت شده است، خشک کرده، درب ظرف را بسته و آن را در دسیکاتور قرار دهيد و پس از خنک شدن در دسیکاتور و رسیدن درجه حرارت ظرف به درجه حرارت آزمايشگاه ، وزن نمایید.

مجددا ظرف را با درب باز(همان نمونه ) داخل اتو قرار دهيد. بعد از يك ساعت مراحل ذكر شده را تکرار کنید.

اگر اختلاف دوبار وزن كردن متوالي، برابر يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم به ازاي ٥ گرم نمونه يا ٠٠١ / ٠ جرم نمونه شد اندازه گيري را متوقف كنید. در غير اين صورت ، اين عمل را در فواصل يك ساعته تكرار نمائيد تا اختلاف نتيجه دو توزين متوالي­، مساوي و يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم باشد.

مقدار رطوبت و مواد فرار، بر حسب درصد جرمي نمونه دريافتي طبق فرمول زیر محاسبه می گردد:

جرم ظرف خالی برحسب گرم  m0=

جرم ظرف با نمونه قبل از خشك كردن برحسب گرمm1=

جرم ظرف با نمونه بعد از خشك كردن برحسب گرم m2=

یادآوری2: تا جاييكه امكان دارد عملیات فوق را با سرعت انجام دهيد تا تغيير قابل ملاحظه اي در رطوبت حاصل نگردد.

7-2-سنجش سریع رطوبت

در زمان خرید به دلیل زمانبر بودن اندازه گیری رطوبت به روش مرجع، از رطوبت سنج­های سنجش سریع مخصوص دانه های روغنی استفاده میشود.

یادآوری1: اگر رطوبت سنج برای اندازه گیری رطوبت تنها یک محصول طراحی شده فقط برای همان محصول استفاده شود.

یادآوری2: نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی، زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده و براساس مقایسه مقادیر به دست آمده رطوبت در روش مرجع با مقادیر تعیین شده توسط دستگاه، آن را تنظیم و کالیبره نمود. در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می نمایند، استفاده نمود.

8-نگهداری دانه های روغنی

با توجه به ماهیت دانه های روغنی، رطوبت بالا و فسادپذیری، نگهداری این دانه ها نیاز به شرایط و تجهیزات ویژه دارد لذا می بایست برنامه ریزی و تمهیدات لازم اتخاذ گردد تا در چارچوب ضوابط بازرگانی داخلی شرکت، سریعاً دانه های خریداری شده به واحدهای مصرف کننده ارسال گردد و از نگهداری آن در انبارها به شدت خودداری گردد.

---

[1] Rapeseed

[2] Soybean

[3] Sunflower

[4] Safflower

[5]  دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد،سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد. دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد. مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.

دستورالعمل کیفی خرید گندم داخلی 1396

 

 
 
دستورالعمل کیفی خرید گندم داخلی 1396

(ويژگي­ها، حدود مجاز و روش افت زنی)

 



 
 

     مرکزپژوهش­های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

 

مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريدگندم داخلي مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركتهاي غله و متصديان امر خريد و بر اساس پیشنهادات و تجربیات مسئولین کنترل کیفی شرکت­های غله و خدمات بازرگانی و با بررسی و تایید کارگروه تخصصی در گروه خرید و نگهداری غلات براي استفاده در خريد گندم داخلي مورد عرضه سال 1396 تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزشهاي لازم و مطابق با دستورالعمل حاضر را جهت آمادگي براي امر خريد را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:


1-  استاندارد ملي گندم – ویژگی­ها(Wheat – Specification)  ، شماره 104 تجدید نظر پنجم

2- استاندارد ملی غلات و فرآورده­های آن –نمونه برداری شماره 13535

3- استاندارد ملی غلات و فرآورده­های آن- روش تعیین میزان افت گندم شماره 3003

4- استاندارد ملی گندم دوروم- ویژگی­ها و روش­های آزمون شماره 4554

5- ICC – Standard, No.102/1, International Association for cereal Chemistry.      

6-Codex Standard 199, 1995. codex Standard for wheat‌ and Drum wheat.
           


1- هدف :

تبیین ویژگی­های کیفی گندم قابل خریداری و روش های اندازه گیری آن، شامل معرفی اجزای افت، روش افت زنی، تعیین رطوبت و تشخیص آلودگی به آفات انباری.

2-دامنه كاربرد :

اين دستورالعمل جهت استفاده در امر خريد تضميني گندم­هاي داخلي سال 96 مورد عرضه در کلیه مراكز خريدكاربرد دارد.


 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1 گندم معمولي

محصول گياهي از گونهTriticum aestivum  ازتیرهGramineae  مي باشد.

3-2 گندم دوروم

گندمي است سخت، بلندتر و كشيده تر از از گندم معمولي، زردرنگ و كمي براق (كهربايي) ،  مقطع دانه‏هاي آن كم و بيش حالت سه گوش و پشت یا گرده نسبتاً تیز دارد. اغلب ساختار دانه دوروم شیشه ای و آندوسپرم آن سخت و شاخی است. گندم دوروم نسبت به گندم معمولی در مقابل شكستن و برش، مقاومت بيشتري از خود نشان می‏دهد.  

3-3 جدول پاكي

 جدولي است داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود. در اين جدول بر اساس میزان افت گندم تحويلي (مفيد و غير مفيد) ، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) ، قيمت نهايي مشخص مي­شود.

3-4  افت

هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت و خلوص گندم گردد، افت ناميده مي­شود و شامل افت مفید و غیرمفید است.

3-4-1 افت مفيد : اُفتی است که قابليت آسياباني دارد ليكن وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي و دانه هاي چروكيده و دانه هاي لاغر و بادزده كه از الك 2 میلیمتری عبور نمايند، همچنين دانه هاي جوانه زده و دانه هاي تغيير رنگ يافته در محل جوانه، دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله ) روی الک می­باشد.

3-4-2 افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله و خاشاك مي­باشد.

جدول1- اجزای افت مفید و غیر مفید

افت غیر مفید
افت مفید
بذور علف های هرز
دانه های سایر غلات
(به استثنای جو، چاودار، یولاف و تریتیکاله)
ارگوت
 (ناخنک)
دانه های شکسته و چروکیده
دانه سیاهک زده
دانه جوانه زده
دانه گرما دیده
دانه تغییر رنگ یافته در جوانه
ناخالصی ها
 (نظير سنگ، شن، خاك، فضله و خاشاك و ...)
حشره زدگی ناشی از آفات مزرعه ای
(به استثنای سن زده)
نماتد زده
دانه های سرمازده و نارس



3-5 دانه هاي شكسته

به دانه‏هائي از گندم اطلاق ميشود كه بخشی از آندوسپرم آنها به دلیل آسیب های مکانیکی نمايان است و از الك 2 ميليمتري عبور نمايد.

یادآوری: دانه های حشره زده در این گروه قرار نمی­گیرند.

3-6 دانه هاي چروكيده
به دانه­هاي لاغر، سبك و چروكيده اي كه از الك 2 میلیمتری عبور نمايند، گفته می شود.
 وزن مخصوص پايين و نسبت بالاي طول به عرض از مشخصات دانه­هاي چروكيده است. چروکیدگی در اثر عوامل مختلف مانند سرما، گرما، بیماری، کم آبی و غیره ایجاد می شود.

يادآوري: دانه­هاي باد زده جزء دانه­هاي چروكيده به حساب مي­آيند.

3-7 دانه هاي جوانه زده
به دانه‏های گندمی اطلاق ميشود كه جوانه آن بحدي رشد كرده باشد كه با چشم غيرمسلح قابل رويت باشد.

3-8 دانه سایر غلات
به دانه های دیگر غلات از قبیل جو، ذرت، ذرت خوشه ای، ارزن، چاودار، برنج، یولاف و تریتیکاله اطلاق می‌شود.

3-9 دانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه
دانه هايي با تغيير رنگ مشخص قهوه اي تيره يا سياه رنگ در محل جوانه و اطراف آن بوده كه علائم جوانه‌زنی در آنها ظاهر نشده باشد. دانه تغییر رنگ یافته در جوانه، جزء افت مفید محسوب می­گردد.
این عارضه در رطوبت بالا و یا بارش­های مکرر و یا در دانه­های زودرس تکثیر می­یابد و در گندم دوروم و گندم­های با هکتولیتر بالا بیشتر دیده می­شود.

3-10 دانه هاي گرما ديده
 دانه هاي گندمی هستند که در اثر گرما رنگ بیش از نيمي از سطح  دانه تغيير رنگ داده و به رنگ قهوه اي تيره يا قهوه اي متمايل به سياه درآمده و مقطع آندوسپرم دانه، خاكستري مايل به زرد يا قهوه اي است. دانه­های حرارت دیده جزء افت غیر مفید محسوب می­شود.

3-11 دانه هاي نارس
به دانه هایی اطلاق میگردد که مراحل رسیدن خود را طی نکرده و رنگ آنها سبز تا سبز تیره می باشد.

3-12 دانه هاي لکه آردی[1]
به دانه هایی گفته میشود که  لكه زرد رنگ نشاسته­اي و آردی در آنها مشاهده شود.

3-13 دانه سن زده

بر اساس استاندارد ملی دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن (با چشم غير مسلح) وجود نقطه قهوه ای تا سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن اطراف محل سن زدگی که می‌تواند با چروکیدگی دانه همراه باشد يا نباشد.

3-14 حشره­زدگي

 دانه­هاي آسيب­ديده­اي كه به وسيله چشم غيرمسلح قابل رويت هستند و به وسيله حشرات در هریک از مراحل زیستی رشد مورد حمله قرار گرفته باشند.

علائم تشخيص سن زدگي:

 الف: محل اثر نيش حشره به رنگ قهوه اي تيره تا سياه

ب: تشكيل هاله سفيد رنگ در اطراف محل نيش زدگي و اختلاف رنگ هاله و نرم شدن بافت گندم در اين ناحيه نسبت به ساير قسمت­هاي دانه .

يادآوري1: تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود.

يادآوري2:  امكان دارد جاي نيش در محل جوانه ويا شيار گندم بوده و به راحتي قابل تشخيص نباشد  ليكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد. در اين حالت نشانه و علامت سن­زدگی تغییر رنگ دانه و نرم شدن بافت گندم در اطراف محل نیش­خوردگی است.

3-14 دانه های کپک زده

دانه های گندمی هستند که وجود کپک در آنها با چشم غیرمسلح قابل تشخیص باشد.

3-15 دانه های سیاهک زده[2]

دانه های گندمی هستند که تغییر شکل و رنگ داده معمولاً كمي گرد و كوچكتر از دانه معمولي بوده و با فشار بر روی پوسته پودر سیاهرنگی از آن خارج شود و داراي بوي مخصوص مربوط به سياهك باشد.

 این نوع سیاهک علاوه بر ایجاد مواد سرطانزا، سبب کاهش وزن مخصوص و بازدهی آرد، تیره شدن رنگ آرد و همچنین آسیب به خواص رئولوژیک خمیر میگردد.

3-16 ارگوت (ناخنک)

به شاخی شدن دانه در اثر قارچ Claviceps purpurea گفته می‌شود كه به صورت زائده ای کشیده، ارغوانی تا سیاه رنگ و دارای بافت سخت قابل رویت می باشد.

ارگوت یک نوع بیماری قارچي بوده كه در آن جسم سخت با انحناي مختصر در خوشه و در محل دانه تشكيل ميگردد و در اين حالت عموماً دانه از اندازه معمولي بزرگتر است و به دلیل داشتن سموم آلکالوئیدی در انسان و دام ایجاد مسمومیت می­نماید.

3-17  دانه هاي آلوده به فوزاريوم

یک بيماري قارچي مزرعه­ای مي­باشد كه در اثر آن، محصولی نامرغوب با دانه­هاي ريز و چروكيده و وزن هزار دانه كم بوجود می­آید و به دليل ايجاد توكسين قارچي عوارض خطرناكي را براي انسان و حيوانات بدنبال دارد. اغلب دانه­هاي آلوده به فوزاریوم، چروكيده، سبك و متمايل به رنگ خاكستري با ظاهري مات و كدر يا مايل به صورتي مي­باشند. دانه­هاي به ظاهر سالم نيز اغلب داراي آلودگي بوده و رنگ زرد كهـربائي خود را از دسـت داده و به رنگ قهـوه­اي كـدر و مـات مي­گرايند.

3-18 دانه‏های نماتدزده

عامل اين بيماري، كرم نماتد tritici Anguina مي‏باشد در اثر اين بيماري دانه‌ها به رنگ قهوه‌اي تا سياه در آمده و در واقع گال‌هايي با اندازه كوچكتر از دانه‌سالم گندم ‌مي‌باشند. درصورتي كه گندمهاي آلوده به نماتد در آب خيسانده و خرد شوند، تعداد زيادي لارو متحرك نماتد از آن بيرون مي‌آيند.

3-19 بذر علف های هرز

دانه گیاهان ناخواسته، به استثنای دانه سایر غلات می‌باشد.

3-19-1 بذر علف های هرز غیرسمی

دانه گیاهان ناخواسته غیرسمی به استثنای دانه غلات می‌باشد.

يادآوري: بذر علف هرز سرشکافته از بذور مضر موجود در مزارع ایران محسوب می‏شود، اين بذر سمی نیست ولي منجر به خسارت کیفی و کاهش کیفیت محصول ميگردد و در خرید تضمینی حدود مجاز برای آن مشخص گردیده است.

3-19-2 بذر علف های هرز سمی

دانه گیاهان ناخواسته سمی به استثنای دانه غلات می‌باشد كه فهرست مهمترين آنها در جدول زير ذكر شده است.

جدول 2- فهرست علف های هرز سمی مزارع گندم

فارسی
نام انگلیسی
نام علمی
تلخه
Russian Knapweed
Acroptilon repens
سیاه تخمه،سیاه دانه
Corn-cockle
Agrostemma githago
تاتوره
Jimson weed
Datura Stramonium
آفتاب پرست، علف کنجدی
Heliotrope
Heliotropium spp
گیج دانه
Poison ryegrass, Darnel
Lolium temulentum
تلخ بیان
Stagger bush, Russian Centaury
Sophora alopecuroides




4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1 -افت مفيد حداكثر 10 % وزني باشد.

4-2- افت غير مفيد حداكثر 7% وزني باشد.

4-3 -دانه‌هاي سن زده حداكثر 2% وزني باشد.( بالاتر از 2% به ازای هر درصد کسر بها مطابق جدول پاکی ابلاغی)

4-4 -حداكثر جو ، چاودار و تريتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم تا 5% معاف از کسر بها و خارج از افت مفید محاسبه می گردد.

تبصره 1: درصورت بالاتر بودن درصد جو، چاودار وتریتیکاله از 5% و احتمال اختلاط عمدی، کل میزان درصد جو، چاودار و تریتیکاله در دامنه افت مفید مشمول کسر بهاء می­گردد.

تبصره2: دانه­هاي ساير غلات (ذرت، ذرت خوشه­اي، ارزن، برنج و يولاف)  به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

4-5- حداكثر رطوبت 12% باشد.(حداكثر رطوبت در استانهاي  گيلان ،مازندران، گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% است.)

4-6- حداکثر دانه های جوانه زده قابل قبول 4% و جزء افت مفید محسوب می گردد.

4-7- گندم باید عاری از هر نوع آفت انباري زنده باشد.

تبصره: مشاهده آثار حشره زدگی ناشی از آفات انباری نشان دهنده کهنه بودن گندم و قابل قبول نمی باشد.

4-8- دانه هاي كپك زده و فاسد قارچي قابل تحويل نمي باشد.

4-9-حداکثر دانه های گندم معمولی مخلوط با گندم­هاي دوروم 10%  باشد. (در صورتيكه گندم­هاي دوروم تحويلي با بيش از 10% انواع ديگر گندم مخلوط باشد، گندم معمولي محسوب ميگردد.) 

4-10-گندم آغشته به سموم قارچ كش قابل تحويل نميباشد، رنگ دانه بسته به نوع سم قارچ كش، به رنگ­هاي صورتي تا بنفش مشاهده ميشود.

4-11-سایر ویژگی ها-حدود مجاز مطابق با جدول زير باشد.


جدول3- سایرویژگیهای كيفي گندم قابل خريداري درسال 96
ويژگي
حدمجاز(درصد)
دانه هاي سياهك زده
حداكثر1/0 درصد (1 در هزار وزنی)
بذر علف هرز سرشكافته
حداکثر4/0 درصد (4 در هزار وزنی)
دانه هاي حشره زده مزرعه ای (به غیر از سن زدگی)
حداکثر3/0 درصد و جزء افت مفید
ناخنك (ارگوت)
حداکثر05/0درصد و جزء افت غیر مفید
بذر علف های هرز سمی2
حداکثر  3/0 و جزء افت غير مفيد

1-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها

2-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها ومرجع ذیصلاح برای تشخیص بذر سمی سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد کشاورزی می­باشد.

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه برداري گندم باید مطابق استاندارد ملی ایران شماره 13535، روش نمونه برداري از غلات انجام شود.

نمونه‏برداري از کامیونهای گندم، به وسیله سوندهاي مخصوصی با نام بمبو انجام مي‏شود كه شامل دو لوله تو خالی با نوك تيز بوده، كه يكي از آنها در داخل ديگري قرار گرفته است. قبل از نمونه‏برداري با چرخاندن لوله داخلي دريچه‏ها بسته شده و پس از ورود به داخل محموله گندم، با چرخاندن، آنها را باز كرده و بلافاصله بسته وآن را خارج نموده و نمونه‏ها را در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه مي‏كنند.

نمونه‏برداري بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم به صورتهاي پيشنهادي زير انجام پذيرد.

- تا 15 تن از3تا 5 نقطه.                        

- از 15 تا 30 تن از 8 نقطه.

 گسترده وزن نمونه اوليه 1تا3 كيلوگرم پيشنهاد ميشود، نمونه‏هاي اوليه برداشته شده از بامبو را با هم مخلوط نموده تا نمونه يكنواختي حاصل گردد. از مخلوط کردن و پس از تقسیم دقیق نمونه کل به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي ، 100 گرم نمونه جهت آزمايش‏ افت و تعیین فاکتورهای خرید جدا مي‏شود. بايد دقت شود كه كليه وسايل نمونه‏برداري، تميز و كاملا خشك باشد.

يادآوري : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كاربرد درست تجهيزات و روش نمونه برداري را ديده باشند.

5-1 روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي

نمونه مخلوط حداقل دو مرتبه پيش از تقسيم در يك سطح غير قابل نفوذ و تمييز كاملاً مخلوط شود

- دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد.

- سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد.

- دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد.

- همه مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.

6- روش افت زنی ( تعيين افت مفيد و غير مفيد)

اصول اين روش عبارتست از جدا كردن كليه مواد تشكيل دهنده افت ( طبق تعاريف فوق ) بوسيله الك و يا با دست و توزين آنها.

پس از نمونه‏برداري 100 گرم گندم را با دقت 1/0 گرم توزين نموده و نمونه را به وسيله الك 2 ميليمتري براي مدت حداقل 30 ثانيه الك نمائيد .

پس از الك كردن سنگ , كلوخه , كاه و كزل، بقایای حشرات و کنه ها، فضله پرندگان، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی) دانه های سمی و مضر، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت) را از روي الك برچيده و به مواد مشابهي كه از الك 2 ميليمتري عبور نموده است اضافه نموده و كل آنها را با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت غير مفيد توزين گردد.

دانه هاي شكسته و چروكيده و لاغر و بادزده اي كه از الك  2 ميليمتري عبور ميكنند را بعلاوه دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه، دانه های سبز، نارس و حشره زده روي الك را جداسازي و با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت مفيد توزين گردد.

يادآوري 1:  از آنجاییکه روش تشخیص کلیه اجزای افت به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایشها، ضروری است.

يادآوري2: اجزاي افت با چشم غير مسلح اندازه‌گيري ميگردد.

يادآوري 3- مرجع ذيصلاح براي تشخيص بذور سمي و غيرسمي سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد كشاورزي مي‌باشد.

یادآوری 4- در صورت وجود دانه­های آلوده به فوزاریوم و نماتد زده مراتب سریعاً به مرکز پژوهش­های غلات گزارش گردد.
7- تعیین رطوبت
رطوبت یکی از فاکتورهای مهم در نگهداری گندم بوده و در سلامت و ماندگاری آن تأثیر بسزایی دارد، هر چه رطوبت گندم پایین­تر باشد قابلیت و مدت نگهداری آن افزایش می­یابد، تعيين مقدار رطوبت از نقطه نظر خريد و فروش نیز داراي اهميت فراواني است. بنابراین کنترل میزان آن در هنگام دریافت گندم ضروری است. براي تعيين میزان درصد رطوبت گندم، از روشهاي مستقيم و غيرمستقيم استفاده مي‏شود. روشهاي مستقيم ساده و دقيق و در عين حال وقت گيرند. در حالي كه روشهاي غيرمستقيم به سهولت و سريع انجام مي‏گيرند، اما دقت كمتري دارند. در مراکز خرید تعیین رطوبت به روش غیر مستقیم و با استفاده از رطوبت سنج انجام می‏شود. رطوبت‏سنج مقاومتي، مقاومت الكتريكي يك مقدار مشخص از نمونه دانه را تحت تراكم و درجه حرارت معين، اندازه‏گيري مي‏كند، مقاومت الكتريكي برحسب رطوبت، درجه حرارت و درجه تراكم دانه تغيير مي‏كند. رطوبت سنج‏ هاي زیر جزء رطوبت سنج‏هاي مقاومت الكتريكي هستند كه رطوبت دانه را ظرف 30 ثانيه و به روش غیرمستقیم اندازه‏گيري مي‏كنند.

- universal moisture meter

-Kett moisture meter

-MiniGAC Plus (Dickey-John)

-Multigrain

-Sinar

نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده دستگاه را تنظیم و کالیبره نمود در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می نمایند، استفاده نمود.
8- تعیین آلودگي به آفات انباري

 براي تعيين الودگي به آفات انباري از الك، با سوراخهاي از 5/1 تا 5/2 ميلي‌متر بطوريكه بر حسب مورد اكثر حشرات از الك عبور كرده ولي دانه‌هاي گندم مورد آزمون روي آن باقي بمانند، استفاده ميشود.

تمام حشرات جدا شده در نمونه را شناسايي كرده و بطور جداگانه براي هرگونه، تعداد حشرات بالغ و در صورت امكان لارو و شفيره را يادداشت نماييد. چنانچه ضرورت داشته باشد، تعداد حشرات زنده و مرده را بطور جداگانه ثبت كنيد. گندم مورد خریداری  باید عاری از هر نوع آفت انباري زنده باشد.  در صورت ضرورت براي شناسايي آفات انباری از مراجع ذيصلاح استفاده كنيد فهرست مهمترین آفات غیرقابل پذیرش در محموله گندم به شرح زیر است:

Acarus spp.

Cryptolestes spp.

Ephestia spp.

Glycyphagus spp.

Nemapagon granella L.

Oryzaephilus spp.

Plodia interpunctella Hubn.

Prostephanus truncatus Hom.

Rhyzopertha dominica F.

Sitophilus spp.

Tenebroides mauritanicus L.

Tribolium spp.

Trogoderma spp.

Latheticus oryzae.

[1] Yellowberry (YB)
)سياهك پنهان پا كوتاه گندم   Tilletia spp. ) - 2 

دستورالعمل کیفی خرید گندم داخلی 1395

                 

شركت مادر تخصصي بازرگاني دولتي ايران
مركز پژوهش‌هاي غلات










 
دستورالعمل کیفی خرید گندم داخلی 1395

(ويژگي­ها، حدود مجاز و روش افت زنی)

 

                                 مرکزپژوهش­های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

  ( ویرایش2 )

مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريدگندم داخلي مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركتهاي غله و متصديان امر خريد و بر اساس پیشنهادات و تجربیات مسئولین کنترل کیفی شرکت­های غله و خدمات بازرگانی و با بررسی و تایید کارگروه تخصصی در گروه خرید و نگهداری غلات براي استفاده در خريد گندم داخلي مورد عرضه سال 1395 تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزشهاي لازم و مطابق با دستورالعمل حاضر را جهت آمادگي براي امر خريد را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:



1-  استاندارد ملي گندم – ویژگی­ها(Wheat – Specification)  ، شماره 104 تجدید نظر پنجم

2- استاندارد ملی غلات و فرآورده­های آن –نمونه برداری شماره 13535

3- استاندارد ملی غلات و فرآورده­های آن- روش تعیین میزان افت گندم شماره 3003

4- استاندارد ملی گندم دوروم- ویژگی­ها و روش­های آزمون شماره 4554

5- ICC – Standard, No.102/1, International Association for cereal Chemistry.      

6-Codex Standard 199, 1995. codex Standard for wheat‌ and Drum wheat.

             

 هدف:

تبیین ویژگی­های کیفی گندم قابل خریداری و روش های اندازه گیری آن، شامل معرفی اجزای افت، روش افت زنی، تعیین رطوبت و تشخیص آلودگی به آفات انباری.

2-دامنه كاربرد :

اين دستورالعمل جهت استفاده در امر خريد تضميني گندم­هاي داخلي مورد عرضه در مراكز خريدكاربرد دارد.



 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1 گندم معمولي

محصول گياهي از گونهTriticum aestivum  ازتیرهGramineae  مي باشد.

3-2 گندم دوروم

گندمي است سخت، بلندتر و كشيده تر از از گندم معمولي، زردرنگ و كمي براق (كهربايي) ،  مقطع دانه‏هاي آن كم و بيش حالت سه گوش و پشت یا گرده نسبتاً تیز دارد. اغلب ساختار دانه دوروم شیشه ای و آندوسپرم آن سخت و شاخی است. گندم دوروم نسبت به گندم معمولی در مقابل شكستن و برش، مقاومت بيشتري از خود نشان می‏دهد.  

3-3 جدول پاكي

 جدولي است داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود. در اين جدول بر اساس میزان افت گندم تحويلي (مفيد و غير مفيد) ، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) ، قيمت نهايي مشخص مي­شود.

3-4  افت

هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت و خلوص گندم گردد، افت ناميده مي­شود و شامل افت مفید و غیرمفید است.

3-4-1افت مفيد : اُفتی است که قابليت آسياباني دارد ليكن وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي و دانه هاي چروكيده و دانه هاي لاغر و بادزده كه از الك 2 میلیمتری عبور نمايند، همچنين دانه هاي جوانه زده و دانه هاي تغيير رنگ يافته در محل جوانه، دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله ) روی الک می­باشد.

3-4-2 افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله و خاشاك مي­باشد.

جدول1- اجزای افت مفید و غیر مفید

افت غیر مفید
افت مفید
بذور علف های هرز
دانه های سایر غلات
(به استثنای جو، چاودار و تریتیکاله)
ارگوت
 (ناخنک)
دانه های شکسته و چروکیده
دانه سیاهک زده
دانه جوانه زده
دانه گرما دیده
دانه تغییر رنگ یافته در جوانه
ناخالصی ها
 (نظير سنگ، شن، خاك، فضله و خاشاك و ...)
دانه حشره زده
(به استثنای سن زده)
نماتد زده
دانه های سرمازده و نارس



3-5 آفت

عوامل خسارت‌زاي زنده مانند حشرات، كنه­ها، قارچها، نماتدها (در هر يك از مراحل رشد) ، جوندگان و ... كه موجب کاهش کیفیت و کمیت محصول  می‌شود.

3-6 حشره­زدگي

 دانه­هاي آسيب­ديده­اي كه به وسيله چشم غيرمسلح قابل رويت هستند و به وسيله حشرات در هریک از مراحل زیستی رشد مورد حمله قرار گرفته باشند.

3-7 دانه هاي شكسته

به دانه‏هائي از گندم اطلاق ميشود كه بخشی از آندوسپرم آنها به دلیل آسیب های مکانیکی نمايان است و از الك 2 ميليمتري عبور نمايد.

یادآوری: دانه های حشره زده در این گروه قرار نمی­گیرند.

3-8 دانه هاي چروكيده

به دانه­هاي لاغر، سبك و چروكيده اي كه از الك 2 میلیمتری عبور نمايند، گفته می شود.

 وزن مخصوص پايين و نسبت بالاي طول به عرض از مشخصات دانه­هاي چروكيده است. چروکیدگی در اثر عوامل مختلف مانند سرما، گرما، بیماری، کم آبی و غیره ایجاد می شود.

يادآوري: دانه­هاي باد زده جزء دانه­هاي چروكيده به حساب مي­آيند.

3-9 دانه هاي جوانه زده

به دانه‏های گندمی اطلاق ميشود كه جوانه آن بحدي رشد كرده باشد كه با چشم غيرمسلح به راحتی قابل رويت باشد.

3-10 دانه سایر غلات

به دانه های دیگر غلات از قبیل جو، ذرت، ذرت خوشه ای، ارزن، چاودار، برنج، یولاف و تریتیکاله اطلاق می‌شود.

3-11 دانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه

دانه هايي با تغيير رنگ مشخص قهوه اي تيره يا سياه رنگ در محل جوانه و اطراف آن بوده كه علائم جوانه‌زنی در آنها ظاهر نشده باشد. دانه تغییر رنگ یافته در جوانه، جزء افت مفید محسوب می­گردد.

این عارضه در رطوبت بالا و یا بارش­های مکرر و یا در دانه­های زودرس تکثیر می­یابد و در گندم دوروم و گندم­های با هکتولیتر بالا بیشتر دیده می­شود.

3-12 دانه هاي گرما ديده

 دانه هاي گندمی هستند که در اثر گرما رنگ بیش از نيمي از سطح  دانه تغيير رنگ داده و به رنگ قهوه اي تيره يا قهوه اي متمايل به سياه درآمده و مقطع آندوسپرم دانه خاكستري مايل به زرد يا قهوه اي است. دانه­های حرارت دیده جزء افت غیر مفید محسوب می­شود.

3-13 دانه هاي نارس

به دانه هایی اطلاق میگردد که مراحل رسیدن خود را طی نکرده و رنگ آنها سبز تا سبز تیره می باشد.

3-14 دانه هاي لکه آردی[1]

به دانه هایی گفته میشود که  لكه زرد رنگ نشاسته­اي و آردی در آنها مشاهده شود.

3-13 دانه سن زده

بر اساس استاندارد ملی دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن (با چشم غير مسلح) وجود نقطه قهوه ای تا سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن اطراف محل سن زدگی که می‌تواند با چروکیدگی دانه همراه باشد يا نباشد.

علائم تشخيص سن زدگي:

 الف: محل اثر نيش حشره به رنگ قهوه اي تيره تا سياه

ب: تشكيل هاله سفيد رنگ در اطراف محل نيش زدگي و اختلاف رنگ هاله و نرم شدن بافت گندم در اين ناحيه نسبت به ساير قسمت­هاي دانه .

يادآوري1: تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود.

يادآوري2:  امكان دارد جاي نيش در محل جوانه ويا شيار گندم بوده وبه راحتي قابل تشخيص نباشد  ليكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد. در اين حالت نشانه و علامت سن­زدگی تغییر رنگ دانه و نرم شدن بافت گندم در اطراف محل نیش­خوردگی است.

3-14 دانه های کپک زده

دانه های گندمی هستند که وجود کپک در آنها با چشم غیرمسلح قابل تشخیص باشد.

3-15 دانه های سیاهک زده[2]

دانه های گندمی هستند که تغییر شکل و رنگ داده معمولاً كمي گرد و كوچكتر از دانه معمولي بوده و با فشار بر روی پوسته پودر سیاهرنگی از آن خارج شود و داراي بوي مخصوص مربوط به سياهك باشد.

 این نوع سیاهک علاوه بر ایجاد مواد سرطانزا، سبب کاهش وزن مخصوص و بازدهی آرد، تیره شدن رنگ آرد و همچنین آسیب به خواص رئولوژیک خمیر میگردد.

3-16 ارگوت (ناخنک)

به شاخی شدن دانه در اثر قارچ Claviceps purpurea گفته می‌شود كه به صورت زائده ای کشیده، ارغوانی تا سیاه رنگ و دارای بافت سخت قابل رویت می باشد.

ارگوت یک نوع بیماری قارچي بوده كه در آن جسم سخت با انحناي مختصر در خوشه و در محل دانه تشكيل ميگردد و در اين حالت عموماً دانه از اندازه معمولي بزرگتر است و به دلیل داشتن سموم آلکالوئیدی در انسان و دام ایجاد مسمومیت می­نماید.

3-17  دانه هاي آلوده به فوزاريوم

یک بيماري قارچي مزرعه­ای مي­باشد كه در اثر آن، محصولی نامرغوب با دانه­هاي ريز و چروكيده و وزن هزار دانه كم بوجود می­آید و به دليل ايجاد توكسين قارچي عوارض خطرناكي را براي انسان و حيوانات بدنبال دارد. اغلب دانه­هاي آلوده به فوزاریوم، چروكيده، سبك و متمايل به رنگ خاكستري با ظاهري مات و كدر يا مايل به صورتي مي­باشند. دانه­هاي به ظاهر سالم نيز اغلب داراي آلودگي بوده و رنگ زرد كهـربائي خود را از دسـت داده و به رنگ قهـوه­اي كـدر و مـات مي­گرايند.

3-18 دانه‏های نماتدزده

عامل اين بيماري، كرم نماتد tritici Anguina مي‏باشد در اثر اين بيماري دانه‌ها به رنگ قهوه‌اي تا سياه در آمده و در واقع گال‌هايي با اندازه كوچكتر از دانه‌سالم گندم ‌مي‌باشند. درصورتي كه گندمهاي آلوده به نماتد در آب خيسانده و خرد شوند، تعداد زيادي لارو متحرك نماتد از آن بيرون مي‌آيند.

3-19 بذر علف های هرز

دانه گیاهان ناخواسته، به استثنای دانه سایر غلات می‌باشد.

3-19-1 بذر علف های هرز غیرسمی

دانه گیاهان ناخواسته غیرسمی به استثنای دانه غلات می‌باشد.

يادآوري: بذر علف هرز سرشکافته از بذور مضر موجود در مزارع ایران محسوب می‏شود، اين بذر سمی نیست ولي منجر به خسارت کیفی و کاهش کیفیت محصول ميگردد و در خرید تضمینی حدود مجاز برای آن مشخص گردیده است.

3-19-2 بذر علف های هرز سمی

دانه گیاهان ناخواسته سمی به استثنای دانه غلات می‌باشد كه فهرست مهمترين آنها در جدول زير ذكر شده است.

جدول 2- فهرست علف های هرز سمی مزاع گندم

فارسی
نام انگلیسی
نام علمی
تلخه
Russian Knapweed
Acroptilon repens
سیاه تخمه،سیاه دانه
Corn-cockle
Agrostemma githago
تاتوره
Jimson weed
Datura Stramonium
آفتاب پرست، علف کنجدی
Heliotrope
Heliotropium spp
چچم
Poison ryegrass, Darnel
Lolium temulentum
تلخ بیان
Stagger bush, Russian Centaury
Sophora alopecuroides



4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1 افت مفيد حداكثر 10 % وزني باشد.

4-2 افت غير مفيد حداكثر 7% وزني باشد.

4-3 دانه‌هاي سن زده حداكثر 2% وزني باشد.( بالاتر از 2% به ازای هر درصد کسر بها مطابق جدول پاکی ابلاغی)

4-4 حداكثر جو ، چاودار و تريتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم تا 5% معاف از کسر بها و خارج از افت مفید محاسبه می گردد.

تبصره 1: درصورت بالاتر بودن درصد جو، چاودار وتریتیکاله از 5% و احتمال اختلاط عمدی، کل میزان درصد جو، چاودار و تریتیکاله در دامنه افت مفید مشمول کسر بهاء می­گردد.

تبصره2: دانه­هاي ساير غلات (ذرت، ذرت خوشه­اي، ارزن، برنج و يولاف)  به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

4-5 حداكثر رطوبت 12% باشد.(حداكثر رطوبت در استانهاي  گيلان ،مازندران، گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% است.)

4-6 گندم باید عاری از هر نوع آفت انباري زنده باشد.

4-7 دانه هاي كپك زده و فاسد قارچي قابل تحويل نمي باشد.

4-8 حداکثر دانه های گندم معمولی مخلوط با گندم­هاي دوروم 10%  باشد. (در صورتيكه گندم­هاي دوروم تحويلي با بيش از 10% انواع ديگر گندم مخلوط باشد، گندم معمولي محسوب ميگردد.) 

4-9 گندم آغشته به سموم قارچ كش قابل تحويل نميباشد، رنگ دانه بسته به نوع سم قارچ كش، به رنگ­هاي صورتي تا بنفش مشاهده ميشود.

4-10سایر ویژگی ها-حدود مجاز مطابق با جدول زير باشد.


جدول3- سایرویژگیهای كيفي گندم قابل خريداري درسال 93
ويژگي
حدمجاز(درصد)
دانه هاي سياهك زده
حداكثر4/0 درصد (4 در هزار وزنی)
(به تنهايي ويا همراه بذر علف هرز سر شكافته و جزء افت غير مفيد)
بذر علف هرز سرشكافته
حداکثر4/0 درصد (4 در هزار وزنی) (به تنهایی و یا همراه دانه های سیاهک زده و جزء افت غیر مفید)
دانه هاي حشره زده(به غیر از سن زدگی)
حداکثر3/0 درصد و جزء افت مفید
ناخنك (ارگوت)
حداکثر05/0درصد و جزء افت غیر مفید
بذر علف های هرز سمی2
حداکثر  3/0 و جزء افت غير مفيد

1-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها

2-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها ومرجع ذیصلاح برای تشخیص بذر سمی سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد کشاورزی می­باشد.



5 - روش نمونه‌برداری

نمونه برداري گندم باید مطابق استاندارد ملی ایران شماره 13535، روش نمونه برداري از غلات انجام شود.

نمونه‏برداري از کامیونهای گندم، به وسیله سوندهاي مخصوصی با نام بمبو انجام مي‏شود كه شامل دو لوله تو خالی با نوك تيز بوده، كه يكي از آنها در داخل ديگري قرار گرفته است. قبل از نمونه‏برداري با چرخاندن لوله داخلي دريچه‏ها بسته شده و پس از ورود به داخل محموله گندم، با چرخاندن، آنها را باز كرده و بلافاصله بسته وآن را خارج نموده و نمونه‏ها را در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه مي‏كنند.

نمونه‏برداري بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم به صورتهاي پيشنهادي زير انجام پذيرد.



- تا 15 تن از3تا 5 نقطه.                        

- از 15 تا 30 تن از 8 نقطه.









 




گسترده وزن نمونه اوليه 1تا3 كيلوگرم پيشنهاد ميشود، نمونه‏هاي اوليه برداشته شده از بامبو را با هم مخلوط نموده تا نمونه يكنواختي حاصل گردد. از مخلوط کردن و پس از تقسیم دقیق نمونه کل به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي ، 100 گرم نمونه جهت آزمايش‏ افت و تعیین فاکتورهای خرید جدا مي‏شود. بايد دقت شود كه كليه وسايل نمونه‏برداري، تميز و كاملا خشك باشد.

يادآوري : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كاربرد درست تجهيزات و روش نمونه برداري را ديده باشند.

5-1 روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي

نمونه مخلوط حداقل دو مرتبه پيش از تقسيم در يك سطح غير قابل نفوذ و تمييز كاملاً مخلوط شود

- دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد.

- سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد.

- دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد.

- همه مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.




                                                                                              

6- روش افت زنی ( تعيين افت مفيد و غير مفيد)

اصول اين روش عبارتست از جدا كردن كليه مواد تشكيل دهنده افت ( طبق تعاريف فوق ) بوسيله الك و يا با دست و توزين آنها.

پس از نمونه‏برداري 100 گرم گندم را با دقت 1/0 گرم توزين نموده و نمونه را به وسيله الك 2 ميليمتري براي مدت حداقل 30 ثانيه الك نمائيد .

پس از الك كردن سنگ , كلوخه , كاه و كزل، بقایای حشرات و کنه ها، فضله پرندگان، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی) دانه های سمی و مضر، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت) را از روي الك برچيده و به مواد مشابهي كه از الك 2 ميليمتري عبور نموده است اضافه نموده و كل آنها را با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت غير مفيد توزين گردد.

دانه هاي شكسته و چروكيده و لاغر و بادزده اي كه از الك  2 ميليمتري عبور ميكنند را بعلاوه دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه، دانه های سبز، نارس و حشره زده روي الك را جداسازي و با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت مفيد توزين گردد.

يادآوري 1:  از آنجاییکه روش تشخیص کلیه اجزای افت به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایشها، ضروری است.

يادآوري2: اجزاي افت با چشم غير مسلح اندازه‌گيري ميگردد.

يادآوري 3- مرجع ذيصلاح براي تشخيص بذور سمي و غيرسمي سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد كشاورزي مي‌باشد.

یادآوری 4- در صورت وجود دانه­های آلوده به فوزاریوم و نماتد زده مراتب سریعاً به مرکز پژوهش­های غلات گزارش گردد.
7- تعیین رطوبت

رطوبت یکی از فاکتورهای مهم در نگهداری گندم بوده و در سلامت و ماندگاری آن تأثیر بسزایی دارد، هر چه رطوبت گندم پایین­تر باشد قابلیت و مدت نگهداری آن افزایش می­یابد، تعيين مقدار رطوبت از نقطه نظر خريد و فروش نیز داراي اهميت فراواني است. بنابراین کنترل میزان آن در هنگام دریافت گندم ضروری است. براي تعيين میزان درصد رطوبت گندم، از روشهاي مستقيم و غيرمستقيم استفاده مي‏شود. روشهاي مستقيم ساده و دقيق و در عين حال وقت گيرند. در حالي كه روشهاي غيرمستقيم به سهولت و سريع انجام مي‏گيرند، اما دقت كمتري دارند. در مراکز خرید تعیین رطوبت به روش غیر مستقیم و با استفاده از رطوبت سنج انجام می‏شود. رطوبت‏سنج مقاومتي، مقاومت الكتريكي يك مقدار مشخص از نمونه دانه را تحت تراكم و درجه حرارت معين، اندازه‏گيري مي‏كند، مقاومت الكتريكي برحسب رطوبت، درجه حرارت و درجه تراكم دانه تغيير مي‏كند. رطوبت سنج‏ هاي زیر جزء رطوبت سنج‏هاي مقاومت الكتريكي هستند كه رطوبت دانه را ظرف 30 ثانيه و به روش غیرمستقیم اندازه‏گيري مي‏كنند.

- universal moisture meter

-Kett moisture meter

-MiniGAC Plus (Dickey-John)

-Multigrain

-Sinar

نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده دستگاه را تنظیم و کالیبره نمود در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می نمایند، استفاده نمود.
8- تعیین آلودگي به آفات انباري

 براي تعيين الودگي به آفات انباري از الك، با سوراخهاي از 5/1 تا 5/2 ميلي‌متر بطوريكه بر حسب مورد اكثر حشرات از الك عبور كرده ولي دانه‌هاي گندم مورد آزمون روي آن باقي بمانند، استفاده ميشود.

تمام حشرات جدا شده در نمونه را شناسايي كرده و بطور جداگانه براي هرگونه، تعداد حشرات بالغ و در صورت امكان لارو و شفيره را يادداشت نماييد. چنانچه ضرورت داشته باشد، تعداد حشرات زنده و مرده را بطور جداگانه ثبت كنيد. گندم مورد خریداری  باید عاری از هر نوع آفت انباري زنده باشد.  در صورت ضرورت براي شناسايي آفات انباری از مراجع ذيصلاح استفاده كنيد فهرست مهمترین آفات غیرقابل پذیرش در محموله گندم به شرح زیر است:

Acarus spp.

Cryptolestes spp.

Ephestia spp.

Glycyphagus spp.

Nemapagon granella L.

Oryzaephilus spp.

Plodia interpunctella Hubn.

Prostephanus truncatus Hom.

Rhyzopertha dominica F.

Sitophilus spp.

Tenebroides mauritanicus L.

Tribolium spp.

Trogoderma spp.

Latheticus oryzae.

[1] Yellowberry (YB)
)سياهك پنهان پا كوتاه گندم   Tilletia spp. ) - 2 

دستورالعمل کیفی خرید دانه های روغنی (دانه کلزا، آفتاب گردان و سویا)

                   

 

دستورالعمل کیفی خریددانه­های روغنی

(دانه کلزا، آفتاب گردان و سویا)

تعاريف  و اصطلاحات

نمونه برداری

 تعيين ناخالصيها و رطوبت

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريد دانه های روغنی داخلي (دانه کلزا، آفتاب گردان و سویا) مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركت­هاي غله و متصديان امر خريد دانه­های روغنی تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزش­هاي لازم مطابق با دستورالعمل حاضر را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:

1-  استاندارد ملي روش آزمون دانه هاي روغني، شماره 661 چاپ سوم

2- استاندارد ملی دانه روغني -اندازه گيري رطوبت و مواد فرار-روش آزمون، شماره 8034     

3-  استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592  

4- Australian oilseed federation, Quality standards,Technical information and typical analysis, ,2015/2016

5- ISO 665, oilseeds-determination of moisture and volatile matter content, 2002.

1- هدف :

تبیین ویژگی های کیفی دانه­های روغنی قابل خریداری ( کلزا، سویا و آفتابگردان ) و روش های اندازه گیری آن.

2-دامنه كاربرد :

 خريد تضميني دانه های روغنی( کلزا، سویا و آفتابگردان )  مورد عرضه در سال1395

 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1- دانه کلزا محصول گیاهیست یکساله از گونه  Brassica napus L وخانواده Cruciferae داراي شكل كروي بوده و معمولاً به رنگ قهوه اي تيره تا سياه مي باشد (دانه ها هرچه نارس تر باشند روشن تر خواهند بود). دانه های کلزا جزء دانه های روغنی کوچک و ریز بوده و وزن هزاردانه آن بين 3 تا 7 گرم متغير مي باشد. 

3-2– دانه سویا، دانه گیاهی است با نام علمی Glycine max از تیره Leguminosae که به رنگ‌هاي زرد، سفيد، سياه، خاکستري و خالدار ديده مي‌شود.

3-3- دانه آفتابگردان، متعلق به خانواده گل‌ستاره‌ای‌ها Asteraceae از جنس آفتاب‌گردان‌ها Helianthus  بوده که از آن روغن گرفته می‌شود.

3-4- رطوبت، ميزان آب موجود در دانه روغنی كه بدون تغيير كيفيت دانه، جدا شدني باشد و عبارت است از درصد وزنی آب موجود در نمونه مورد آزمایش به وزن کل نمونه مورد آزمایش.

3-5- ناخالصی، به هر گونه مواد به جز دانه های روغنی مورد خریداری گفته میشود.

3-6- الك 1 ميليمتري، الكي است كه قطر هر يك از منافذ دایره ای آن 1ميليمتر باشد.

3-7- بمبو، وسيله‌ نمونه‌ برداري‌ شامل‌ لوله‌هاي‌ توخالي‌ با نوك‌ تيز بوده‌ و داراي‌ انواع‌ مختلفي‌ مي‌باشد.

3-8- محموله، مقدار دانه‌هاي‌ روغني‌ ارسالي‌ يا دريافت‌ شده‌ در يك‌ زمان‌ كه تحت‌ پوشش‌ يك قرار داد يا سند حمل قرار دارد‌.

3-9-نمونه‌ آزمايشگاهي، نمونه‌ حاصل‌ از تقسيم‌ نمونه‌ كلي‌ اخذ شده از یک محموله بوده و نمایشگر‌ ويژگي­هاي محموله می­باشد.

4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1- حداکثر ناخالصی قابل قبول دانه های کلزا ، آفتابگردان و سویا، 10 درصد می باشد.

4-2- حداکثر رطوبت قابل قبول دانه کلزا 20  درصد می باشد.

4-3- حداکثر رطوبت قابل قبول آفتابگردان 18 درصد می باشد.

4-4- حداکثر رطوبت قابل قبول دانه سویا 20 درصد می باشد.

4-5-قیمت پایه خرید دانه سویا با 2 % ناخالصی و 12 % رطوبت، و قیمت پایه خرید دانه آفتابگردان با 2 % ناخالصی و 9 % رطوبت و قیمت پایه خرید دانه کلزا با 2 % ناخالصی و 10 % رطوبت، تعیین می­گردد.

قیمت پایه خرید	حداکثر رطوبت قابل قبول	حداکثر ناخالصی قابل قبول	ویژگی ها محصول
2 % ناخالصی و 12 % رطوبت	20  درصد	10 درصد	سویا
2 % ناخالصی و 9 % رطوبت	18  درصد	10 درصد	آفتابگردان
2 % ناخالصی و 10 % رطوبت	20  درصد	10 درصد	کلزا

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه برداري دانه­های روغنی باید مطابق استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 به شرح زیر انجام شود.

5-1- برداشت نمونه اوليه بايد از دانه‏هائي­كه داخل كيسه و يا به حالت فله (توده) حمل شده‏اند با استفاده از وسائل نمونه‏گيري انجام گيرد.

5-2- نمونه‏گيري از كيسه­های بسته با بمبوي نیزه ای و بايستي حداقل از 2 درصد كيسه‏ها انجام شود.

5-3- نمونه‏برداري از کامیون­های فله دانه­های روغنی به وسیله بمبو، بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم انجام پذيرد.

5-4- نمونه‏ها­ی برداشت اولیه، در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه شود.

5-5- نمونه‌ كلي حاصل از برداشت­های اولیه را کاملا مخلوط‌ نموده‌ تا نمونه يكنواختي به دست آید.

5-6-  با تقسیم دقیق نمونه کل نمونه‌هاي ‌آزمايشگاهي تهیه میشود.‌ عمل تقسیم کردن به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا صليب مخصوص و یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي[1] انجام میشود.

یادآوری1 : وسائل نمونه‏برداري باید تميز، خشك و عاري از بوي خارجي باشند.

يادآوري 2 : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كاربرد درست تجهيزات و روش نمونه برداري را ديده باشند.

6- تعيين ناخالصي در دانه‏هاي روغني

6-1- ناخالصي‏ها به تمام مواد آلي و غيرآلي باستثناي دانه اصلي اطلاق ميشود . انواع ناخالصی و تعاریف آن به شرح زیر می باشد.

6-1-1 -ناخالصي‏هاي ريز ، به موادي اطلاق ميشود كه از الك عبور نمايند.

6-1-2- ناخالصي‏هاي كلي بجز دانه‏هاي روغني ، به مواد باقي مانده روي الك اطلاق ميشود كه شامل:

6-1-2-1-دانه روغني نباشند (مانند تكه‏هاي چوب و فلزات و سنگ و دانه‏هاي نباتي غيرروغني)

6-1-2-2-تكه‏هاي مربوط به دانه اصلي مانند ساقه، برگ ساير قسمت­هاي گياه روغني كه حاوي روغن نيستند.

تبصره1: در خصوص دانه آفتابگردان، پوست‏هاي جدا شده از مغز بعنوان ناخالصي تلقي ميشوند.

 تبصره 2 : دانه شکسته شده کلزا، سویا و آفتابگردان ناخالصی محسوب نمی گردد.

6-1-3- ناخالصي دانه‏هاي روغني بجز دانه‏هاي اصلي، عبارتست از تمام دانه‏هاي روغني بجز دانه مورد نظر كه وزن هر يك از سه قسمت فوق بايد تعيين شود.

6-2- تعيين  ناخالصي ها به جدا كردن بوسيله الك و دست‏چين كردن ناخالصي‏ها از روی الک گفته می­شود و شامل مراحل زیر است:

6-2-1- توزین 200 گرم نمونه آزمايشگاهی

6-2-2- جدا كردن ناخالصي‏هاي ریز نمونه آزمايشگاهی، بوسيله الك دایره ای 1 میلیمتری (از الک کردن بیش از اندازه و فشار دادن نمونه روی الک خودداری شود)

6-2-3- جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني و ناخالصي‏هاي غيردانه‏هاي روغني از روی الک

6-2-4 جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني غيردانه‏ اصلی از روی الک

یادآوری1: دانه‏هاي كوچك باقي مانده از الك 1میلیمتری را میتوانید به الك دیگری (كه دانه‏هاي اصلي و ناخالصي‏هاي هم اندازه دانه اصلي از آن رد ميشوند) منتقل كنيد تا ناخالصي‏هاي بزرگ‏تر از دانه اصلي باقي بماند و يا می توانید اين نوع ناخالصي را بوسيله پنس يا وسيله مناسب ديگري جدا کنيد.

6-2-5-توزین کلیه ناخالصی های جمع آوری شده با دقت يكصدم گرم و اعلام نتیجه به درصد.

يادآوري 2:  از آنجاییکه روش تشخیص ناخالصی ها به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایش­ها، ضروری است.

7- تعيين رطوبت دانه‏هاي روغني

تعيين رطوبت نمونه آزمايشگاهی دانه روغنی بر اساس استاندارد ملی روش اندازه­گیری رطوبت و مواد فرار دانه­هاي روغني، شماره 8034­ و با خشك كردن دانه در حرارت 2 ± 103 درجه سانتيگراد در گرمخانه( اتو) و در فشار جو تا رسيدن به وزن ثابت انجام ميگيرد.

7-1-روش مرجع آزمون رطوبت دانه های روغنی

5 تا ١٠ گرم از نمونه دانه روغنی را در ظرف­های مخصوص (که قبلا در اتوی ١٠٣ درجه خشک و به وزن ثابت رسیده است) ریخته و به طور يكنواخت در تمام سطح ظرف پخش كنيد، درب ظرف را بسته و كل آن را وزن نمائيد. ظرف حاوي آزمونه را با درب باز به  مدت 3 ساعت در گرمخانه ای که قبلا حرارت آن تا حرارت 2 ± ١٠٣ درجه سلسيوس ثابت شده است، خشک کرده، درب ظرف را بسته و آن را در دسیکاتور قرار دهيد و پس از خنک شدن در دسیکاتور و رسیدن درجه حرارت ظرف به درجه حرارت آزمايشگاه ، وزن نمایید.

مجددا ظرف را با درب باز(همان نمونه ) داخل اتو قرار دهيد. بعد از يك ساعت مراحل ذكر شده را تکرار کنید.

اگر اختلاف دوبار وزن كردن متوالي، برابر يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم به ازاي ٥ گرم نمونه يا ٠٠١ / ٠ جرم نمونه شد اندازه گيري را متوقف كنید. در غير اين صورت ، اين عمل را در فواصل يك ساعته تكرار نمائيد تا اختلاف نتيجه دو توزين متوالي­، مساوي و يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم باشد.

مقدار رطوبت و مواد فرار، بر حسب درصد جرمي نمونه دريافتي طبق فرمول زیر محاسبه می گردد:

جرم ظرف خالی برحسب گرم  m0=

جرم ظرف با نمونه قبل از خشك كردن برحسب گرمm1=

جرم ظرف با نمونه بعد از خشك كردن برحسب گرم m2=

یادآوری 2: تا جاييكه امكان دارد عملیات فوق را با سرعت انجام دهيد تا تغيير قابل ملاحظه اي در رطوبت حاصل نگردد.

7-2-سنجش سریع رطوبت

در زمان خرید به دلیل زمانبر بودن اندازه گیری رطوبت به روش مرجع، از رطوبت سنج­های سنجش سریع مخصوص دانه های روغنی استفاده میشود.

یادآوری1: اگر رطوبت سنج برای اندازه گیری رطوبت تنها یک محصول طراحی شده فقط برای همان محصول استفاده شود.

یادآوری2: نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی، زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده و براساس مقایسه مقادیر به دست آمده رطوبت در روش مرجع با مقادیر تعیین شده توسط دستگاه، آن را تنظیم و کالیبره نمود. در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می نمایند، استفاده نمود.

---

[1]  دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد،سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد. دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد. مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد. 

گروه خرید و نگهداری غلات و فرآورده های آن

ويژگي ها، روش هاي آزمون و نگهداري حبوبات

















تهيه و تنظيم: سارا دانش، زهرا شادفر



گروه تحقيقاتي- آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات

و فرآورده هاي آن











بسمه تعالي






فهرست مقدمه. 3 الف) ويژگيهاي پر مصرفترين حبوبات.. 3 ب) مهمترين روش هاي آزمون در حبوبات.. 5 ج) شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات.. 7 د) محافظت محصول. 7 ه) کنترل انبارش... 7 و) دماي حبوبات در انبار 8 ز) حرارت ايجاد شده در دانه ها توسط حشرات و كنه ها 8 ح) خسارت آفات.. 9 جدول1- مهمترين آفات حبوبات (سخت بالپوشان) 10 ط) آفت زدايي با فسفين.. 10 جدول 2- زمان گازدهي و دوز مصرفي فسفين.. 12 پيوست اطلاعاتي الف- اسامي مهمترين حبوبات.. 13 پيوست اطلاعاتي ب –ساير استانداردها و روش هاي آزمون مرتبط در زمينه حبوبات.. 14 منابع: 16
مقدمه

    حبوبات به دانه­هاي گياهان خانواده بقولاتLegominaseae  گفته مي­شود كه از منابع مهم غذایی سرشار از پروتئین برای تغذیه به شمار می­آید و ارزش بیولوژیکی پروتئین حبوبات به سبب دارا بودن بسیاری از اسیدهای آمینه ضروری در مقایسه با سایر منابع تأمین­کننده پروتئین بسیار بالا می­باشد. (به جز اسيد آمينه هاي گوگرد دار)

 بذر حبوبات (پيوست اطلاعاتي الف) در حين نگهداري و ذخيره يك موجود زنده بوده كه در آن فعاليت متابوليكي گياهچه كاهش يافته اما در شرايط محيطي مناسب مي­تواند تسريع گردد.

بنابراين نگهداري و انبارداري مواد­غذايي، از جمله حبوبات از جنبه­هاي اقتصادي، بهداشتي، كيفيت تغذيه­اي و مسائل تكنولوژيكي بسيار حائز اهميت است، به اين لحاظ لازم است اقداماتي انجام شود تا حد امكان از صدمات احتمالي و خسارات ناشي از عواملي از جمله رطوبت و دما و آفات انباري جلوگيري شود. در اين مجموعه ويژگي­هاي مهمترين حبوبات، روش هاي آزمون، شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات و حفاظت از محصول همچنين معرفي مهترين آفات حبوبات به اختصار بيان گرديده كه اميد است با مطالعه دقيق و رعايت عملي كليه موارد ذكر شده بهره وري مطلوب حاصل گردد.


الف) ويژگي­هاي پرمصرف ترين حبوبات

1-    نخود[1]

1-1-        دانه نخود بايد پاكيزه و مناسب براي مصرف انسان باشد.

1-2-        نخود بايد بدون آفت زنده باشد.

1-3-        نخود بايد بدون بو و مزه غير طبيعي باشد.

1-4-        دانه نخود بايد سالم و تا جاي ممكن بدون آفت مرده و علائم آفت زدگي باشد.

1-5-        ميزان مواد خارجي در نخود نبايد بيشتر از يك درصد وزني باشد.

1-6-        ميزان رطوبت نخود نبايد بيشتر از 14 درصد وزني باشد.

1-7-        ميزان آفت زدگي حداكثر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد. (يك عدد دانه حشره زده در 100 عدد نخود)

1-8-        ميزان آسيب ديدگي حداكثر 2 درصد وزني باشد.

1-9-        ميزان نارسي حداكثر 2 درصد وزني باشد.

1-10-    ميزان ناهمساني از ديد رنگ، اندازه و رقم در نخود حداكثر 5 درصد وزني باشد.

1-11-    ميزان مواد خارجي حداكثر 1 درصد وزني باشد.

1-12-    ميزان سرب در نخود نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

1-13-    ميزان كادميوم در نخود نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

1-14-    در نخود نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)

2-       لوبيا[2]

2-1-        لوبيا بايد پاكيزه باشد.

2-2-        لوبيا بايد شكل و رنگ مربوط به نوع خود را داشته و عاري از هر گونه بوي غير طبيعي باشد.

2-3-        ميزان مواد خارجي در لوبيا نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

2-4-        ميزان آسيب ديدگي در لوبيا نبايد بيشتر از 2 درصد وزني باشد.

2-5-        ميزان نارسي در لوبيا نبايد بيشتر از 2 درصد وزني باشد.

2-6-        ميزان ناهمساني در لوبيا از نظر رنگ نبايد بيشتر از 4 درصد وزني باشد.

2-7-        ميزان رطوبت در لوبيا نبايد بيشتر از 12 درصد وزني باشد.

2-8-        ميزان آفت زدگي در لوبيا نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

2-9-        در لوبيا نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)

2-10-    در لوبيا نبايد آفت زنده و يا مرده وجود داشته باشد.

2-11-    ميزان سرب در لوبيا نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

2-12-    ميزان كادميوم در لوبيا نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.



3-       عدس[3]

3-1-        دانه عدس بايد تميز و مناسب براي مصرف انسان باشد.

3-2-        عدس بايد بدون آفت زنده باشد.

3-3-        عدس بايد بو، مزه و رنگ طبيعي (سبز كمرنگ مايل به زرد تا سبز پر رنگ براي عدس سبز و نارنجي مايل به قرمز براي عدس قرمز) مربوط به خود را داشته باشد.

3-4-        عدس بايد تا حد ممكن درسته و سالم باشد و حداكثر ميزان آسيب ديدگي آن برابر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد.

3-5-        حداكثر ميزان آفت زدگي برابر 1 درصد (بر حسب تعداد) باشد.

3-6-        ميزان ناهمساني در عدس از نظر رنگ، اندازه و رقم نبايد بيشتر از 5 درصد وزني باشد.(ناهمساني براي عدس قرمز تا 6 درصد مجاز است)

3-7-        حداكثر ميزان نارسي يا چروكيدگي برابر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد.

3-8-        ميزان مواد خارجي در عدس نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

3-9-        ميزان رطوبت عدس نبايد بيش از 14 درصد وزني باشد.

3-10-    ميزان سرب در عدس نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

3-11-    ميزان كادميوم در عدس نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

3-12-    در عدس نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)


ب) مهمترين روش هاي آزمون در حبوبات

قبل از انجام آزمون هاي فيزيكوشيميائي، نمونه آزمايشگاهي مي بايست به خوبي مخلوط گردد و در صورت لزوم براي تهيه آزمونه مقدار، نمونه را با استفاده از تقسيم كننده خودكار يا چهار قسمت كردن با دست ، كاهش دهيد.


1-      بو و مزه

مقداري از نمونه مورد آزمون را (100 گرم) در يك بشر بريزيد و سپس كمي آب كه 60 الي 70 درجه سلسيوس حرارت دارد ، روي آن بريزيد. در بشر را بگذاريد و پس از 2 الي 3 دقيقه آب آن را خالي و نمونه را بو كنيد و بچشيد . هر گونه بو و مزه خارجي و غير طبيعي را گزارش كنيد.


2-      آفت زدگي (برحسب تعداد)

مقداري از نمونه آزمايشگاهي را (حدود 200 گرم ) برداريد و تعداد دانه ها را در آن شمارش كنيد. سپس آزمونه را روي سطح صافي پخش كنيد و آنها را بدقت با چشم و در صورت لزوم با استفاده از عدسي با بزرگنمائي 10 از نظر آثار آفت زدگي مورد بررسي قرار دهيد و دانه هاي  آفت زده را جدا كنيد و آنها را شمارش نمائيد.

درصد تعداد دانه هاي آفت زده را از فرمول 1 بدست آوريد:

= درصد دانه هاي آفت زده)

كه در آن :

n - عبارت است از تعداد دانه آفت زده در آزمونه

N - عبارت است از تعداد دانه هاي آزمونه
3-      اندازه گيري رطوبت

وسايل لازم :

گرمخانه اتو (آون) قابل تنظيم و نگهداري دما در 2 ± 103 درجه سلسيوس

دسيكاتور حاوي مادة آبگير مؤثر

هاون با دسته

ظرف توزين ته صاف و كم عمق با قطر 5/7 الي 5/8 سانتي متر

ترازوي آزمايشگاهي با دقت 001/0 گرم



روش اجراي آزمون:

حدود 15 گرم از نمونه را در داخل هاون يا وسيلة خرد كن مناسب ديگر ، بمدت يك دقيقه خرد كنيد، بطوري كه اندازه قطعه هاي خرد شده بيشتراز 3 ميلي متر نباشد ، ضمناً آنها له و گرم نشوند. ظرف توزين را به همراه درپوش براي يك ساعت درگرمخانه كه دماي آن به 2 ± 103 درجه سلسيوس رسيده است ، قرار دهيد. سپس ظرف را خارج و به دسيكاتور منتقل كنيد تا دماي آن به دماي آزمايشگاه برسد و بعد با تقريب 001/0 گرم آن را وزن كنيد .(m0)

حدود 5/0 ± 5 گرم از نمونه خرد شده را به ظرف توزين شده منتقل كرده و در آن پخش كنيد . در آن را بگذاريد و ظرف حاوي نمونه را با تقريب 001/0 وزن كنيد.(m1 )

و بلافاصله آن را به گرمخانه با دماي 2 ± 103 درجه سلسيوس منتقل كنيد. در ظرف ظرف را برداريد و در كنارش قرار دهيد پس از سه ساعت ، آنرا از اتو خارج و در آن را گذاشته و به دسيكاتور منتقل كنيد تا دماي آن به دماي آزمايشگاه برسد سپس با تقريب 001/0 وزن كنيد.(m2 )

مجدداً ظرف حاوي نمونه برداري يك ساعت ديگر در اتو قرار داده و سپس سرد و وزن كنيد . اختلاف وزن بين دو توزين نبايد بيشتر از 005/0 گرم باشد.

درصد وزني رطوبت را از فرمول زير بدست آوريد:

درصد وزني رطوبت=



كه در آن :

m0 - عبارتست از وزن ظرف توزين با در به گرم

m1 - عبارتست از وزن ظرف با در و آزمونه قبل از خشك كردن به گرم

m2 - عبارتست از وزن ظرف با در و آزمونه پس از خشك كردن به گرم

ج) شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات



1-    حبوبات اگر سریعاً مورد استفاده قرار نگیرد ، باید تحت شرایطی نگهداری گردد ­که از هجوم آفت و لانه گزینی حشرات و رشد کپک ها­، در محل نگهداری جلوگیری گردد.

2-     انبارها باید از لحاظ ساختمانی مناسب باشد و کلیه منافذ و محل­های باز بر روی دیوارها، کف، سقف، درها و پنجره­ها باید مسدود گردد و یا مجهز به توری باشد.

3-      انبارها مي بايست به جهت جلوگیری از تجمع رطوبت ، از تهویه کافی برخوردار باشند.

4-     انبارها مي بايست قبل از ورود مواد اولیه، با سموم مجاز ضدعفونی گردد.

5-    برای قراردادن كيسه­هاي حبوبات از پالت استفاده گردد.

6-    موادی مانند، بنزین، کودشیمیایی، روغن­های شیمیایی که بر زمان ماندگاری­، کیفیت­، طعم و بوی حبوبات تأثیرگذار است نباید در انبار حبوبات نگه داری شود.

7-    سقف انبارهای نگه­داری حبوبات باید ايزوله و غیرقابل نفوذ به آب، باشد .

8-    چیدمان پالت­ها و حبوبات باید به گونه­ای باشد که گردش و جریان هوا به آسانی بين بسته ها برقرارگردد.

9-    كف انبار مي بايست بدون ترك و شكافهاي عميق باشد، چنانچه كف انبار داراي وضعيت نامطلوب باشد، مي توان با استفاده از يك پوشش ضدگاز نايلوني روي كف انبار مشكل را حل نمود.
د) محافظت محصول

    حبوبات را باید در رطوبت پایین نگه داشت تا در شرایط طبیعی انبارش بدون رشد و گسترش کپک ، از نابودی ناشی از اکسیداسیون و تغییرات آنزیمی در امان باشد . برای حفظ کیفیت و به تأخیر انداختن رشد کپک ، حبوبات را می توان در بسته های بدون منفذ ، همراه با یک گاز بی اثر ، مانند ازت و یا تحت خلأ بسته بندی کرد .
ه) کنترل انبارش

    رطوبت نسبی محیط برای حفظ کیفیت و جلوگیری از رشد کپک ، باید بین 55 تا 65 درصد حفظ شود. میزان فعالیت آبي می­تواند با سطح رطوبت متفاوت انواع حبوبات­، مرتبط گردد. در فعاليت آبي يكسان لزوماً ميزان رطوبت در انواع حبوبات يكسان نخواهد بود. در هرحال فعالیت آبی بیش از 0/7 ، با دمای 25 درجه سلسیوس و رطوبت نسبی معادل آن ، به  دليل فراهم شدن شرایط رشد میکروارگانیسم ها ، غیر ایمن تلقی می گردد . برای نگهداری حبوبات در انبار حفظ فاصله بسته ها با دیوار ، کف و ارتفاع ، برای جلوگیری از افزایش رطوبت ضروری است و بسته ها باید حداقل نیم متر با دیوار فاصله داشته باشد . با پایین نگه داشتن دمای محیط و چرخش هوا و فعالیت آبی ایمن می توان از رشد کپک هایی که تولید کننده سم هستند جلوگیری نمود . به طور كلي حبوبات بايد در مكان تميز و خشك نگهداري گردد.
و) دماي حبوبات در انبار

هنگام انباشتن حبوبات داخل انبار و سيلو فعل و انفعالات فيزيولوژيكي صورت مي­گيرد كه همراه با ايجاد حرارت مي  باشد. در اثر ايجاد حرارت دماي دانه­هاي انبار شده بالا رفته و ممكن است به حدي افزايش يابد كه موجب فساد دانه شده و از نقطه نظر اقتصادي­، تكنولوژيكي و خواص غذايي دانه  آسيب زيادي مي­بيند. از اين جهت لازم و ضروري است كه بطور مرتب و در نقاط مختلف محصول دما را مشخص و اندازه­گيري نمود . از جمله اقدامات مهم در اين زمينه تهويه انبار مي­باشد.
ز) حرارت ايجاد شده در دانه ها توسط حشرات و كنه ها

    در ميان توده هاي بزرگ حبوبات كه در انبار قرار گرفته اند، شرايط ثابتي از حرارت و رطوبت ايجاد مي شود. چنين شرايطي به طور خاص و مستقيم روي حشرات اثر مي گذارد، و نوسانات روزانه فضاي باز انباري، تأثير ندارد.  حشرات در تغييرات موضعي درجه حرارت و رطوبت توده هاي انباري حركت مي كنند تا شرايط مناسب رشد و نمو خود را بيابند. اگر در اينجا شرايط بيشتر از حداقل نشان داده شده در جدول 1 باشد، حشرات تكثير مي يابد. در حالي كه حشرات رشد مي كنند حرارت ايجاد مي شود كه اين حرارت ممكن است به همان سرعتي كه به  وجود مي آيد  پراكنده نشود. در نتيجه درجه حرارت توده انباري افزايش مي يابد و رشد حشرات سريع مي گردد. نهايتاً درجه حرارت آنقدر بالا مي رود كه به يك حد نامطلوب مي رسد،‌ كه معمولا بيشينه 42 درجه سلسيوس مي باشد. حشرات كامل به سمت لايه هاي بيروني توده هاي انباري حركت مي كنند، وليكن لارو آنها كه داخل توده باقي مي­مانند و از بين مي رود. در نهايت حشرات كاملي كه زنده مانده اند در سطح متمركز  مي شوند. در اين هنگام در جه حرارت در توده انباري تثبيت مي شود و رطوبت از قسمت هاي دروني به سمت لايه هاي بيروني توده كه خنك تر هستند حركت مي كند. اگر درجه حرارت در سطح توده انباري كم تر از درجه حرارت هواي داخلي تر توده انباري (نقطه شبنم) باشد، تراكم رطوبت اتفاق مي افتد ودر نتيجه دانه ها جوانه مي زنند.

ممكن است در بعضي از قسمت ها رطوبت دانه و رطوبت نسبي هوا آنقدر افزايش يابد كه كپك ها آغاز به رشد كنند.

بنابراين در مورد دانه هايي كه در حالت عادي قابل انبار شدن به مدت طولاني هستند، ممكن است خودگرمايي خشك دانه ناشي از فعاليت حشرات به خودگرمايي مرطوب دانه ناشي از فعاليت ميكروارگانيزم ها تغيير يابد. در خودگرمايي مرطوب دانه درجه حرارت به ندرت به بالاي 62 درجه سلسيوس مي رسد و معمولا در حدود 52 درجه سلسيوس باقي مي ماند.
ح) خسارت آفات

  در موقع انبارداري حبوبات ميزان خطر آلوده شدن به آفات انباري بستگي به شرايط محلي (آب و هوا، روش هاي كنترل مزرعه اي) دارد. به طور كلي در نواحي گرم كه شرايط براي زنده ماندن آفات و ادامه رشد سريع آن ها فراهم است، شديدتر مي باشد.

معرفي اختصاري آفات حبوبات خانواده Bruchidae

 حشرات اين خانواده سوسك­هائي هستند كه تقريبأ داراي صفات ظاهري مشابهي مي‏باشند، شاخك­هايشان يازده مفصلي بوده و بالپوش­ها انتهاي بدن را نمي‏پوشاند , پنجه‏ها چهار مفصلي است . اين حشرات خسارت زيادي به دانه‏هاي حبوبات وارد مي‏سازند و مشترك بين مزرعه و انبار مي‏باشند بعضي از گونه‏ها ابتدا در مزرعه آلودگي ايجاد نموده و سپس خسارت اصلي را در انبار به محصولات وارد مي‏آورند  و عده‏اي ديگر مي‏توانند در انبار بدون وقفه توليدمثل كنند .

 تخم­گذاري اين حشرات بسته به گونه‏هاي مختلف متفاوت است و تعداد نسل آن­ها نيز بستگي به گونه آن دارد بعضي از گونه‏ها كه از مزرعه به انبار مي‏آيند مانند سوسك باقلا. Bruchus rufimanus در سال فقط يك نسل دارند ولي گونه‏هاي ديگري كه مي‏توانند مستمرا در انبار زندگي كند مانند Callosobruchus maculatus چند نسل دارند . تغذيه اين حشرات مختلف بوده و لاروهاي آنها قادرند از دانه‏هاي نارس و نرم در مزرعه تغذيه كنند و يا اينكه در روي دانه‏هاي خشك حبوبات در انبار زندگي خود ادامه دهند .

 دوره رشد لاروهاي اين خانواده نسبت به نوع غذا و درجه حرارت و رطوبت متفاوت مي باشد و ممكن­ است از 20 تا 60 روز و يا بيشتر نوسان كند. گونه‏هاي اين خانواده اغلب زمستان را به صورت حشرات كامل در داخل دانه مي‏گذرانند و در بهار با گرم شدن هوا از دانه خارج شده فعاليت خود را ادامه مي‏دهند­. از حشرات مهم اين خانواده مي‏توان گونه‏هاي زير را نام برد :

Acanthoscelides obtectus سوسك لوبيا  1-   

     اين سوسك به تمامي گونه هاي لوبيا حمله مي­كند و به طور متوسط 4 نسل در سال و در مناطق گرمسير تا 7 نسل در سال مي تواند داشته باشد، هر حشره ماده در طول زندگي خود 60 تا 200 عدد تخم مي گذارد، اين آفت ترجيح مي دهد به داخل توده محصول نفوذ كرده و در شكاف يا در محل شكستگي دانه ها تخمريزي كند. در داخل يك دانه لوبيا معمولا چندين لارو در كنار هم فعاليت مي كنند و اگر حمله شديد باشد اين تعداد ممكن است به 10 لارو برسد.

2-  سوسك چيني حبوبات Callosobruchus chinensis  
خسارت اين آفت در ايران روي بقولات انباري بسيار سنگين است، تخم هاي خود را بصورت تك تك روي دانه قرار مي دهد، تعداد تخم هاي گذاشته توسط حشره ماده 200-50 عدد است، طرز زندگي سوسك چيني تا اندازه اي شبيه سوسك لوبيا مي باشد.



4-       سوسك چهارنقطه اي حبوبات Callosobruchus maculates

اين آفت حشره اي است كه لارو آن از دانه هاي بقولات مختلف، مانند لوبيا و واريته هاي آن، نخود، ماش، باقلا و ... تغذيه مي­كند و حشره كامل براي تغذيه رغبتي نشان نمي دهد. حشره ماده تخم هاي خود را تك تك بر روي دانه قرار مي دهد، حتي در موارد شدت آلودگي حشره ماده روي سطوح ابزار ، روي شيشه و لوازم مختلف نيز مي­تواند تخم ريزي كند.
جدول1- مهمترين آفات حبوبات (سخت بالپوشان)

نام
حداقل درجه حرارت به درجه سلسيوس
حداقل درصد رطوبت نسبي هوا
دماي بهينه به درجه سلسيوس
درصد رطوبت نسبي بهينه هوا
حداكثر تكثير در ماه
محصولات مورد حمله آفات
Acanthoscelides obtectus
سوسك لوبيا
17
30
27 تا 31
65
25
حبوبات كامل
Callosobruchus chinensis
  سوسك چيني حبوبات
19
30
28 تا 32
60
30
حبوبات كامل
Callosobruchus maculates
سوسك چهارنقطه اي حبوبات
22
30
30 تا 35
50
50
حبوبات كامل







          











       





      سوسك لوبيا                              سوسك چيني حبوبات                          سوسك چهارنقطه­اي حبوبات


ط) آفت زدايي با فسفين

 با رعايت موارد مندرج در بند (ج) عمل آفت زدايي با گاز فسفين را به ترتيب زير مي‏توان انجام داد :

چنانچه در انبار كيسه‏هاي حبوبات با رعايت اصول انبارداري از نظر رديف‏بندي , فاصله كيسه‏ها از ديوار و سقف و يا قرار دادن پالتهاي چوبي در زير كيسه‏ها و رعايت فاصله كومه‏ها از يكديگر چيده شده باشد نحوه آفت زدائي با فسفين به شرح زير است :

-        در صورتي كه يك يا چند كومه دچار آلودگي باشد بايد مقدار گاز لازم براي هر كومه را بر حسب حجم اشغال شده و يا وزن حبوبات محاسبه نمود و سپس عمليات سم گذاري به صورت ساشه را در نقاط مختلف كومه‏ها , در بين كيسه‏ها , روي كيسه‏ها و در قسمتهاي مختلف محصول انجام داد و سپس روي كومه‏ها را با پوششهاي غير   قابل نفوذ گاز پوشاند .

-        در صورتي كه كليه كومه‏هاي چيده شده آلوده باشد بايد تمامي انبار را همراه با فسفين آفت زدائي نمود .

-         چنانچه كيسه‏ها در انبار بطور نامنظم روي يكديگر چيده شده باشند در صورت مشاهده آلودگي بايد تمامي كيسه‏ها را آفت زدائي نمود در اينصورت چنانچه حجم كل محصول كمتر از نصف انبار را اشغال نموده باشد مي‏توان با توجه به شرايط آفت زدائي مقدار سم مورد لزوم را محاسبه نمود و پس از عمليات سم گذاري در فواصل و سطوح مختلف كيسه‏ها روي آنها را با چادرهاي مخصوص پوشاند و عمل آفت زدائي را انجام داد .

-         در صورتيكه حجم حبوبات انبار شده بيش از نصف حجم انبار باشد بهتر است نسبت به آفت زدائي تمام انبار اقدام كرد .

نكات مهم:

-        طول زمان گازدهي به عوامل مختلف مانند دماي كالا ( دماي قسمتهاي مركزي ) , نوع آفت و رطوبت كالا يا محيط بستگي دارد . بطور كلي هر چه گرماي درون محصول بيشتر باشد گاز با سرعت بيشتري در فضا پخش مي‏شود و بالعكس هر چه گرما كمتر باشد از توان انتشار گاز كاسته مي‏شود .

-        در عمليات ضدعفوني زير پلاستيك با استفاده از گاز فسفين، درزبندي و مسدود نمودن كليه منافذ و روزنه هاي خروجي گاز، مهمترين عامل براي نتيجه گيري مطلوب است. اين موضوع در خصوص حبوبات بسته بندي شده اهميت بيشتري دارد.

-        دوز ضدعفوني كالاهاي بسته­بندي تا 6 گرم گاز فسفين در هر تن توصيه مي شود كه مي تواند در موارد خاص و در صورت وجود حشرات مقاوم و نامساعد بودن ساير شرايط مقدار گاز را افزايش داد.

-        بسته­هاي بافته شده با پلي اتيلن و يا كارتن هاي كالا، براي ضدعفوني كامل به زمان بيشتري نياز دارند.

-        در پايان عمليات ضدعفوني، هواكش ها، درها و پنجره هاي انبار را باز كرده، پوشش­ها را برداشته و عمليات هوادهي صورت گيرد.

-        رعايت موارد ايمني و بهداشتي در كليه مراحل ضدعفوني و هوادهي مي بايست مورد توجه ويژه قرار گيرد.

جدول 2- زمان گازدهي و دوز مصرفي فسفين



حداقل زمان گازدهي به وسيله دتياگاز با رطوبت نسبي حدود 60 درصد
پايين تر از 5 درجه سانتيگراد
گازدهي انجام نمي گردد
بين 5 تا 10 درجه سانتيگراد
14 روز
بين 11 تا 15 درجه سانتيگراد
7 روز
بين 16 تا 25 درجه سانتيگراد
4 روز
بالاتر از 25 درجه سانتيگراد
3 روز
توصيه ميزان مصرف فسفين در روش­هاي مختلف انبارداري
روش انبارداري
ميزان مصرف بر اساس گاز فسفين مورد نياز به گرم
انبار مسطح
3 تا 6 گرم در هر تن
كانتينر
1 تا 2 گرم در هر متر مكعب




















پيوست اطلاعاتي الف- اسامي مهمترين حبوبات



رديف
اسامي فارسي
اسامي انگليسي
اسامي گياهشناسي
1
نخود لپه ای

Pigeon pea
Red gram
Congo pea
Non-eye pea
Angola pea
Cajanus cajan
(Linnaeus) Millspaugh

2
نخود ایرانی
(معمولي)
Chick pea
Gram
Garbanzo (USA)
Bengal gram
Channa (India, Caribbean)
Cicer arietinum

Linnaeus

3
عدس

Medikus
Lentil
Lentille
Lens culinaris

4
لوبیا

Mat bean
Moth bean
Dew gram (India)
Turkish gram (USA)
Phaseolus aconitifolius
N. J. Jacquin

5
لوبيا چيتي

Tepary bean
Texan bean (USA)
Phaseolus acutifolius
A. Gray
6
لوبيا قرمز

Roxburgh
Rice bean
Red bean
Phaseolus calcaratus

7
لوبيا سفيد

Linnaeus
Lima bean
Butter bean
Sieva bean
Rangoon bean
Phaseolus lunatus

8
ماش سياه

Black gram
Urd
Urid
Phaseolus mungo
Linnaeus

9
ماش سبز

Mung bean
Green gram
Golden gram
Phaseolus radiatus
Linnaeus

10
لوبيا سبز

Haricot bean
Common bean
Phaseolus vulgaris
Linnaeus

11
نخودفرنگي
Pea
Field pea
Garden pea
Pisum sativum
Linnaeus sensu lato

12
باقلا
Field bean
Broad bean
Tick bean
Horse bean
Windsor bean
Faba bean (USA)
Vicia faba
Linnaeus

13
ماشك
Hungarian vetch
Vicia pannonica
Crantz
14
ماش معمولي
Common vetch
Spring vetch
Narrow leaf vetch
Vicia sativa
Linnaeus

15
لوبيا چشم بلبلي
Cow pea
Black-eyed bean
Black-eyed pea
Southern pea
Bodi (Caribbean)
Vigna unguiculata
(Linnaeus) Walpers
var. unguiculata

16
بادام زميني


Bambara groundnut
African peanut
Congo goober

Voandzeia subterranea
(Linnaeus) Thouars
ex A. P. de Candolle



پيوست اطلاعاتي ب –ساير استانداردها و روش هاي آزمون مرتبط در زمينه حبوبات

1-  براي تشخيص آلودگي پنهان حبوبات به حشرات مي توان به استانداردهاي ملي زير مراجعه كرد.

استاندارد ملي 3735 ايران ، نمونه برداري براي تشخيص آلودگي پنهان غلات و حبوبات به حشرات.

استاندارد ملي 3985 ايران ، تشخيص سريع آلودگي پنهان غلات و حبوبات به شش پايان با استفاده از روش شناور كردن دانه درسته.

2-   براي اندازه گيري دماي حبوبات به استاندارد ملي زير مراجعه شود.

استاندارد ملي 2681 ايران، اندازه‏گيري دماي غلات و حبوبات در انبار.

3-   روش آزمون آسيب ديدگي

حدود 200 گرم از نمونه آزمايشگاهي را وزن كنيد و سپس آنها را روي سطح صافي پخش كنيد و بررسي نمائيد . دانه هاي ، شكسته ، لپه شده ، پوست كنده ، چروكيده ، تغيير رنگ داده ، جوانه زده را جدا نمائيد و وزن كنيد.

در صد آسيب ديدگي را از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد آسيب ديدگي  

كه در آن :

m- عبارت است از وزن دانه هاي آسيب ديده به گرم

M - عبارت است از وزن آزمونه به گرم



4-  روش آزمون نارسي

بررسي وجود دانه هاي نارس را مي توانيد همزمان با بررسي آسيب ديدگي انجام دهيد و دانه هاي نارس را نيز تفكيك و جداگانه وزن و درصد آنرا همانند (بند3) بدست آوريد.



5-  روش آزمون ناهمساني رنگ ، رقم و اندازه

حدود 200 گرم از نمونه آزمايشگاهي را وزن كنيد و سپس دانه هاي غير يكنواخت از ديد رنگ ، اندازه و رقم را جدا كرده و هر مورد را جداگانه وزن كنيد و درصد  هر گروه را به تفكيك از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد ناهمساني  

كه در آن :

m - عبارت است از وزن دانه هاي ناهمسان از ديد رنگ و / يا اندازه و / يا رقم به گرم

M - عبارت است از وزن آزمونه به گرم



6-  روش آزمون مواد خارجي

حدود 200 گرم يا بيشتر (در صورتي كه ميزان مواد خارجي آن كم باشد) از نمونه را وزن كنيد و سپس آنرا روي سطح تميز و صافي پخش كنيد. مواد خارجي معدني و آلي (گياهي و جانوري) را در گروه هاي جداگانه جمع كنيد و بعد با دقت يكصدم گرم وزن كنيد.

درصد كلي مواد خارجي و هم چنين درصد هر يك از گروه ها را به تفكيك از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد مواد خارجي   



كه در آن:

m - عبارت است از كل مواد خارجي و / يا مواد خارجي معدني و آلي به تفكيك به گرم

M - عبارتست از وزن آزمونه به گرم

منابع:

1-    باقری زنوز-ابراهیم،1375:سخت بالپوشان زیان آور محصولات غذایی،نشر سپهر، صفحه 309،تهران.چ

2-    بهداد-ابراهیم،1381:حشره شـناسـی و آفـات مـهم گیـاهـی ایـران،نـشـر یـاد بود، صفحه 840،اصفهان.

3-    استاندارد ملي ايران 1-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي عمومي براي نگهداري غلات).

4-    استاندارد ملي ايران 2-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي كاربردي).

5-    استاندارد ملي ايران 3-9373 انبارش غلات و حبوبات (كنترل حمله آفات).

6-    استاندارد ملي ايران 27 حبوبات-عدس-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

7-    استاندارد ملي ايران 38 حبوبات-لوبيا-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

8-    استاندارد ملي ايران 96 حبوبات-نخود-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

9-    استاندارد ملي ايران 8976 غلات و حبوبات- فهرست اسامي.

10-استاندارد ملي ايران 2339 آئين كار ضد عفوني خشكبار و حبوبات ( فوميگاسيون).

11-استاندارد ملي ايران 3712 آئين كار آفت زدايي حبوبات.

12-استاندارد ملي ايران 2681 اندازه‏گيري دماي غلات و حبوبات در انبار.



13-    BruchBiology of the Bruchidae, www.annualreviews.org

14-    idae - Bean weevils or seed beetles, www.naturespot.org.uk

15-    Bean weevil - Wikipedia, en.wikipedia.org



 [1] استاندارد ملي ايران شماره 96 حبوبات-نخود-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

 [2] استاندارد ملي ايران شماره  38 حبوبات-لوبيا-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

 [3] استاندارد ملي ايران شماره 27 حبوبات-عدس-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

دستورالعمل آموزشی نمونه برداری، تعیین رطوبت و ناخالصی دانه های روغنی

                     

شركت مادر تخصصي بازرگاني دولتي ايران

مركز پژوهش‌هاي غلات 

گروه خرید و نگهداری غلات و فرآورده های آن

                                  دستورالعمل آموزشی نمونه برداری، تعیین رطوبت

و ناخالصی دانه های روغنی

(دانه آفتابگردان و سویا)

 

                                                  مرکزپژوهش­های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريد دانه های روغنی داخلي مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركت­هاي غله و متصديان امر خريد دانه­های روغنی تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزشهاي لازم مطابق با دستورالعمل حاضر را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:

1-  استاندارد ملي روش آزمون دانه هاي روغني، شماره 661 چاپ سوم

2- استاندارد ملی دانه روغني-اندازه گيري رطوبت و مواد فرار-روش آزمون، شماره 8034     

3-  استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 

1- هدف :

تبیین ویژگی های کیفی دانه های روغنی قابل خریداری ( سویا و آفتابگردان ) و روش های اندازه گیری آن.

2-دامنه كاربرد :

 خريد تضميني دانه های روغنی( سویا و آفتابگردان )  مورد عرضه در سال1394

 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1 – سویا، دانه گیاهی است با نام علمی Glycine max از تیره Leguminosae که به رنگ‌هاي زرد، سفيد، سياه، خاکستري و خالدار ديده مي‌شود.

3-2- دانه آفتابگردان، متعلق به خانواده گل‌ستاره‌ای‌ها Asteraceae از جنس آفتاب‌گردان‌ها Helianthus  بوده که از آن روغن گرفته می‌شود.

3-3-رطوبت، ميزان آب آزاد موجود در دانه روغنی است كه بدون تغيير كيفيت دانه، جدا شدني باشد.

3-4- ناخالصی، به هر گونه مواد به جز دانه های روغنی (سویا و آفتابگردان) گفته می­شود.

3-5- دانه شكسته يا لپه شده، به نيمه يا خرده دانه روغنی سالم اطلاق مي‏شود.

3-6- الك 2 ميليمتري، الكي است كه قطر هر يك از منافذ آن 2 ميليمتر باشد.

3-7-بمبو، نوعی وسيله‌ نمونه‌ برداري‌ شامل‌ لوله‌هاي‌ توخالي‌ با نوك‌ تيز بوده‌ و داراي‌ انواع‌ مختلفي‌ مي‌باشد.

4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1- حداکثر ناخالصی قابل قبول دانه سویا 10 درصد می باشد.

4-2-حداکثر ناخالصی قابل قبول آفتابگردان 10 درصد می باشد.

4-3-حداکثر رطوبت قابل قبول دانه سویا 20 درصد می باشد.

4-4-حداکثر رطوبت قابل قبول آفتابگردان 18 درصد می باشد.

4-5-قیمت پایه خرید دانه سویا با 2 % ناخالصی و 12 % رطوبت، و قیمت پایه خرید دانه آفتابگردان با 2 % ناخالصی و 9 % رطوبت تعیین می گردد.

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه­برداري دانه­های روغنی باید مطابق استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 به شرح زیر انجام شود.

5-1- برداشت نمونه اوليه بايد از دانه‏هائي­كه داخل كيسه و يا بحالت فله (توده) حمل شده‏اند با استفاده از وسائل نمونه‏گيري انجام گيرد­.

5-2- نمونه‏گيري از كيسه های بسته با بمبوي نیزه ای و بايستي حداقل از 2 درصد كيسه‏ها انجام شود.

5-3- نمونه‏برداري از کامیون­های فله دانه­های روغنی به وسیله بامبو، بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم انجام پذيرد.

5-4- نمونه‏ها ی برداشت اولیه، در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه شود.

5-5- نمونه‌ كلي حاصل از برداشت­های اولیه را کاملا مخلوط‌ نموده‌ تا نمونه يكنواختي به دست آید.

5-6-  با تقسیم دقیق نمونه کل، نمونه‌هاي ‌آزمايشگاهي تهیه می­شود.‌ عمل تقسیم کردن به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا صليب مخصوص و یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي[1] انجام می­شود.

یادآوری1 : وسائل نمونه‏برداري باید تميز، خشك و عاري از بوي خارجي باشند.

يادآوري 2 : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كـاربرد درست تجهـيزات و روش نمونه­برداري را ديده باشند.

يادآوري 3 : چنانچه دانه‏ها در اثر ورود آب يا علت‏هاي ديگر در موقع حمل و نقل آسيب ديده باشند و يا اينكه مقداري از دانه‏ها بخارج ريخته شده و مجددا جمع‏آوري ­و کیسه­گیری شده باشد در اين­گونه موارد نمونه‏برداري از آنها جداگانه انجام مي‏گيرد و دانه‏هاي آسيب ديده را نبايد با دانه سالم مخلوط نمود و بايد جداگانه منظور گردند.

6- ناخالصي در دانه‏هاي روغني و روش اندازه گیری آن

6-1- ناخالصي‏ها

به تمام مواد آلي و غيرآلي باستثناي دانه اصلي اطلاق مي­شود. انواع ناخالصی و تعاریف آن به شرح زیر می باشد.

6-1-1 -ناخالصي‏هاي ريز ، به­موادي اطلاق مي­شود كه از الك عبور نمايند.

6-1-2- ناخالصي‏هاي كلي بجز دانه‏هاي روغني ، به­مواد باقي مانده روي الك اطلاق ميشود كه شامل:

6-1-2-1-دانه روغني نباشند (­مانند تكه‏هاي چوب و فلزات و سنگ و دانه‏هاي نباتي غيرروغني­)

6-1-2-2-تكه‏هاي مربوط به دانه اصلي مانند ساقه، برگ ساير قسمت­هاي گياه روغني كه حاوي روغن نيستند، باشد.

تبصره1: در خصوص دانه آفتابگردان، پوست‏هاي جدا شده از مغز به­عنوان ناخالصي تلقي مي­شوند.

 تبصره 2 : دانه شکسته شده سویا و آفتابگردان ناخالصی محسوب نمی­گردد.

6-1-3- ناخالصي دانه‏هاي روغني بجز دانه‏هاي اصلي، عبارتست از تمام دانه‏هاي روغني بجز دانه مورد نظر كه وزن هر يك از سه قسمت فوق بايد تعيين شود .

6-2- اندازه گیری

 ناخالصي ها به جدا كردن بوسيله الك و دست‏چين كردن ناخالصي‏ها از روی الک گفته می­شود و شامل مراحل زیر است:

6-2-1- توزین 500 گرم نمونه آزمايشگاهی

6-2-2- جدا كردن ناخالصي‏هاي ریز نمونه آزمايشگاهی، بوسيله الك یک میلیمتری

6-2-3- جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني و ناخالصي‏هاي غيردانه‏هاي روغني از روی الک

6-2-4 جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني غيردانه‏ اصلی از روی الک

6-2-5-توزین کلیه ناخالصی های جمع آوری شده با دقت يكصدم گرم و اعلام نتیجه به درصد (گرم در صد گرم نمونه)

يادآوري 1:­ از آنجاییکه روش تشخیص ناخالصی­ها به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایشها، ضروری است.

7- تعيين رطوبت دانه‏هاي روغني

تعيين رطوبت نمونه آزمايشگاهی دانه روغنی (اعم از خالص يا ناخالص­) بر اساس استاندارد ملی روش اندازه­گیری رطوبت و مواد فرار دانه­هاي روغني، شماره 8034 ­و با خشك كردن دانه در حرارت 2 ± 103 درجه سانتيگراد در گرمخانه( اتو) و در فشار جو تا رسيدن به­وزن ثابت انجام ميگيرد­.

7-1-روش مرجع آزمون رطوبت دانه های روغنی

دانه هاي آفتابگردان و سویا  را با آسياب مکانیکی درشت خرد نمائيد. 5 تا ١٠ گرم از نمونه دانه خرد شده را در ظرف­های مخصوص (که قبلا در اتوی ١٠٣ درجه خشک و به وزن ثابت رسیده است)  ریخته و به طوريكنواخت در تمام سطح ظرف پخش كنيد، در ظرف را بسته و كل آن را وزن نمائيد. ظر­ف حاوي نمونه را، با در باز، به  مدت سه ساعت در گرمخانه­ای که قبلا حرارت آن تا حرارت 2 ± ١٠٣ درجه سلسيوس ثابت شده است، خشک کرده، در ظرف را بسته و آن را در دسیکاتور قرار دهيد و پس از خنک شدن در دسیکاتور و رسیدن درجه حرارت ظرف به درجه حرارت آزمايشگاه ، وزن نمایید.

مجددا ظرف را با در باز (همان نمونه­) داخل اتو قرار دهيد .­بعد از يك ساعت مراحل ذكر شده را تکرار کنید.

اگر اختلا­ف دوبار وزن كردن متوالي، برابر يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گر­م به ازاي ٥ گرم نمونه يا ٠٠١ / ٠ جرم نمونه  شد اندازه گيري را متوقف كنيد .­در غير اين صور­ت ، اين عمل را در فواصل يك ساعته تكرار نمائيد تا اختلاف نتيجه دو توزين متوالي ، مساوي و يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم باشد.

مقدار رطوبت و مواد فرار، بر حسب درصد جرمي نمونه دريافتي طبق فرمول زیر محاسبه می گردد:

جرم ظرف خالی برحسب گرم  m0=

جرم ظرف با نمونه قبل از خشك كردن برحسب گرمm1=

جرم ظرف با نمونه بعد از خشك كردن برحسب گرم m2=

7-2-سنجش سریع رطوبت

در زمان خرید به دلیل زمانبر بودن اندازه گیری رطوبت به روش مرجع، از رطوبت سنج­های سنجش سریع مخصوص دانه های روغنی استفاده میشود.

یادآوری1: اگر رطوبت سنج برای اندازه­گیری رطوبت تنها یک محصول طراحی شده فقط برای همان محصول استفاده شود.

یادآوری2: نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی، زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده و براساس مقایسه مقادیر به دست آمده رطوبت در روش مرجع با مقادیرتعیین شده توسط  دستگاه، آن را تنظیم و کالیبره نمود. در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می­نمایند، استفاده نمود.

---

[1]  دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد، سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد. دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد. مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.

دستورالعمل اختلاط گندم

شرکت مادر تخصصی بازرگانی دولتی ایران





دستورالعمل اختلاط گندم



































بسمه تعالی


فهرست فهرست پیشگفتار 3 منابع و مآخذ 3 هدف. 4 دامنه كاربرد 4 مراجع الزامی. 4 اصطلاحات و تعاریف.. 4 روش اختلاط. 5 مدلهای اختلاط. 8










پیشگفتار

كيفيت گندم برآیندی است از تمام ویژگی­های ذاتی  و ظاهری آن که بر مرغوبیت محصولات نهایی (آرد و نان) تاثیر می­گذارد. با در نظر گرفتن اینکه انواع گندم از نظر ترکیب با یکدیگر متفاوتند بنابراین آرد حاصل از آنها به لحاظ ویژگی­های پخت نیز متفاوت است.

یکی از روش­های فیزیکی در جهت بهبود کیفیت و اصلاح آرد حاصل از انواع گندم استفاده از عمل اختلاط برای به دست آوردن محصولی با مشخصات فیزیکی، شیمیایی و پخت مناسب است.

طی عمل اختلاط می­توان آردهای یکنواخت با ویژگی­های مورد نیاز تولید کرد. به این ترتیب که با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت، نسبت­های معین از گندم یا آرد با ویژگی­های کیفی مشخص مخلوط شده و در نهایت آردی با ویژگی مورد نظر تولید می­گردد.

این دستورالعمل شامل تبیین روش اختلاط گندم و مدل های آن می­باشد.
منابع و مآخذ:

1-پایان رسول، تالیف، 1388، تکنولوزی فراورده های غلات.

2-علی اکبرنیا عرفان،آذرباد حمیدرضا،تالیف، 1385 ،تکنولوژی آسیابانی از گندم تا آرد.

3-Posner,E.,Hibbs,2005,A.Wheat flour milling,Published by Americiation Cereal Chemist,Chapter3.










1-هدف

هدف از نگارش اين دستورالعمل تبیین نحوه عملیات اختلاط به منظور تعدیل نوسانات کیفی و حفظ حداقل ویژگی­های کیفی آرد مورد مصرف پخت نان کشور می­باشد.
2-دامنه كاربرد

اين دستورالعمل براي شرکت بازرگانی دولتی و شرکتهای زیر مجموعه (شرکتهای غله و خدمات بازرگانی مناطق چهارده­گانه) كاربرد دارد.
3-مراجع الزامی

3-1- استاندارد ملی ایران شماره 104، گندم- ویژگیها و روش­های آزمون

3-2- استاندارد ملی ایران شماره 4554 ، گندم دوروم ویژگیها و روش­های آزمون

3-3- استاندارد ملی ایران شماره 13535، غلات و فرآورده های آن-نمونه برداری

3-4- استاندارد ملی ایران شماره 2-9639 ، اندازه‌گیری گلوتن مرطوب به روش مکانیکی

3-5- استاندارد ملی ایران شماره 3106 ، تعیین وزن حجمی غلات و فرآورده‌های آن

3-6-استاندارد ملی ایران شماره 2863 ،روش اندازه‌گیری پروتئین خام غلات و فرآورده‌های آن

3-7-استاندارد ملی ایران شماره 3681 ، تعیین مقدار ته‌نشینی (آزمون زلنی)

3-8-استاندارد ملی ایران شماره 3003 ، روش تعیین میزان افت گندم

3-9-دستورالعمل نمونه برداری مرکز پژوهش های غلات به شماره 12195-14/51 مورخ 6/3/94
4-اصطلاحات و تعاریف:

4-1-اختلاط: به مخلوط کردن نسبت های معینی از گندم یا آرد با ویژگیهای کیفی مشخص (با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت)،  به منظور تولید  آردی با ویژگی موردنظر اطلاق میگردد.

4-2-پروتئین:عبارتست از كل تركيبات ازت موجود در غله يا فرآورده آزمايش شده كه از حاصل ضرب كل ازت محتوي ماده مورد آزمايش در ضريب مخصوص مربوط به آن بدست مي­آيد. پروتئین یکی از عوامل مهم و اساسی در کیفیت گندم می­باشد. مقدار پروتئین گندم بین 6 تا 20 درصد متفاوت است که این امر مربوط به عوامل نژادی و محیطی آن است.

4-3- زلنی: یا مقدار ته نشینی عبارتست از مقدار حجم ته نشین شده سوسپانسیون آرد برحسب میلی لیتر در محلول اسید لاکتیک در طی مدت زمان معین. عدد زلنی نشان دهنده میزان رسوب در ارتباط با کیفیت و کمیت گلوتن از نظر خواص نانوایی و تورم است.

4-4-گلوتن مرطوب: ماده اي ويسكوالاستيك به شكل آب دار است كه اساسا از دو جزء پروتئيني گليادين و گلوتنين تشكيل می­شود.گلوتن مهمترین ماده پروتئینی آرد گندم است، گلوتن با جذب آب متورم شده، توده خمیر را بوجود می‌آورد. وجود گلوتن در خمیر قابلیت کشش و مقاومت ایجاد کرده و باعث می‌شود تا خمیر فرم پذیر شده و حالت الاستیک پیدا کند.

4-5-هکتولیتر: عبارت است از وزن حجم معيني از گندم كه معمولاً وزن 100 ليتر گندم را برحسب كيلوگرم اندازه گيري كرده و آن را وزن حجمی نیز مي نامند. هکتولیتر یکی از معیارها و عوامل مهم و مؤثر در کیفیت و ارزیابی محصول می‏باشد. از روی هکتولیتر یعنی همان وزن واحد حجم، می توان میزان بازدهی آرد را تخمین زد.

4-6-گندم دوروم: متعلق به گونه  Triticum durum خانواده Poaceae از گروه تتراپلوئید با تعداد کروموزم 2n=28 می­باشد. دانه گندم دوروم کشیده، نسبتا باریک و اغلب ساختار دانه شیشه­ای و آندوسپرم آن سخت و شاخی است.
5-روش اختلاط



5-1- نمونه‌برداري

از گندم های خرید داخلی و وارداتی براساس دستورالعمل نمونه­برداری مرکز پژوهش های غلات، نمونه گیری صورت می­گیرد.

5-2-اندازه­گیری ویژگی­های کیفی

ویژگی­های کیفی به وسیله آزمون­های کیفی شامل آزمون افت گندم، آزمون پروتئين، گلوتن مرطوب، عدد زلني، عدد فالينگ و آزمون هكتوليتر (بر مبنای استانداردهای بند 3) توسطواحد کنترل کیفی شرکت های منطقه ای زیر مجموعه  و آزمایشگاههای کنترل کیفی مرکز پژوهش های غلات مطابق با استانداردهاي ملي ايران اندازه­گیری می­گردند.

5-3- مقایسه و انطباق نتایج کیفی

پس از ارزیابی نتایج کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، مغایرت های کیفی احتمالی شناسایی و در برنامه ریزی اختلاط موجودی گندم لحاظ میگردد. درصد اختلاط انواع گندم توسط واحد کنترل کیفی شرکت های منطقه ای زیر مجموعه انجام و در صورت نیاز با مشاوره مرکز پژوهش های غلات  تعیین می­شود.

5-4-انجام عملیات اختلاط

به منظور تنظیم سبد کیفی و تعدیل نوسانات کیفی آرد در هر استان، عملیات اختلاط، با در نظر گرفتن میزان و مشخصات کیفی موجودی گندم استان،  با نظارت آزمایشگاه شرکت منطقه ای، صورت میگیرد.

5-5- ویژگی های مهم در عملیات اختلاط

5 -5-1- مقدار و کیفیت پروتئین گندم

ميزان پروتئين يك مشخصه كليدي براي خريداران گندم و آرد محسوب میشود. به اين دليل كه با بسياري از ويژگی­هاي تكنولوژيكي آرد ارتباط دارد. نتايج ميزان پروتئين جهت پيش بيني جذب آب و زمان گسترش خمير در طي فرايند توليد نان استفاده مي­شود به اين دليل كه ميزان پروتئين بالاتر معمولاً ميزان آب بيشتر و زمان مخلوط شدن طولاني­تري را براي بدست آوردن استحكام بهينه خمير نياز دارد. ميزان پروتئين همچنين مي­تواند بر ویژگی های بافت و ظاهر نان تاثیرگذار باشد.

مقدار و کیفیت پروتئین (عدد زلنی) دو پارامتر بسیار مهم در اختلاط گندم برای آردسازی به شمار می­آیند.  به این ترتیب که با مخلوط کردن انواع گندم، کیفیت و مقدار پروتئین تنظیم می­شود به طوری­که مشخصات نهایی گندم مخلوط شده برای آرد مناسب باشد.

5-5-2- مقدار و کیفیت گلوتن

گلوتن مهمترین عامل در یکنواختی حجم و بافت، بازدهی و جذب آب، قابلیت نگهداری گاز و افزایش زمان ماندگاری در فرآورده­های آرد گندم است. ارزش نانوايي ارقام مختلف گندم به مقدار گلوتن موجود در دانه آنها وابسته می­باشد. پروتئين هاي گلوتني شامل گليادين ها و گلوتنينها نزديك به 80 درصد پروتئين دانه گندم را تشكيل مي دهند. وجود تنوع در نسبتهاي گلوتنين به گليادين و الاستيسيته گلوتن اثرات معني داري بر خصوصيات رئولوژيكي( خصوصيات فيزيكي ازجمله خاصيت كشساني و مقاومت خمير) خمیر نان دارد.

اختلاط انواع گندم­های گلوتن قوی و گلوتن ضعیف منجر به بهبود کیفیت آرد خواهد شد.

5-6- فرمول اختلاط

متغیرهای کیفی متعددی  در گندم وجود دارند که کیفیت آرد تولیدی را تحت تاثیر قرار میدهد. بنابراین در عملیات اختلاط گندمی كه داراي عيوب خاصي است مثلاً از نظر كيفيت گلوتن ضعيف مي‌باشد با گندم ديگري كه از همان نظر قوی است، جهت بدست آوردن آرد مناسب اختلاط داده میشود.

برای به دست آوردن نسبت گندمها جهت بهبود یک فاکتور کیفی، از فرمول مربع پیرسون استفاده میشود.

مثال: اگر گندمهای با گلوتن 20 و 30 در اختیار داشته باشیم و بخواهیم به گلوتن 27 برسیم،  باید 3 قسمت گندم،  با گلوتن 20 و 7 قسمت گندم،  با گلوتن 30 را مخلوط کنیم.










7 = 27 - 20



3 20


27
                  


               


3 = 27 - 30
                                                                                            


                              7                                           30     

                                      نحوه استفاده از مربع پیرسون برای اختلاط
6-مدلهای اختلاط

6-1- گندم­های تولید داخلی 

متغیر کیفیت در برنامه­های حمل گندم خرید داخلی مد نظر قرار می­گیرد و گندم مازاد استان­ها (با در نظر گرفتن مقدار تولید گندم استان، مسافت حمل و هزینه های حمل) در برنامه ریزی اختلاط استان­های مصرف کننده گندم لحاظ می­گردد.

 بر اساس نتایج اندازه­گیری ویژگی­های کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، گروه بندی کیفیت گندم­های  تولید داخل انجام می­شود در این گروه بندی گندم­های داخلی به سه گروه تقسیم می­شوند که گروه یک دارای بالاترین کیفیت می باشد و گروه سه جهت مصارف خبازی، احتیاج به انجام عملیات اختلاط دارد.



6-2- گندم­های دوروم

 چنانچه امکان صادرات و یا فروش گندم های دوروم تولید داخلی برای مصارف غیر نان همانند ماکارونی نباشد به استناد استاندارد ملی ایران به شماره 4554 گندم دوروم ویژگی­ها و روش­های آزمون از اختلاط گندم دوروم جهت ارتقا کیفیت گندم­های با معدل کیفی پایین استفاده می­گردد.

اختلاط گندم­های دوروم موصوف با نظارت آزمايشگاه كنترل كيفي مناطق و با مجوز اختلاط مرکز پژوهشهای غلات  صورت می گیرد.

معمولاً گندم سخت با گندم نرم به لحاظ شرایط مشروط کردن[1] و آسیابانی متفاوت می باشد به همین دلیل میزان اختلاط گندم دوروم با گندم معمولی با توجه به خصوصیات فیزیکی و سختی گندم دوروم و تفاوت­های تکنیکی آسیابانی معمولا حداکثر تا 20% توصیه میشود.

6-3- گندم­های وارداتی

 واردات گندم معمولا جهت رفع کمبود گندم تولید داخل صورت می­گیرد. گندم­های وارداتی عمدتا در گروه یک کیفی قرار دارد  و برای ارتقاء کیفیت و رفع عیوب گندمهای داخلی در  ویژگی های کیفی مانند میزان گلوتن مرطوب، پروتئین و عدد زلنی مناسب است. اختلاط گندم های وارداتی با گندم­های گروه سه و بعضا گندم­های گروه دو (با تشخیص آزمایشگاه استان و توصیه مرکز پژوهش­های غلات) جهت ارتقاء کیفیت آرد مصارف خبازی انجام می­شود.



مثال: چنانچه ویژگی عدد زلنی گندم­های تولید داخل با گندم­های وارداتی دارای تفاوت قابل توجهی ­باشد از فاکتور زلنی برای تعیین نسبت اختلاط گندم وارداتی و داخلی استفاده می­شود. در صورتی­که زلنی گندم داخلی 26 و وارداتی 37 باشد با توجه به محاسبات به روش­ مربع پیرسون می­توان از اختلاط با ضرایب 82% گندم داخلی و 18% گندم وارداتی به عدد زلنی 28 (مقدار توصیه ای استاندارد 103 آرد) رسید.

نحوه محاسبات به شرح ذیل می­باشد:  







گندم داخلی 9 26 متوسط زلنی گندم داخلی


28 موسط
            9= 28 - 37  


               

           2 = 26 - 28                                                                           

              گندم وارداتی 6                                          37 متوسط زلنی گندم وارداتی



ضریب گندم داخلی :        82=100×

 ضریب گندم وارداتی:      18=100×











[1] conditioning

آشنايي بامهمترين بيماري هاي گندم در سطح كشور قسمت اول

 

                             به نام خدا

آشنايي بامهمترين

 بيماري­هاي گندم

 در سطح كشور

 

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر

 

گروه تحقيقاتي و آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات و فرآورده هاي آن

خرداد 1392

فهرست مطالب                                                                                                   

مقدمه

-1-1زنگ زرد

-2-1زنگ قهوه‌اي..

-3-1زنگ سياه

-1-2سياهك پنهان پاكوتاه گندم

-2-2سياهك ناقص (كارنال بانت)

-3-2سياهك آشكار

-3ارگوت يا ناخنك غلات..

-4سفيدك پودري ‍

-1-5سپتورياي برگ گندم

-2-5سپتورياي سنبله گندم

-6پوسيدگيهاي ريشه و طوقه گندم

-7پاخوره گندم

-8نماتد گال بذر  

-9فوزاريوم سنبله گندم

منابع.

مقدمه                                                                                                   

گياهان زراعي بخصوص گندم به عنوان يك محصول غذايي استراتژيك و مهم كشت مي گردد و يا در فرآورده­هاي صنعتي و تغذيه دام مورد استفاده قرار مي گيرد. گندم از ابتداي كاشت تا زمان برداشت، مورد حمله عوامل بيماريزاي قارچي، ويروسي، باكتريايي و نماتدها قرار مي‌گيرد و از عوامل غيرانگلي نيز آسيب مي‌بيند. بنابراين كاهش و به حداقل رساندن خسارت و يا به عبارت ديگر كنترل اين عوامل، مي‌تواند نقش به­سزايي در افزايش توليد گندم داشته باشد و همچنين سلامتي ما و موجودات ديگر به سلامتي اين گياهان نيز وابسته است. بسياري از كشاورزان به علت عدم آشنايي با عوامل بيماري­زاي گياهان زراعي، براي مبارزه عليه بيماري­ها سموم شيميايي را در اولويت قرار مي دهند. مضافاً اينكه نمي دانند از اين سموم به چه مقدار و چگونه و در چه زمان مناسبي استفاده نمايند. مصرف بي­رويه و غير بهينه سموم شيميايي نيز خالي از خطر نبوده و به سلامتي انسان و ساير موجودات ديگر آسيب مي­رساند و باعث آلودگي محيط زيست مي­گردد. بنابراين بايد در درجه نخست بيماري و عوامل بيماري­زا را شناخت و سپس از روش هاي مناسب عليه آنها استفاده نمود. به اين ترتيب هدف از تهيه اين مجموعه آشنايي بيشتر با مهمترين بيماري­هاي گندم­ و بررسي نتايج تحقيقات انجام شده بر روي واريته هاي مختلف از گندم و پاتو‍ژن توسط محققين در اين زمينه در كشور همچنين روش هاي مبارزه با آنها مي باشد، لذا در اين مطالعه سعي شده است ضمن جمع آوري اطلاعات و دستاوردهاي موجود به صورت يكپارچه در يك مجلد، راه حل مناسب و کاربردي جهت روش های كنترل موجود با شیوه های مؤثر و بی خطر را پیشنهاد نمايد.

 

زنگها (Rusts)                                                                                                                                

 سه نوع بيماري زنگ شامل زنگ‌هاي سياه (­زنگ ساقه يا سياه ساقه)، زرد (زنگ خطي يا گلوم) و قهوه‌اي (زنگ برگ يا نارنجي) گندم را مبتلا مي سازد.

1-1-  زنگ زرد                                                                                                                 

 اين بيماري يكي از خطرناكترين بيماريهاي غلات در ايران است و در حال حاضر در بسياري از نقاط كشور شيوع دارد. اپيدمي‌هاي آن هر 4 تا 5 سال يك بار خسارتهاي شديدي ايجاد مي‌كند.

از سوي ديگر بايد توجه داشت كه عامل بيماري قادر به ايجاد نژادهاي فيزيولوژيك متعدد مي‌باشد، كه براساس بيماريزايي آن روي ميزبانهاي مختلف و برهمكنش ژني هر نژاد و ميزبان شناسايي مي‌شوند.

عامل بيماري زنگ زرد قارچي است با نام علمي:

Puccinia striiformis

 كه ميزبان واسط براي آن شناخته نشده است. اين قارچ علاوه بر گندم و جو به چاودار، يولاف و بيش از 320 گونه متعلق به 18 جنس از گياهان خانواده گندميان حمله مي‌كند.

نشانه‌هاي بيماري

زنگ زرد گندم در بهار، معمولاً زودتر از ساير زنگ‌هاي غلات ظاهر مي‌شود. ابتدا روي برگهاي جوان جوش‌هاي زرد رنگ تشكيل مي‌شوند. اندازه هر جوش حدود 1 تا 3/0 ميليمتر بوده كه به­تدريج به هم متصل و بصورت خطي يا نواري به موازات رگبرگها، هر دو سطح برگ را فرا مي‌گيرند. اين جوشها همچنين مي‌توانند روي غلات و سنبله نيز ظاهر شوند. در اواخر دوره رشد گندم، مرحله تليوم[1] قارچ شروع مي‌شود كه به­صورت جوش‌هاي سياه رنگ بوده و بيشتر در سطح تحتاني برگ‌ها روي خطوط كوتاهي تشكيل مي‌شود.

 

دانه‌هاي سنبله آلوده، بسيار كوچك، چروكيده و فاقد نشاسته هستند كه بدين ترتيب غيرقابل استفاده خواهند بود.

 

Puccinia striiformis  

چرخه بيماري

از آنجايي كه براي زنگ خطي گندم، ميزبان واسطي شناخته نشده است، احتمال مي‌رود كه قارچ عامل بيماري، زمستان را بصورت اسپور و يا ميسليوم در بافت برگها سپري كند. بنابراين شروع آلودگي مزارع از همين ميسليوم‌ها ، اسپورها و يا از اسپورهايي است كه در منطقه باقي مانده‌اند و يا از ميزبانهاي ديگر به­وسيله باد منتقل شده‌اند.

مبارزه

استفاده از قارچ­كش هاي سيستميك مناسب نيز پيشنهاد مي­گردد. ليكن بهترين روش مبارزه با زنگهاي غلات، كشت ارقام مقاوم مي‌باشد. كنترل صحيح و اصولي علفهاي هرز خانواده گندميان، به­ويژه علفهاي هرزي كه به عنوان منابع اوليه آلودگي و ميزبانهاي تابستان گذران و زمستان گذران عامل بيماري شناخته شده‌اند، نقش مهمي در كاهش زنگ خطي خواهد داشت. همچنين بهينه سازي مسايل تغذيه‌اي گياه گندم نيز مي‌تواند، در كنترل بيماري موثر واقع گردد. به­طور كلي اعمال مديريت صحيح در مزرعه نه تنها در كنترل اين بيماري، بلكه در مورد ساير بيماريهاي مهم گندم نيز داراي اهميت بسيار زيادي است.

1-2-   زنگ قهوه‌اي                                              

زنگ قهوه‌اي نيز علاوه بر گندم به جو، چاودار و بعضي از گندميان وحشي نيز حمله مي‌كند.

نام علمي قارچ عامل بيماري:

 Puccinia recondita

 است.

نشانه‌هاي بيماري

نشانه هاي بيماري به صورت جوش‌هايي با بيش از 5/1 ميليمتر قطر، روي سطح بالايي پهنك برگها ظاهر مي‌شود. اين جوش‌ها قهوه‌اي و نارنجي رنگ و شكوفا مي‌باشند. جوش‌هاي تليال[2] كه در زير اپيدرم بخصوص برگ و غلاف تشكيل مي‌شوند، به اندازه اوردياها سياه و براق مي‌باشند و شكوفا نيستند. زنگ برگ داراي سيكل كامل و دوميزبانه است، ميزبان واسط آن گونه‌هاي گياهاني از جنس Anchusa, Isopyrum, Thalictrum و Anemonella مي‌باشد. توليد مثل و تكثير قارچ در بهار ابتدا بوسيله اسپور و ميسليومي كه زمستان گذراني نموده شروع مي‌شود. زنگ قهوه اي در دماي بين 15 تا 22 درجه سانتي گراد, همراه با رطوبت كافي به سرعت توسعه مي يابد.

دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده شده محصول ممكن است تا 90 درصد خسارت ببيند.

مقاوم

 

نيمه مقاوم

  Puccinia recondite 

 

 

1-3-  زنگ سياه                                                                                                    

زنگ سياه علاوه بر گندم به جو، يولاف، چاودار و بيش از 75 گونه علفهاي خانواده گندميان نيز حمله مي‌كند.

عامل اين بيماري قارچ Puccinia graminis مي‌باشد. اسپورهاي اين قارچ بيشتر روي ساقه غلات و  برگ گندم تشكيل شده، ولي ممكن است پهنك برگ، پوشينه و ريشك‌ها را نيز آلوده كند. جوش‌ها بيضوي كشيده يا دوكي شكل هستند. در اواخر فصل، تليوسپورهاي سياه رنگ بوجود مي‌آيند. دو مرحله اول در سيكل زندگي قارچ، روي ميزبانهاي واسط كه گياه زرشك و چند گونه ماهونيا (Mahonia) است طي مي‌شود. زنگ ساقه در دماي 25 درجه سانتي‌گراد به نحو مطلوب گسترش يافته و در دماهاي كمتر از 15 درجه و بيشتر از 40 درجه سانتي گراد توسعه آن متوقف مي‌شود.

بيماري زنگ سياه باعث ضعف گياه شده و دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده مي گردد، اين دانه ها فاقد نشاسته و غير قابل استفاده مي شوند.

Puccinia graminis

 

در بيماري زنگ غلات بر روي ارقام حساس و در موارد شدت آلودگي علاوه بر برگ محور خوشه، غلاف ، پوشينه و پوشينك دانه آلوده مي­شود، بدين ترتيب سطح فتوسنتز پايين آمده و دانه­هاي خوشه آلوده بسيار ريز ، چروكيده ، فاقد نشاسته و ضعيف مي شوند و در موارد شدت آلودگي و چروكيدگي از الك 20*2 ميليمتر عبورخواهند كرد و به طور كلي اين دانه ها باعث كاهش كيفيت آرد گندم خواهند شد.

مبارزه با زنگهاي غلات:

1-ريشه كني ميزبان واسط

2-استفاده از واريته مقاوم

3-اقدامات زراعي ، اجتناب از زياده روي در مصرف كودهاي ازته و زود كاشتن گندم هاي بهاره، كاهش دفعات آبياري، عدم كشت متراكم و ... در نقصان خسارت موثر است. رعايت تناوب زراعي يا انتخاب بذر سالم در كنترل بيماري زنگ در اين گونه گياهان موثر است.

4- مبارزه شيميايي

---

[1] تليوم اسپورهاي دو يا چند سلولي است كه در ابتدا زير اپيدرم هستند و بعداً ممكن است باز شوند.

[2] جوش هاي حاوي تليوسپور.

آشنايي بامهمترين بيماري هاي گندم در سطح كشور قسمت دوم

۲-   سياهك‌ها(Smuts&Bunts)                                                                                   

چهارنوع بيماري سياهك شامل؛ سياهك‌هاي پنهان، پنهان پاكوتاه، ناقص (كارنال بانت) و سياهك برگي روي گندم بوقوع مي‌پيوندد. بر اساس استاندارد ملي ايران ميزان حد مجاز سياهك ها براي گندم درجه 1 صفر، گندم درجه دو 05/0 و براي گندم درجه سه 1/0 درصد وزني مي باشد. و ميزان حد مجاز براي سياهك ناقص (كارنال بانت) براي هر سه نوع گندم درجه يك تا سه، صفر مي باشد.

۲-1-سياهك پنهان گندم                                                                                            

اين بيماري از تمام مناطق كشور گزارش شده است و در واقع يكي از مهمترين و شايع‌ترين بيماريهاي گنـدم در كشور مي‌باشد. به نحوي كه ميــزان خـسارت آن، گاهـي بـطور متـوسط تا 30 درصد مـحـصول تـخـميـن زده شـده اسـت. علاوه بر خسارت مستقيم، كيفيت آرد حاصل و ارزش نانوايي گندم هاي سالم به علت آلودگي به اسپورهاي بدبو و تيره رنگ كاهش مي يابد. همچنين اسپورهاي قارچ شديداً قابل اشتعال مي­باشند كه در اثر كوچكترين جرقه در كمباين يا ماشين خرمن­كوبي سبب آتش­سوزي مي­گردند. سـيـاهـك پـنـهـان گـنـدم حـاصـل دوگــونه قارچ:

  Tilletia laevis     وTilletia tritici

 مي‌باشد. در ايران گونه اول انتشار زيادتري دارد. سيكل زندگي اين دو گونه شبيه به هم بوده و امكان دارد در يك گياه آلوده هر دو موجود باشند. سطح تليوسپورها در T.laevis صاف ولي در T.tritici مشبك مي‌باشد.

T.laevis   and  tritici  Tilletia

نشانه‌هاي بيماري

بوته‌هاي بيمار ممكن است تا حدي كوتاه شوند و تا سنبله ايجاد نشود، آلودگي قابل تشخيص نيست. سنبله‌هاي سياهك زده، باريك و رنگ آنها مدت بيشتري نسبت به سنبله‌هاي سالم سبز باقي مي‌ماند. گلوم‌هاي بعضي از سنبله‌ها يا تمامي آنها باز شده و دانه‌هاي كروي حاوي اسپور بويژه در ارقام بدون ريشك ديده مي‌شود. شكل دانه‌هاي آلوده تقريباً شبيه دانه‌هاي سالم بوده ولي فقط پوسته خارجي (پريكارپ) آن باقي مانده و محتويات درون دانه از بين رفته و به جاي آن توده سياه رنگ حاوي تعداد بي­شماري تليوسپورهاي قارچ عامل بيماري قرار مي‌گيرند كه در موقع خرمنكوبي پاره شده و گرد سياه رنگ اسپور آزاد مي‌شود و به دليل وجود تري متيل آمين در اين اسپورها بوي ماهي فاسد متصاعد مي‌شود.

چرخه بيماري

پايداري و دوام قارچهاي عامل سياهك پنهان بوسيله تليوسپورهايي است كه روي بذر و در خاك باقي مي‌مانند. اين اسپورها در سطح خاك و بذر ، در اثر رطوبت جوانه مي‌زنند و دماهاي پايين حدود 5 تا 15 درجه سانتي‌گراد براي جوانه زدن اسپور و توليد هيف آلوده كننده مناسب است و گياهچه را قبل از بيرون آمدن از خاك آلوده مي‌كنند. همزمان با رشد گياهان ميزبان، قارچ عامل بيماري نيز به رشد طولي خود ادامه داده و در بافتهاي انتهايي مستقر مي‌شود. ميسليوم قارچ در تخمدان ارقام حساس باقي مانده و جايگزين تمام بافتهاي دانه به غير از پريكارپ مي‌شود. هنگام برداشت دانه‌هاي آلوده، پاره شده و اسپورها آزاد مي‌گردند و بدين ترتيب خاك و بذرهاي سالم را آغشته مي‌سازند. معمولاً 5 گرم اسپور در 1000 گرم بذر، حداكثر آلودگي را بوجود مي‌آورد. اسپورها در شرايط انبار به مدت طولاني قوه ناميه خود را حفظ مي‌كنند.

مبارزه

در حال حاضر استفاده از بذور سالم و نيز استفاده از قارچكش‌هاي موثر براي ضدعفوني بذر علمي‌ترين و باصرفه‌ترين روش جلوگيري از خسارت اين بيماري مي‌باشد.

۲-2- سياهك پنهان پاكوتاه گندم                           

در ايران حضور اين بيماري اولين بار در سال 1340 و پس از آن در سال 1364 از مزارع گندم استان آذربايجان ‌شرقي گزارش شد. در حال حاضر مناطق سردسير غرب و شمال غرب كشور شامل؛ استانهاي آذربايجان‌شرقي و غربي، اردبيل، زنجان، كردستان، همدان و لرستان به اين بيماري آلوده هستند. سياهك پنهان پاكوتاه يكي از بيماريهاي مهم و در حال گسترش گندم در استان كردستان است كه در سالهاي سرد و پربرف، در مناطق مرتفع استان شدت يافته و خسارت آن به حد اقتصادي مي‌رسد.

 عامل بيماري سياهك پنهان پاكوتاه، قارچ controversa Tilletia مي‌باشد. ديواره‌هاي تليوسپورهاي اين قارچ مشبك بوده و شبكه‌هاي آن سريعتر و عميق­تر از تليوسپورهاي T.tritici مي‌باشد و يك پوشش ژلاتيني اطراف آن را فرا گرفته است.

نشانه هاي بيماري

نشانه‌هاي اين بيماري شبيه سياهك پنهان است، با اين تفاوت كه اندازه بوته‌هاي آلوده به T.controversa به نصف تا يك چهارم طول بوته‌هاي سالم مي‌رسد و در ضمن تعداد پنجه‌هاي آن نيز بطور غيرعادي افزايش مي‌يابد. بذور خوشه آلوده كه در واقع نمي توان به آن بذر گندم اطلاق نمود كوتاه و گردتر از بذر سالم مي شوند.

در سيكل بيماري، تليوسپورهاي خاكزي، مهمترين منبع آلودگي اوليه محسوب مي‌شوند و مدت 8 تا 10 سال در خاك، قدرت حيات خود را حفظ مي‌كنند. اين اسپورها معمولاً از اواخر آذرماه تا نيمه اول ارديبهشت‌ماه، در سطح خاك و يا نزديك به آن جوانه زده و گياهچه‌ها و پنجه‌هاي جوان و حساس گندم را در حين خروج از خاك مورد حمله قرار مي‌دهند.

مبارزه

كشت ارقام مقاوم در كنترل بيماري و كاهش خسارت بسيار مؤثر است.

۲-3-سياهك ناقص (كارنال بانت)                                 

اين بيماري ابتدا در منطقه فيصل آباد پاكستان يافت شده و سپس در منطقه كارنال هندوستان در سال 1931 شناسايي و نامگذاري شده است .

Tilletia indica

قارچ عامل سياهك ناقص indica Tilletia ميباشد و توليد تليوسپورهاي بزرگ، گرد و قهوه‌اي تيره به قطر 22 تا 49 ميكرون مي‌كند. سطح اين اسپورها مشبك و داراي غشا نازكي هستند. در اثر حمله اين سياهك فقط قسمتي از دانه گندم و نيز تعداد معدودي از دانه‌هاي سنبله مبتلا مي‌شود و به همين دليل به آن سياهك ناقص (Partial bunt) گفته مي‌شود. معمولاً دانه‌هاي آلوده فقط از قسمتي در انتهاي جنين مبتلا شده و ممكن است جوش‌هاي سياهك در طول شيار بذر امتداد يابند.

در چرخه بيماري، تليوسپورهاي قارچ عامل بيماري در خاك و در روي بذر دوام مي‌آورند و منبع آلوده‌كننده اوليه بشمار مي‌آيند. تليوسپورها در شرايط مرطوب در ماههاي بهمن و اسفند جوانه زده و اندام هاي قارچي را در سطح خاك توليد مي‌كنند كه توسط باد پراكنده شده و از طريق گل وارد تخمدان مي‌شوند و در اثر رطوبت و هواي خنك موجب آلودگي قسمتي از دانه‌ها و گاهي تمام آن شده و توده‌اي از تليوسپورهاي تيره رنگ در آن تشكيل مي‌شود. در هنگام خرمنكوبي، پريكارپ دانه‌هاي آلوده پاره شده و تليوسپورهاي آزاد شده خاك و دانه‌ها را آغشته مي‌سازند. تليوسپورهاي عامل اين بيماري به علت داشتن ماده شيميايي تري متيل آمين بوي نامطبوع ماهي فاسد شده را مي دهد. علاوه بر خسارت مستقيم، ارزش نانوايي به علت آلودگي به تليوسپورهاي بد بو كاهش مي يابد.

بذر يا خاك آلوده به اسپور قارچ مهمترين منابع آلودگي به اين قارچ در مزارع محسوب مي شوند. اسپور اين قارچ توسط باد و حشرات پخش شده و محموله هاي آلوده به اين قارچ مي توانند منجر به گسترش بيماري در سطح كشور گردند. به همين دليل از جهت مسايل قرنطينه اي حائز اهميت و توجه مي باشد.

مبارزه

ضدعفوني بذر با قارچكش هاي مناسب، مبارزه تلفيقي با انجام عمليات زراعي مناسب، استفاده از ارقام مقاوم همراه با عمل سم پاشي براي كنترل اين بيماري مؤثر است.

 2-4- سياهك آشكار                                                                                           

اين بيماري به آساني در مزرعه شناخته ميشود و خسارت آن معمولاً‌ كمتر از يك درصد ميـــزان محصول و بندرت به مقادير  بالاتر  (تا 27% محصول)  نيز  ميرسد. عامل بيماري سياهك آشكار قارچ tritici Ustilago است.

نشانه هاي بيماري

 نشانه‌هاي اين بيماري به محض ظهور سنبله قابل تشخيص است. سنبله‌هاي آلوده سياه رنگ بوده و در بين سنبله‌هاي سالم بوضوح قابل رويت مي‌باشند. سنبلچه‌هاي آلوده تبديل به توده سياه‌رنگ تليوسپورهاي خشك مي‌گردند كه بوسيله باد و قطرات باران پراكنده مي‌شوند و در نتيجه پس از چند روز فقط محور لخت سنبله باقي مي‌ماند. در مواردي ممكن است تمام سنبلچه‌ها بطور كامل آلوده نشوند.

در سيكل بيماري، پاتوژن به صورت ميسليوم درون بذر گندم بقا مي‌يابد. هنگامي كه اين بذرهاي آلوده جوانه زدند قارچ عامل بيماري فعال شده و همزمان با رشد گندم، ‌در سرتاسر گياه انتشار مي‌يابد و تمام بافتهاي سنبله به جز محور آن بصورت درون سلولي مورد حمله قرار مي‌گيرد. ميسليوم‌هاي قارچ قطعه قطعه شده و به تليوسپورهاي تيره رنگ و  خشك تبديل مي‌شوند كه پس از تشكيل سنبله به وسيله باد و باران پراكنده شده، گلهاي باز روي بوته‌هاي سالم را مورد حمله قرار داده و به درون ديواره تخمدان نفوذ مي‌كنند. به اين ترتيب قارچ درون بذر در حال تشكيل منتشر مي‌شود و چنين بذري ظاهر طبيعي داشته و قادر به جوانه‌زدن مي‌باشد.

مبارزه

در مورد اين سياهك نيز استفاده از قارچكش‌هاي سيستميك مناسب براي ضد عفوني بذور مانند كاربوكسين وغيره عملي‌ترين روش جلوگيري از خسارت بيماري مي‌باشد. در جاهايي كه اين قارچكش‌ها در دسترس نباشند. بذرهاي آلوده را مي‌توان با آب داغ (‌بدون آنكه به جوانه‌زدن آنها صدمه‌اي برسد) ضدعفوني نمود. انتخاب ارقام مقاوم و استفاده از بذور عاري از آلودگي نيز دركنترل بيماري داراي اهميت زياد مي‌باشد.

نكته مهم در كنترل شيميايي سياهكهاي گندم اين است كه عمليات ضد عفوني بذور بايد با دقت و بطور كامل انجام شود. امروزه قارچكش‌هاي مايع ضدعفوني كننده بذور، به دليل توانايي در پوشش كامل بذر و مصرف در مقادير كم از اهميت ويژه‌اي برخوردار شده‌اند. 

۳- ارگوت يا ناخنك غلات

قارچ عامل اين بيماريClaviceps purpurea  مي­باشد كه در مزرعـه به علت علائـم و آثار بارز آن جلـب توجه مي­كند. اين بيماري روي گندم، چاودار، يولاف، جو، ذرت، علفهاي خانواده گرامينه و غيره ديده مي شود.

قارچ مولد ارگوت توليد آلكالوئيدهاي گوناگون مي نمايد. مصرف دانه هاي آلوده به آلكالوئيد هاي ارگوت عوارض متعددي از جمله ارگوتيسم در انسان و دام ايجاد مي كند و سبب مرگ مي گردد. بعضي از آلكالوئيدها در ابتدا نشاط آور بوده شبيه به مواد مخدر عمل مي كند و در دراز مدت اثرهاي سوء آنها ظاهر مي شود. بسياري از آلكالوئيدها سبب انقباض سرخرگ­ها مي شوند. مصرف كنترل شده و دارويي اين آلكالوئيدها سبب بند آمدن خون ، معالجه ميگرن و غيره مي گردد.

بر اساس استاندارد ملي ايران ميزان حد مجاز ارگوت در گندم درجه يك صفر، گندم درجه دو 025/0 و در گندم درجه سه 05/0 درصد وزني مي باشد.

نشانه هاي بيماري

بارزترين علائم ارگوت وجود اسكلرت (سختينه) شاخي يا موزي شكل به رنگ قرمز ارغواني است كه به جاي يك يا چند دانه در خوشه تشكيل مي شود. اندازه اسكلرتها معمولا 10 برابر بذر طبيعي مي باشد.

اسكلرتهاي سالم يا شكسته ممكن است در بذرها ديده شوند و چانچه مقدار آنها از حد مجاز بيشتر شود مصرف آن بذور و آرد آغشته به آلكالوئيدهاي ارگوت خطرناك مي باشد و سبب مسموميت، عوارض گوناگون و مرگ مي شوند.

اسكلرت ها به مدت يك سال در خاك و به مدت بيشتر در انبار بقاء خود را حفظ مي كنند. آب و هواي مرطوب وسرد به مدت طولاني در مرحله گلدهي براي اشاعه ناخنك غلات مناسب است.

مبارزه

بوجاري بذر و كاشت بذر عاري از اسكلرت، رعايت تناوب زراعي، سله شكني و دفن اسكلرت ها در عمق 4 سانتي متري، حذف علف هرز كنار مزارع و جاده ها در كاهش خسارت و كنترل بيماري مؤثرند.

۴- سفيدك پودري (‍Powdery Mildew)                                                                  

سفيدك‌هاي پودري (‌سطحي يا حقيقي) روي گندم، جو و بسياري از گندميان علايمي توليد مي­كند كه قرن‌ها است شناخته شده‌اند. سفيدك‌هاي پودري غلات بوسيله قارچ Erysiphe graminis ايجاد مي‌شوند. اين فرم گونه در نواحي مرطوب و نيمه خشك جهان انتشار گسترده‌تري دارد. خسارت ناشي از آن 12 تا 34 درصد و در مواردي تا 45 درصد محصول گندم گزارش شده است. سفيدك سطحي گندم در بسياري از گندم كاريهاي ايران از جمله شمال كشور وجود دارد. علائم اين بيماري در سطح مزرعه قابل تشخيص است .

نشانه‌ها و عامل بيماري

نشانه‌هاي سفيدك پودري روي گندم، جو و ساير گندميان بطور كامل مشابه است. قارچ عامل بيماري:

 Erysiphe graminis

 مي‌باشد كه به آن

Blumeria graminis

 نيز اطلاق مي‌شود. اين قارچ قادر است تمام قسمت‌هاي هوايي گياه ميزبان را آلوده سازد، ولي بيشتر در سطح بالايي برگهاي پاييني بوته‌ها ديده مي‌شود. عامل بيماري در هر زمان بعد از خارج شدن گياهچه‌ها از خاك مي‌تواند گياه ميزبان را مورد حمله قرار دهد. علائم بيماري ابتدا به صورت لكه هاي كوچك و پراكنده به رنگ سفيد در روي اندام هاي هوايي ايجاد مي شود. لكه هاي كوچك به هم پيوسته، نمدي شكل مي گردند و سپس به رنگ خاكستري در مي آيند.

مقدار پروتئين دانه هاي بوته آلوده به سفيدك پودري افزايش يافته ولي مواد قندي آنها كاهش مي يابد.

چرخه بيماري

عامل بيماري زمستان را روي كاه و كلش و در شرايط آب و هوايي ملايم طي ميكند. پس از جوانه‌زني، اسپور به طور مستقيم به گياه گندم نفوذ كرده و در داخل سلولها مكينه را تشكيل داده و كلني‌هاي سطحي اسپورزا را در سطح ميزبان به وجود مي‌آورند. كنيدي‌هاي توليد شده به وسيله باد منتشر مي‌شوند و آلودگي‌هاي ثانوي را ايجاد ميكنند. در شرايط مناسب مزرعه جوانه‌زدن، ايجاد آلودگي و اسپورزايي ثانوي در مدت 7 تا 10 روز كامل مي‌شود. بــهترين دما براي رشد قارچ و توسعه بيماري 22- 15 درجه سانتي‌گراد مي‌باشد. در مازندران قارچ عامل بيماري به طور عمده به صورت ميسليوم‌هاي غير فعال روي گندمهاي خودرو، زمستان گذراني كرده و در اول بهار كنيدي‌ها تشكيل شده و سبب آلودگي مزارع مجاور مي‌شود. علفهاي هرز گرامينه شامل ؛ اژيلوپس،‌ فالاريس و لوليوم مي‌توانند به عنوان ميزبان ثانويه در ايجاد آلودگي نقش داشته باشند . قارچ عامل بيماري مي‌تواند به فرمهاي جنسي و غيرجنسي بر روي اين علفهاي هرز تابستان و زمستان گذراني كرده و بيماري را ايجاد و منتشر كند.

مبارزه

عامل بيماري سفيدك پودري يك قارچ هتروتاليك[1] است و نژادهاي متعددي دارد. بين نژادهايي كه از لحاظ ژنتيكي نامشابه‌اند هيبريداسيون ‌رخ مي‌دهد. در اثر اين فرايند، فاكتورهاي بيماريزايي و نژادهاي فيزيولوژيك جديد به وجود مي‌آيد. براي توليد ارقام مقاوم، شناسايي نژادهاي عامل بيماري به  منظور تعيين فاكتورهاي بيماريزايي و ژنهاي مقاومت موثر درمناطق مختلف كشور ضروري مي‌باشد. در مبارزه شيميايي مي توان از قارچ كش هاي گوگردي و يا از كاراتان استفاده نمود.

---

[1] هتروتاليك به قارچ هايي مي گويند كه براي توليد مثل جنسي نياز به كمك قارچي با تيپ جنسي متفاوتي دارد.

آشنايي بامهمترين بيماري هاي گندم در سطح كشور قسمت سوم

                                             ۵-

۵-     سپتوريا

۵-1- سپتورياي برگ گندم ( Septoria leaf blotch )                                          

به اين بيماري، سوختگي خالدار برگ گندم نيز گفته مي‌شود و هم اكنون نيز در برخي استانهاي كشور از جمله ؛ گلستان، مازندران، خوزستان، فارس و ايلام مشاهده شده و خسارت مي‌زند.

نشانه‌هاي بيماري ابتدا به صورت لكه‌هاي كوچك نامنظم به رنگ قهوه‌اي مايل به قرمز ظاهر مي‌شود. لكه‌ها بوسيله رگبرگها محدود شده و بصورت طولي توسعه مي‌يابند. به تدريج كه لكه‌ها پيشرفت مي‌كنند، از مركز تغيير رنگ داده و خاكستري مي‌شوند و به مرور تمام سطح برگ را فرا مي‌گيرند و در نهايت خالهاي سياه ريز در روي لكه‌ها ظاهر مي‌شوند. اين لكه­ها و خال­ها در شرايط مناسب مي­توانند تا پوشينه سرايت كنند ولي بر روي دانه علائمي ظاهر نمي گردد. در اغلب موارد زردي و خشكيدگي برگ نيز اتفاق مي‌افتد و در كل باعث كاهش امر فتوسنتز و ضعف در گياه شده و دانه هاي نامرغوب ، ضعيف و ريز توليد مي­نمايد. علائم اين بيماري در سطح مزرعه قابل تشخيص مي باشد.

عامل بيماري در مرحله غير جنسي قارچ:

 Septoria tritici

و در مرحله جنسي قارچ:

Mycosphaerella graminicola

مي‌باشد.

چرخه بيماري

در سيكل بيماري، كاه و بقاياي گندم منبع آلودگي اوليه هستند. اسپورها براي ماهها در دماي 10-2 درجه سانتي‌گراد زنده باقي مي‌مانند در شرايط مرطوب اين اسپورها بوجود آمده و در اثر باران انتشار يافته و در فصل زراعي آلودگيهاي اوليه را سبب مي‌شوند. حرارت مناسب براي جوانه‌زدن و ايجاد آلودگي 15 تا 25 درجه سانتي‌گراد و محدوده آن 5 تا 35 درجه سانتي‌گراد است.

مبارزه

ميزان كاهش عملكرد ناشي از آلودگي سپتوريوز برگي در ارقام تجاري گندم با مقاومت‌هاي متفاوت در خوزستان بررسي شد. به جز رقم چمران كه نسبت به بيماري نيمه مقاوم ارزيابي گرديد، تقريباً تمامي ارقام گندم نان توصيه شده يا در حال كشت استان نسبت به آن حساس مي‌باشند.

در مورد كنترل شيميايي بيماري، قارچكش‌هاي گروه تريازول مانند : تيلت و فوليكور مي‌توانند موثر واقع شوند.

۵-2- سپتورياي سنبله گندم (Septoria glum blotch)                                               

به اين بيـــماري، سوختگي گلوم يا سوختگي سنبله گندم نيز گفته مي‌شود . به نقل از ارشاد (1374)، ابراهيمي و ميناسيان در سال 1352 قارچ nodorum  Stagonospora را از خوزستان گزارش نموده‌اند. از آن سال تا بهار 1381 گزارشي از اين بيماري در كشور وجود نداشته است. در اواخر ارديبهشت و اوايل خرداد 1381، نمونه‌هايي از گندم‌هاي مزارع استان گلستان با علايم سوختگي در سنبله و تيره‌شدن ساقه در ناحيه زير محور سنبله، ‌جمع‌آوري و در آزمايشگاه اقدام به بررسي روي آنها شد. طي اين بررسيها اندام هاي قارچ عامل بيماري روي سنبله گندم مشاهده گرديد. براساس مشخصات مرفولوژيك، قارچ عامل بيماري در مرحله غير جنسي

 Stagonospora  nodorum  and (syn. Septoria  nodorum (and

Germano  phaeosphaeria  

مي‌باشد.

بنابر آنچه كه شرح داده شد، اين نخستين گزارش تفضيلي از بيماري سپتورياي سنبله گندم نان در كشور مي‌باشد

به­دليل بذرزاد بودن عامل بيماري، وجود اين بيماري ميتواند از اهميت اقتصادي قابل توجهي برخوردار باشد. از سوي ديگر، عامل بيماري علاوه برگلوم، پهنك ، غلاف برگ و جوانه‌ها را نيز مورد حمله قرار مي‌دهد بنابراين علائم بيماري فقط در مزرعه قابل تشخيص مي­باشد.

مبارزه

1-كشت بذر سالم و ضدعفوني شده با بنوميل

2-كشت ارقام مقاوم يا متحمل

3-رعايت تناوب زراعي

4-استفاده از قارچ كش سيستميك

۶- پوسيدگيهاي ريشه و طوقه گندم                                                                                  

قارچهاي مختلفي به عنوان عوامل پوسيدگي ريشه و طوقه گندم در كشور شناسايي شده و مورد بررسي قرار گرفته‌اند، كه از جمله آنها مي‌توان گونه‌هاي مختلف جنسهاي  Drechslera، Bipolaris ،  Fusarium ،Phythium و Rhizoctonia را نام برد.

اين بيماري معمولا در گندم پاييزه كه به طور متوالي بدون رعايت تناوب زراعي در زمين كشت مي­گردد از شدت بالايي برخوردار است.

 Phythium spp.

cerealis  Rhizoctonia

۷- پاخوره گندم                                         

اين بيماري در گندم، جزو بيماريهاي ريشه، ‌طوقه و قاعده ساقه ميباشد و نخستين بار دركشور توسط فروتن و همكاران در سال 1368 از استان مازندران گزارش شده است. در سال 1378 به عنوان يكي از مهمترين بيماري گندم در مزارع استان مركزي گزارش گرديد.

 عامل بيماري قارچ  graminis Gaeumannomyces ميباشد كه قارچي خاكز‌ي است. فرم غيرجنسي آن، قارچ graminicola  Phialophora مي‌باشد.

نشانه‌هاي بيماري

در اثر آلودگي شديد، بوته‌ها كوتاه، زودرس و خوشه‌ها سفيد و عقيم مي‌شوند. در واقع بوته هاي بيمار خوشه هاي پوك توليد مي كنند. علايم بيماري در مرحله شيري شدن دانه‌ها مشهودتر است. در آلودگي زودهنگام، بوته‌ها كوتاه، كمي زردرنگ بوده و تعدادكمي پنجه توليد ميكنند. زودرسي سبب مي‌شود، ‌سنبله‌ها داراي دانه‌هاي چروكيده شده و در اثر رشد كپك دوده‌اي، تيره‌رنگ گردند. بوته‌هاي آلوده به آساني از خاك بيرون آمده يا از محل طوقه مي‌شكنند و ريشه چنين بوته‌هايي تنك، سياه، كوتاه و ضخيم و ريشه‌ها محدود مي‌شود، ولي در صورت رطوبت زياد در فصل رشد، ‌سياه‌شدگي ريشه‌ها به سمت طوقه و قاعده ساقه ادامه مي‌يابد و در اين قسمتها پوشش ميسليومي سطحي تيره و درخشنده‌اي، ساقه تا سطح زير غلاف برگ را مي‌پوشاند. چنانچه رطوبت ادامه داشته باشد، پريتسيوم‌هاي تيره‌رنگ روزنه‌دار روي غلافهاي برگ كه از ميسليوم پوشيده شده، بوجود مي‌آيد. ساقه‌هاي بيمار در قاعده ضعيف و گاهي ممكن است كج شده و روي زمين بيفتند.

چرخه بيماري

قارچ عامل بيماري در بوته‌هاي بيمار ميزبان و در بقاياي آنها دوام مي‌آورد. ريشه‌هاي گندم هنگام رشد در خاك، در اثر تماس با بقاياي آلوده بيمار مي‌شوند. پس از آنكه ريشه‌هاي گياه بطور سطحي بوسيله قارچ مورد حمله قرار گرفت، هيف شفافي در آن نفوذ مي‌كند. آلودگي در فصل رويش اتفاق مي‌افتد و حرارت مناسب براي آن 20-10 درجه سانتي‌گراد است و بنابراين در پاييز و اوايل بهار در طوقه و قاعده ساقه بيشتر پيشروي مي‌كند.

 

مبارزه

يكي از بهترين روشهاي كنترل اين بيماري، اجراي تناوب با گياهان غير ميزبان (گياهان دولپه‌اي مانند نخود،‌ لوبيا و بقولات) مي‌باشد. از بين بردن بقاياي گندم و جو پس از برداشت با اجراي شخم عميق و يا نيمه عميق و نيز حذف كامل گندمهاي خودرو نقش مهمي در كنترل بيماري ايفا مي‌كنند.

فرمهاي مختلف كودهاي ازت‌دار نيز در افزايش يا كاهش شدت بيماري موثر مي‌باشند.

۸- نماتد گال بذر (Seed - Gall  Nemtod or earcockle)                                                                   

به اين بيماري، نماتد گال زاي گندم نيز گفته ميشود. عامل اين بيماري، نماتد tritici  Anguina ميباشد كه يك انگل اجباري است. بيماري در بسياري از نقاط كشور گزارش شده است و درجات آلودگي در فارس، خوزستان، ايلام، اصفهان، كرمانشاه، تهران، زنجان، كرمان، مازندران، لرستان، آذربايجان‌ و ساير مناطق متفاوت مي‌باشد.

در سالهاي اخير با توسعه كشت گندم، بيماري نماتد گال گندم در استان خوزستان روند صعودي پيدا كرده است.

بر اساس استاندارد استراليا حد مجاز  دانه هاي نماتد زده حداكثر 10 دانه در نيم ليتر  گندم مي باشد.

نشانه‌هاي بيماري

 در اثر اين بيماري فاصله بين گره‌هاي ساقه گندم كم و در نتيجه ساقه‌هاي آلوده كوتاهتر از ساقه‌هاي سالم شده و پيچيدگي هايي در طول ساقه و نيز در برگها ايجاد مي‌شود. سنبله‌هاي بيمار كوچك و گلوم‌ها خيلي باز هستند، زيرا اغلب دانه‌ها يا همه آنها به رنگ قهوه‌اي ـ سياه در آمده و در واقع اينها گال‌هايي با اندازه كوچكتر از دانه‌ سالم گندم ‌مي‌باشند. درصورتي كه اين گال‌ها در آب خيسانده و خرد شوند، تعداد زيادي لارو متحرك نماتد از آن بيرون مي‌آيند.

چرخه بيماري

 نماتد گال بذر به صورت لاروهاي سن 2 و به حالت غيرفعال درون دانه‌هاي آلوده گندم كه گال بذر ناميده مي‌شود، به سر ميبرد، هنگامي كه دانه‌هاي سالم همراه با بذرهاي آلوده كاشته شوند، از اين‌گال‌ها هزاران لارو سن 2 در خاكهاي مرطوب آزاد مي‌شوند. بنابراين وجود رطوبت براي آغاز فعاليت لاروها و حركت آنها در خاك ضروري است. بر خلاف بسياري از نماتدهاي بيماريزاي گياهي، A.tritici روي ريشه‌ها تغذيه نمي‌كند، بلكه وقتي به دانه سالم گندمي كه در حال جوانه‌زدن است مي‌رسد به آن چسبيده و با رسيدن به جوانه انتهايي به صورت انگل خارجي آن در مي‌آيد. موقعي كه سنبله‌ها ظاهر ميشوند، لاروها به درون گلهاي در حال تشكيل نفوذ پيدا كرده و به صورت انگل داخلي درمي‌آيند. پس از مدتي اين لاروها به نماتدهاي بالغ تبديل شده و جفتگيري نموده و تعداد زيادي تخم توليد مي‌كنند. پس از آنكه ميزبان كامل شد، بسياري از تخمها تفريخ شده و لاروهاي زيادي در گال‌ها بوجود مي‌آيند. موقع برداشت گندم، گال‌هاي بذر با دانه‌هاي سالم مخلوط شده يا روي زمين مي‌ريزند. در محيط‌هاي خشك، لاروهاي سن 2 نماتد موجود در گال‌ها، غيرفعال مانده و سالها دوام مي‌آورند.  A.triticiعلاوه بر بيماري گال بذر كه در گندم بوجود مي‌آورد، موجب انتقال بيماري باكتريايي خوشه صمغي يا زردي خوشه گندم كه عامل آن باكتري tritici Rathayibacter است و نيز بيماري پيچيدگي و سياه شدن خوشه و برگ گندم كه عامل آن قارچ alopecuri  Dilophospora است، مي‌گردد.

مبارزه

بهترين و عملي‌ترين روش‌هاي مبارزه با اين بيماري، بوجاري صحيح و اصولي بذرهاي گندم قبل از كاشت و اجراي تناوب با گياهان غيرميزبان حداقل به مدت 2 سال مي‌باشد.

 

۹-   فوزاريوم سنبله گندم (Fusarium Head Blight)                                                    

اين بيماري به اسامي مختلفي از جمله ؛ بلايت فوزاريومي سنبله، بلايت سنبله، سفيد شدن سنبله، اسكب گندم (Wheat Scab) ، كپك صورتي يا اسكب صورتي، بيماري Tombstone و بيماري Fusarium glume spot شناخته شده و نامگذاري گرديده است.

 

نشانه‌هاي بيماري

در گندم علائم ممكن است در يك قسمت و يا در كل خوشه ظاهر شود. سفيد شدن و رنگ پريدگي خوشه­ها در مزرعه سبز بوضوح قابل تشخيص مي­باشد. اغلب يك قسمت از خوشـــه (عمدتاً نيمه بالائي) آلوده مي­شود كه اين قسمتها سفيد و ساير قسمتهاي خوشه سبز مي­باشند. عامل بيماري مي­تواند دمگل را نيز آلوده كند و بتدريج پائين خوشه را هم فراگيرد و منجر به تغيير رنگ دمگل به قهوه اي، ارغواني تا زرشكي گردد.

اغلب دانه­هاي آلوده، چروكيده، سبك و متمايل به رنگ خاكستري با ظاهري مات و كدر يا مايل به صورتي مي­باشند. دانه­هاي به ظاهر سالم نيز اغلب داراي آلودگي بوده و  رنگ زرد كهـربائي خود را از دسـت داده و به رنگ قهـوه­اي كـدر و مـات مي­گرايند.

بوته­هاي جوان آلوده، در مقايسه با بوته­هاي سالم كمي بلند ولي ضعيف مي­باشند. گياهان جوان حاصل از دانه­هاي آلوده قبل از اينكه به اندازه كافي رشد نمايند پوسيده شده و مي­ميرند که مرگ بوته­هاي جوان بصورت لكه­هاي خطي در روي خاك قابل مشاهده است.

 

عامل بيماري

هرچند گونه‌هايي از جنس Fusarium بعنوان عامل اين بيماري معرفي گرديده‌اند، ولي گونه F.graminearum  يكي از مهمترين آنها شناخته شده است. اين گونه در سال1374 توسط ارشاد از گندمهاي منطقه مازندران گزارش گرديد. گونه اخير داراي دو گروه است، گروه I آن به ريشه و طوقه و گروه II آن به سنبله گندم حمله مي‌كند. فرم جنسي قارچ عامل بيماري بنام Giberella zeae مي‌باشد.

مهمترين ويژگي گونه F.graminearum توليد مايكوتوكسين‌هاي مختلف، با توجه به شرايط محيطي و نوع ميزبان مي‌باشد، كه عامل مايكوتوكسيكوزهاي شديد در انسان و حيوانات است و از علايم آنها بي‌اشتهايي، تهوع و گرفتگي ماهيچه‌ها مي‌باشد. در تحقيقات انجام گرفته، مايكوتوكسين­هاي موجود در نمونه هاي آلوده به اين قارچ زيرالنون (ZON) و داكسي­نيوالنول (DON)  برآورد شده همچنين مقاديري نيوالنول ، نيوسولانيول تشخيص داده شده است.

چرخه بيماري

عامل بيماري زمستان را در بقاياي ميزبان مي‌گذارند، بقايان گندميان، ساقه ذرت و كلش گندم از منابع اوليه آلودگي بحساب مي‌آيند و در عين حال در بذور گندم نيز باقي مي‌مانند. كنيديها يا آسكوسپورهاي حـاصل از اين منـابع آلـودگي بـه وسيلـه بـاد انتشـار يـافته و در مـرحله گلـدهي كه حساسترين مرحله گندم به بيماري است، موجب آلوده‌سازي گياه مي‌شوند. در اين مرحله سطوح بالايي از اسيد آمينه‌هاي كولين (choline) و بتيين (betaine) درون بساكهاي بيرون زده از گل، توليد شده و اين مواد باعث تحريك رشد قارچ F.graminearum گرديده و به دنبال آن آلودگي سنبله توسط اين پاتوژن شدت مي‌يابد. از آنجايي كه دوره اصلي آسيب‌پذيري گندم به بيماري در طول مرحله گرده‌افشاني است، قارچ عموماً به يك سيكل آلودگي در فصل محدود مي‌شود. فراواني اينوكلوم اوليه و شرايط آب و هوايي در طور مرحله گرده‌افشاني، از عوامل تعيين كننده شدت اين بيماري است. تنش‌هاي تغذيه‌اي نيز ممكن است حساسيت گياه را به آلودگي افزايش دهند. درجه حرارت مناسب براي آلودگي و توسعه بيماري 25 درجه سانتيگراد است، در دماي 15 درجه سانتيگراد آلودگي كم بوده يا اصلاً اتفاق نمي‌افتد و بروز بيماري در درجه حرارت 20 تا 30 درجه سانتيگراد شدت مي‌يابد. دوره‌هاي رطوبتي مورد نياز براي آلودگي بسته به دما و مرحله رشدي گياه از 36 تا 72  ساعت متغير است و اين دوره‌ها بخصوص در مرحله گلدهي براي آلودگي اهميت دارد.

مبارزه

استفاده از ارقام مقاوم يكي از روش هاي مهم در پيشگيري از بروز بيماري مي باشد. مصرف قارچكش هاي مناسب نيز داراي اهميت مي باشد.

علاوه بر بيماريهاي مندرج در اين نوشتار ( كه در ابتدا از آنها به عنوان مهمترين بيماريهاي گندم در كشور ياد شده است )، چند بيماري باكتريايي مانند سوختگي باكتريايي برگ و خوشه صمغي گندم و نيز چند بيماري ويروسي همچون كوتولوگي زردجو و نوارك ايراني گندم روي گندم در كشور وجود دارد كه به نوبه خود داراي اهميت مي‌باشند. در خاتمه مجدداً يادآور مي‌شود اعمال مديريت صحيح زراعي و اجراي مديريت تلفيقي بيماري (IPM) نقش مهمي در كنترل بيماريهاي گندم ايفا مي‌نمايند.

 

منابع                                                                                                                         

1- اخوت، محمود.1378. بيماريهاي غلات. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

2- الهي نيا، سيد علي.1384.بيماري­هاي گياهان زراعي و روش هاي مبارزه با آنها. انتشارات دانشگاه گيلان.

3- ارشاد، جعفر. 1374. قارچهاي ايران. سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي.

4- بهداد، ابراهيم. 1377. عوامل بيماري‌زا و بيماريهاي مهم گياهي ايران. نشر ياد بود.

5- ترابي، محمد؛ پورعلي بابا، حميدرضا؛ دهقان، محمدعلي و سيد طه دادرضايي .1381. ارزيابي مقاومت لاين‌هاي پيشرفته گندم ديم در برابر بيماري سپتوريوز برگي در مراحل گياهچه‌اي و گياه كامل در نقاط مختلف ايران. پانزدهمين كنگره گياهپزشكي ايران، ‌دانشگاه رازي كرمانشاه.

6- رجايي، ساسان و محمد ترابي. 1374. بررسي اثر چند قارچكش عليه زنگ زرد گندم در استان فارس. دوازدهمين كنگره گياهپزشكي ايران، آموزشكده كشاورزي كرج.

7- شريف نبي، بهرام. 1381. استفاده از روشهاي ميكروسكوپي و ماركرهاي مولكولي در شناخت عوامل سياهك آشكار گندم و جو. پانزدهمين كنگره گياهپزشكي ايران.

8- فولادوند، عبدالله و مريم زاهدي. 1379. بررسي پراكندگي سياهكهاي آشكار و پنهان گندم وتعيين ميزان خسارت آنها در مزارع ضدعفوني نشده استان ايلام. چهاردهمين كنگره گياهپزشكي ايران.

9- كاظمي، همايون.1380. دستورالعمل مراقبت از مزارع گندم در مقابل بيماري سفيدك ‌سطحي. موسسه تحقيقات آفات وبيماريهاي گياهي، تهران.

10- منصوري، بهرام و مهوش بهروزين. 1379. مبازه شيميايي عليه بيماري سياهك ناقص گندم. چهاردهمين كنگره گياهپزشكي ايران.

11- www.magri.ir

12- www.forum.p30world.com

13- www.keshavarz2010.blogfa.com

14- www.roostanews.ir

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر

گروه تحقيقاتي و آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات و فرآورده هاي آن

خرداد 1392

 

راهنماي آموزشي عمليات انبارداري و ذخيره سازي

فهرست                                                                                                                      صفحه

مقدمه

فصل اول- نحوه دريافت كالا

فصل دوم -تخليه كالا

فصل دوم -تخليه كالا

فصل سوم - دسته بندي محموله

فصل چهارم- چگونگي نظافت و امحاء كالاهاي آسيب ديده

فصل پنجم - بازرسي كالاها و انبار

فصل ششم - ايمني انبارهاي  نگهداري كالاهاي عمومي

فصل هفتم -تعاريف و اصطلاحات

منابع

مقدمه

انبار ساختمان یا محوطه ای است که با بهره برداری از یک سیستم صحیح طبقه بندی و تنظیم، برای نگهداری یک یا چند نوع کالای بازرگانی ، صنعتی ، مواد اولیه و یا فراورده های مختلف، استفاده می‌گردد. علاوه بر آن انبارها به عنوان نقاط و تاسیساتی برای نگهداری موقت به منظور توزیع و تجمیع کالاها در سیستمهای توزیع نیز استفاده می شوند.

انجام عمليات انبارداري و ذخيره سازي را به جهت اهميت و تأثير عملكرد مطلوب و يا نامطلوب آن بر ساير بخش هاي توليد نمي توان ناديده گرفت.

به طوركلي به عمليات تخليه، بارگيري و نگهداري صحيح كالا تا زمان تحويل و ارائه به بازار مصرف، انبارداري گفته مي­شود . در هنگام تحويل، نگهداري و يا توزيع كالا به انبار، امكان آسيب ديدگي، ضايعات و بروز كسري در آن وجود دارد كه به كمك سيستمهاي پيشرفته انبارداري و نگهداري كالا بر اساس استانداردهاي مربوطه مي توان اين خسارت ها را به حداقل ممكن تقليل داد. هدف از اين جزوه آموزشي ارائه دستورالعمل هاي ساده در مورد اصول انبارداري كالاهاي مورد عمل شركت بازرگاني دولتي ايران است و كوشش شده تا در حدامكان مسئولين و كاركنان انبار با اصول زير آشنا شوند :

1-  نحوه دريافت كالا

2-  جابه جايي و دسته بندي

3-  نظافت و نگهداري انبار

4-  بازرسي كالاها

5-  مقررات ايمني انبارها

مسلماً وظيفه يك انباردار تنها ثبت ورود و خروج كالا نيست ، بلكه بايد به عنوان يك ناظر آگاه رفتــار نمايد.  هدف اصلي وي ، حفظ كيفيت و به حداقل رساندن خسارات مي باشد .

فصل اول- نحوه دريافت كالا

قبل از ذخيره سازي كالا در انبار ؛ لازم است اقداماتي اعم از كنترل ساختمان انبار ، ماشين آلات حمل و نقل بارگيري و تخليه و كنترلهاي ايمني و بهداشتي انجام شود .

الف- ساختمان انبار : قبل از ذخيره سازي بايستي نقايص احتمالي ساختماني و ايمني اعم از:

-       سوراخ بودن سقف

-       شكستگي شيشه ها

-       خرابي درب ها ، حفاظ ها ، قفل ها و لولا ها

-       ترك خوردگي كف و وجود هر نوع شكاف يا حفره در آن

-       شكاف ها و درزهاي احتمالي در ديوارها

را شناسايي و نسبت به رفع آنها اقدام نماييد . كانالها و هواكش ها را تميز و در صورت لزوم تعمير گردد.

ب- محوطه بيروني انبار : محوطه بيروني انبار به طور مرتب بهسازي گردد: مواد زايد به طور مرتب جمع آوري و علفهاي هرز و بوته­ها قطع گردد تا جمعيت موش ها تقليل يابد. راه ها و مسيرهاي منتهي به انبار بايد طوري باشد كه امكان تردد راحت وسيله نقليه فراهم گردد .

ج- ماشين آلات : باسكولها بايد كنترل شوند و كليه دستورالعمل ها در مورد تنظيم و نگهداري آنها كاملاً رعايت گردد . ضمن اينكه لازم است در مقاطع زماني مشخص توسط سازمان استاندارد و تحقيقات صنعتي كنترل شده و گواهي لازم صادر گردد .

د- بهداشت و ايمني : قبل از ذخيره سازي ، ساختمان انبار و محوطه بيروني آن را كاملاً تميز كرده و در صورت نياز ، با تشخيص و نظارت آزمايشگاه،  عمليات ضد عفوني صورت گيرد.

امكانات ايمني انبار با توجه به مقررات عمومي و اختصاصي و با توجه به كاربرگهاي جداگانه اي كه براي هر يك از انبارها در نظر گرفته مي شود مرتباً بايستي كنترل گردد. (پيوست 1)

تجهيزات و وسايل اوليه مورد استفاده در نگهداري كالاها در انبار :

-       باسكول

-       پالت[1]

-       نقاله

-       ارابه دستي

-       ابزار مربوط به تعميرات اوليه و نگهداري انبار

-       جاروب و خاك انداز

-       كپسول آتش نشاني

-       جعبه كمك هاي اوليه

-       نردبان

-       ابزار آلات مربوط به بسته بندي مجدد شامل نخ و سوزن ، كيسه ها و كارتن خالي و چسب هاي نواري مخصوص بسته بندي

-       ابزار نمونه برداري

-       بيل

-       الك

-       چراغ قوه

-       ساير اقلام مانند ظرف، قفسه، خرك و...

فصل دوم -تخليه كالا

هميشه قبل از تخليه ، محموله را به دقت بررسي نموده، تعداد بسته ها را شمارش ، مشخصات كلي را  يادداشت كنيد.

در صورت مشاهده علائم زير :

-       بسته هاي صدمه ديده، شامل وجود ســــوراخ و پارگي در گوني، پارگي در بسته بندي و بسته هاي واژگون شده

-       بسته هاي خيس و نم­دار

-       بسته هاي باز شامل گوني كاملاً دوخته نشده ، كارتن باز شده

-       نشت و ضايعات شامل ريزش مايعات از بشكه ها و قوطيهاي استيل يا بسته هاي پلاستيكي

-       بسته هاي صدمه ديده داخل كارتن شامل قوطي هاي گود رفته و خم شده ، قوطي هاي فلزي صدمه ديده و باد كرده

-       وجود آفات انباري، حشرات و يا لارو آنها روي بسته ها

-       كسري وزن بسته ها

به شرح زير عمل كنيد :

الف – در صورت حضور بازرسان كالا ؛ از آگاهي آنان نسبت به خسارات وارده اطمينان حاصل كنيد و در برگه رسيد كالا ميزان صدمه و خسارات را عنوان نماييد در موارد جدي مشكل را به مسئولان گزارش كنيد .

ب – بسته هاي صدمه ديده را جداگانه انبار كرده و از قراردادن بسته ها با آسيب ديدگي هاي متفاوت در كنار يكديگر نيز اجتناب كنيد .

ج – در اسرع وقت نسبت به دوختن گوني هاي باز شده و چسباندن كارتن هاي باز شده با چسبهاي نواري مخصوص بسته بندي ، اقدام كنيد .

د - نسبت به انتقال محتويات بسته هاي معيوب و گوني هاي پاره شده به بسته هاي جديد اقدام نماييد .

هـ در مواجهه با كالاهاي آسيب ديده و غير قابل مصرف، مراتب را سريعاً جهت تعيين تكليف، بر اساس آئين نامه نحوه رسيدگي به امور آسيب ديدگي و كسري كالا، گزارش نماييد .

دقت و احتياط در هنگام جابه جايي و تخليه بسيار اهميت دارد زيرا از آسيب ديدگي بسته ها جلوگيري مي كند هنگام حمل و جابجايي بسته ها به نكات زير توجه كنيد :

·         به جاي كشيدن گوني ها روي زمين آنهارا بلند كنيد و يا از چرخ يا ارابه دستي استفاده كنيد .

·         از چنگك هاي فلزي كه باعث سوراخ شدن بسته ها و ايجاد ضايعـــات و ريزش محموله مي شود، استفاده نكنيد .

·         كيسه ها را پرتاب نكنيد .

·         در زير باران تخليه انجام ندهيد .

فصل سوم - دسته بندي محموله

قبل از رسيدن كالا ، بايد مقدمات چيدن آن را فراهم نمود . زمين را تميز كرده ، ميزان فضاي مورد نياز را با توجه به مقدار محموله ، نوع كالا و بسته بندي آن ، اندازه بسته ها ، ارتفاع محموله و ارتفاع انبار ، برآورد كنيد . سپس طرحي براي چيدن ارائه دهيد .

با كشيدن خطوط روي زمين مي توانيد مكان دقيق قرار گرفتن كالاها را مشخص كنيد . توجه كنيد كه فواصل لازم براي حركت و كار كاركنان در ميان دسته ها لحاظ شود و كالاهاي متفاوت ، بسته بندي هاي مختلف و زمانهاي متفاوت تحويل كالا ( كالاي جديد و قديمي ) بايد در دسته بندي هاي متفاوت قرار داده شوند، در ورود و خروج و گردش كالا بايستي باري كه زودتر به انبار رسيده است، زود تر از انبار خارج شود[2] ( اين قاعده در مورد كالاهايي كه تاريخ انقضاي اعتبار آنها نزديك است و يا بسته بندي آنها صدمه ديده اعمال نمي شود و بايد زودتر از كالاهاي ديگر از انبار خارج شوند ) بنابراين وجود دسته بندي­هاي برنامه ريزي شده، دسترسي به بار را آسان و خروج كالاهاي قديمي را آسان خواهد نمود .

از قــراردادن مـــواد شيميائي مثل سم ها و كودها و سيمان و موارد مشابه در انبار مواد غذايي جداً خودداري كنيــد.

دسته بندي مواد غذايي ، بايد روي پالت صورت گيرد كه امكان عبور هوا از لابه لاي كيسه ها و سهولت ضدعفوني را فراهم آورد . پالت هاي محكم بهترين نتيجه را مي دهند. پالت هاي فلزي ، پالت هاي پلاستيكي و پالت هاي چوبي از انواع پالت ها مي باشند.

قرارگيري محموله روي پالت امكان عبور جريان هوا و سهولت نظافت قسمت هاي زيرين را فراهم ميكند علاوه بر آن استفاده از پالت ذخيره سازي را ساده تر و محاسبه و كنترل موجودي و انبارگرداني را آسان مي كند و در كاهش حوادث ناشي از كار و آسيب هاي وارده به كالا نيز مؤثر است. پالت هاي چوبي به دليل استحكام كم و منافذ ريز مي توانند محيط مناسبي براي تجمع و تخم گذاري آفات و حشرات باشند لذا اين پالت ها در انبار مواد غذايي توصيه نمي گردد.

در هنگام پالت بندي به موارد زير توجه كنيد :

-       پايه ها بايد تراز باشد تا جلوي ريزش محموله گرفته شود .

-       در صورت وجود ميخ يا برآمدگيهاي نوك تيز آنها را خارج كنيد تا به محموله صدمه نزد.

-       بسته ها را به طور مرتب بچينيد تا هم شمارش محموله آسان شود و هم خطر ريزش آن به حداقل برسد.

-       قرار گيري بسته­ها طوري باشد تا لبه پالت­ها را اشغال نمايد­، با استفاده از رديف هاي 3 تايي يا 5 تايي اتصال بيشتر بين بسته ها ايجاد مي گردد .

-       صفافي بسته ها بايد به گونه اي باشد كه امكان عبور كارگران و مسئولين انبار از ميان دسته بندي ها فراهم

-       شود و در صورت نياز به جابه جايي و يا عمليات ضدعفوني ، به راحتي بتوان لابه­لاي كالاها تردد نمود .

-       ارتفاع دسته ها را در حد منطقي حفظ كنيد ، تا حديكه امنيت بار به خطر نيفتد و به بسته هاي زيرين صدمه وارد نشود ، ضمن اينكه امكان بازرسي و ضدعفوني و همچنين جريان هوا در اين فضا موجود باشد .

-       از آويزان كردن كيسه ها به تيرهاي نگهدارنده سقف انبار خودداري كنيد .

-       به دستــورالعمـــل هاي نوشته شده روي بسته بندي ها توجه كنيد . حلب ها و يا شيشه هاي روغن را به صورت عمودي قرار دهيد .

-       در كنار هر يك از دسته­بندي­ها در مكاني كه قابل رويت است يك كارت راهنماي دسته بندي نصب كنيد.

فصل چهارم- چگونگي نظافت و امحاء كالاهاي آسيب ديده

براي مقابله با آفات انباري در انبارهاي مواد غذايي و بهبود شرايط كار هر روز كف انبار را تميز كرده وهفته اي يكبار به نظافت ديوارها و اطراف بسته بنديها بپردازيد . نظافت را از بالا به پايين و از دورترين كنج انبار شروع به سمت درب خروجي ادامه دهيد . درب ها ، تيرهاي سقف و چارچوبها را فراموش نكنيد . زباله ها و خاكروبه ها را سريعاً از انبار خارج كنيد.

مواد غذايي ريخته شده از بسته بنديها محل مناسبي براي تجمع آفات است و شرايط را براي نفوذ آنها به داخل محموله فراهم مي كند . در اين گونه موارد به نكات زير توجه كنيد :

·        دانه هاي ريخته شده بر روي زمين تميز ، چنانچه توسط مواد خارجي آلوده و يا آغشته نگرديده باشد ، ضايعات محسوب نمي شوند و ميتواند مجددا كيسه گيري و بسته بندي شوند .

·        در صورت آلوده شدن اقلام فوق الذكر و يا ريختن مواد غذايي مخلوط كه قابل بسته بندي مجدد نيستند مطابق آيين نامه هاي مربوط به آسيب ديدگي كالا و كسري­ها عمل نموده و مراتب را سريعاً گزارش نماييد.

·        هر گاه در انبار به اقلام غير قابل مصرف و مواد غذايي فاسد شده برخورديد مانند غلات به هم چسبيده ياشديداً آفت زده ، قوطي هاي فلزي دچار زنگ زدگي ، نشتي يا برجستگي درب، روغن نباتي بوي كهنگي گرفته ، مراتب را سريعاً گزارش كنيد. اين مواد غذايي را از بقيه جدا كرده و تا قبل از دريافت دستور ، نسبت به حفظ و حراست از آنها اقدام نمائيد .

·        تا تعيين تكليف كالاي آسيب ديده و ضايعاتي ، نگهداري اين اقلام در حيطه مسئوليت انباردار است و آمار مربوطه به آنها بايد در دفاتر منعكس گردد .

·        در خصوص کسری­ ناشی از  افت رطوبت غلات از جمله برنج ، رطوبت ورودي و خروجي غلات ثبت گردد تا در صورت نياز مورد بررسي و استناد قرار گيرد.

·        كيسه ها ، كارتن و قوطي هاي خالي بايد به طريقي نگهداري شود كه محلي براي اختفاي موشها و منبعي براي آلودگي به آفات انباري نگردد در صورت امكان :

-       كيسه ها را تميز و كاملاً از مواد غذايي تخليه كنيد .

-       از بسته بودن در پوش قوطي ها و مخازن اطمينان حاصل كنيد .

-       كارتن­ها را كاملاً تا كنيد .

·        در صورت عدم استفاده مجدد جعبه ها و كيسه هاي خالي مطابق آيين نامه هاي مربوطه نسبت به امحاء يا فروش اقدام شود.

فصل پنجم - بازرسي كالاها و انبار

هدف كلي از بازرسي و بازديدهاي ايمني، شناخت شرايط ناسالم و عوامل خطرناك محيط كار و تحليل آن­هاست. براي دستيابي به اين اهداف يكي از راه­هايي كه به بازرسان جهت شناسايي خطرات كمك ميكند تهيه كاربرگ­ها مي باشد. (پيوست 1)

حداقل هفته اي يكبار به بازرسي انبار كالا بپردازيد . در مورد انبار ، مواردي مثل چكه كردن سقف پنچره ها و هواكش­هاي شكسته­، وجود منفذ در درب ها ، ديوارها و كف ترك خورده­، شواهدي مبني بر ورود موش را در دفترچه گزارش انبار و يا كارت انبار بر اساس تاريخ ثبت كنيد .

در هنگام بازرسي كالاها به نكات زير توجه كنيد :

-       آفات انباري نه تنها سبب خسارات اقتصادي مي شود بلكه از نظر كيفي و مسائل بهداشتي خطرات زيادي را بوجود مي آورند. در صورت آلودگي كالا به آفات انباري بايستي مراتب سريعاً جهت ضدعفوني كالا توسط افراد متخصص و مجرب گزارش داده شود.

-       ابتدا به بازرسي در اطراف دسته بنديها بپردازيد ، مي توانيد از حواس خود براي تشخيص حشرات ، موش و خسارات وارده از حمله آنها استفاده نماييد . مثل ديدن تار يا پيله در اطراف كيسه ها ، سوراخ هاي ناشي از حمله موش يا پرندگان و فضولات موش ، گرم بودن غير عادي كيسه ها و حتي در مواردي شنيدن صداي حشرات .

-       معمولاً نقطه اختفاي حشرات در قسمت هاي تاريك مي باشد با چراغ قوه هاي قوي به بررسي لا­به­لاي كيسه ها و درون درزها بپردازيد . براي اين منظور مي توانيد در كناره دسته بندي ها ، به آرامي يكي از كيسه ها را كنار زده و و به بررسي كيسه هاي ديگر بپردازيد .

-         با دقت زير پالت ها را بررسي كنيد تا از حمله احتمالي حشرات و موش آگاه شويد .

-         وضع بيروني قوطيها را بررسي كنيد ، در مورد روغن نباتي به نشتي­هاي احتمالي توجه نماييد .

-       در خصوص كميت و كيفيت كالاها و مواد موجود در انبار و چگونگي بيمه آنها بايستي اقدامات لازم به عمل آيد.

فصل ششم - ايمني انبارهاي  نگهداري كالاهاي عمومي

الف ـ مقررات عمومي :

1.  مسئولين انبارهاي موجود و قائم مقام قانوني آنها اعم از شخصيت حقيقي يا حقوقي ، دولتي يا وابسته به دولت ، تعاوني و خصوصي موظفند وضع ساختمان انبارهاي خود را با توجه به ضوابط مقرر در آيين نامه هاي مربوطه ، تطبيق و تأييديه ايمني دريافت دارند .

2.  موقعيت ساختمانهاي انبار اعم از قسمت باز و سرپوشيده بايد به گونه اي باشد تا وسايل نقليه موتوري و غير موتوري بدون برخورد با مانع تا جلوي درب ورودي انبار پيش روند .

3.  كف تمام انبارها با بتن يا سنگ فرش شود و شيب و آبروي كف محوطه طوري باشد كه آب زير كالا جمع نشود .

4.  ميزان و چگونگي دسترسي به آب مورد نياز آتش نشاني و مشخصات ساير وسايل اطفاي حريق ، سيمكشي برق و تناسب قطر سيمهاي برق با بار الكتريكي لازم در كليه انبارها ، بايد بر حسب ضوابط مصوبه باشد .

5.  در داخل انبارها بايد به نسبت وسعت آن بر حسب مورد دستگاههاي هواكش نصب تا هواي انبار مرتباً تهويه گردد .

6.  محوطه داخل انبارها از پوشال ، خاشاك ، خرده چوب ، كاغذ ، مقوا و ساير مواد زايد قابل اشتعال پاك باشد .

 

ب - مقررات اختصاصي :

1.  انبارهايي كه عرض آن ها كمتر از 20متر است ، عرض راهرو داخلي انبار نبايد از 5/1 متر كمتر باشد و انبارهايي با عرض بيشتر از 20 متر ، عرض راهرو كمتر از 2 متر نباشد . راهروي طولي بايد تا انتهاي انبار خالي از كالا بوده و با رنگ سفيد از دو طرف خط كشي و مشخص شده باشد .

2.  كليه كاركنان انبارها بايد آموزش­هاي مربوط به حفاظت و ايمني و طرز كار با وسايل اوليه ايمني و آتش نشاني را فرا گيرند و گواهينامه مقدماتي آموزش ايمني و آتش نشاني را داشته باشد .

3.  انبار كالا نبايد در نقاطي احداث شود كه خطر سيل ، جذر و مد دريا و يا كانونهاي خطر حريق هستند .

4.  انبارها بايد با توجه به امكانات محل به وسايل ارتباطي و هشداردهنده مجهز باشند .

5.  كپسولهاي آتش نشاني در نقاطي قرار داده شود كه از حرارت و نور و برف و باران مصون باشند .

6.  در هر انبار حداقل يك جعبه كمكهاي اوليه نگهداري شود.

7.  شماره تلفن هاي آتش نشاني ، مقامات انتظامي محل و بيمارستان سوانح با خط درشت و خوانا در كنار كليه تلفن هاي داخل انبار نصب گردد .

8.  در اطراف بار انداز و انبار روشنايي كافي پيش بيني شود .

9.  آتش زدن چوب ، كاغذهاي باطله و نظايـــر آن و استعمال دخانيات در داخل انبار مطلقاً ممنوع است .

10.                     در صورتي كه كف انبار فاقد شيب و يا آبرو باشد كالاي ذخيره اي حداقل 5 سانتي متر از سطح زمين فاصله داشته باشد .

11.                     فاصله بين ساختمان انبارهاي محصور و مسقف باديوارهاي مجاور از هر چهار طرف نبايد از 6 متر كمتر باشد و اين فاصله بايد از هر نوع كالايي خالي باشد . به نحوي كه خودروهاي آتش نشاني بتوانند هر انبار را به راحتي دور بزنند .

12.                     بين سقف انبار و مرتفع ترين نقطه كالاي چيده شده بايد  به شرح زير فاصله باشد :

-       اگر ارتفاع كالا 5/4 متر بيشتر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 5/1 متر

-       اگر ارتفاع كالا 5/4-6/2 متر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 1 متر

-       اگر ارتفاع كمتر از 6/2 متر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 40 سانتي متر 

13.                      در انبارهايي كه عرض كمتر از 35 متر دارند ، حداكثر سطح اشغــــــال كالا در هر قسمت ( پارت ) 250 متر مربع و فاصله آن با قسمت هاي ديگر 1 متر باشد و اگر از 35 متر بيشتر است حداكثر سطح اشغال شده در هر قسمت 1000 متر مربع و فاصله آن با قسمت ديگر حداقل 2 متر باشد .

14.                     فاصله بين كالا تا ديوار انبار حداقل 60 سانتي متر باشد مگر در مواردي كه به علت وضعيت مخصوص بسته بندي كالا ، رعايت دقيق فاصله مقدور نباشد .

15.                      انبارهاي محصولات كشاورزي ، علاوه بر رعايت مقررات عمومي انبارها بايد مجهز به لوله كشي آب به قطر 5/1 اينچ (64/3 سانتي متر ) با فشار كافي و شير اصلي و قرقره و شيلنگ مخصوص آتش نشاني با جعبه قرقره و لوله از نوع مناسب و استاندارد باشند .

16.                     لوله ها و قرقره هاي آتش نشاني بايد حتي المقدور در كنار درب­ها يا نقاطي نصب شود كه در صورت بروز حريق در دسترس باشند و به طور كلي از قرار دادن صندوق هاي كالا در جلو و در جوار شيرها خود داري شود .

17.                     نصب دستگاه­هاي اعلام خبر و خودكار اطفاي حريق در انبارها اجباري است .

18.                     در انبارهاي روغن نگهداري ساير كالاها توصيه نمي شود .

19.                     از نگهداري روغن در ظروف سرباز يا قوطي هاي داراي نشتي خودداري گردد .

20.                     ساختمان كف انبار روغن ترجيحاً سيماني باشد و به طور مرتب شستشو شود تا از آلوده شدن به مواد چرب جلوگيري شود .

21.                     انبارهاي روغن بايد به نسبت هر 100 متر مربع مجهز به دو دستگاه كپسول 12 كيلوئي و يك كپسول 50 كيلوئي چرخ دار وتعدادي سطل مخصوص آتش نشاني محتوي ماسه خشك الك شده باشد .

22.                     نسب هواكش براي تعويض كردن هواي انبار روغن ضروري است .

فصل هفتم -تعاريف و اصطلاحات

-       انبارداري: به عمليات تخليه، بارگيري و نگهداري صحيح كالا تا زمان تحويل و ارائه به بازار مصرف، انبارداري گفته مي­شود و جاگذاري و جابجايي، انتخاب و جمع آوري، بسته بندي و تحويل كالا از فرآيندهاي اصلي انبارداري محسوب مي گردد.

-       آسيب­ديدگي: هر گونه آسيب به كالاهاي مورد عمل به گونه­اي كه به صورت حادث شده قابليت عرضه مستقيم به بازار مصرف از پيش تعيين شده را نداشـته باشند ، آسيـب ديدگي مي­نامند.

-       ضایعات: كالاهاي آسيب ديده اي كه ديگر قابليت اصلاح و مصرف مطابق مصرف از پيش تعيين شده را نداشته باشند ، ضايعات مي نامند.

-       فضولات: كليه مواد زائدي كه در عمليات بوجاري از تجهيزاتي شامل الك بوجار، الك پيش بوجار(الك دوار) جدا مي شود مانند كاه و كزل، نيم دانه گندم و ساير غلات و... 

-       كسري: هر گونه افت كمي در مقدار كالا كسري ناميده مي­شود كه مي تواند دلايل فني مختلفي داشته باشد، مانند افت بواسطه از دست دادن رطوبت، ريزش در زمان تخليه ، بارگيري، چيدمان، حمل و نقل، جدا شدن گرد و غبار، نشتي از ظروف حاوي سيالات، اختلاف توزين و...

-       جداسازي: فرآيند تفكيك كالاي سالم از ناسالم را جداسازي مي­نامند مانند جداسازي كيسه­هاي آبديده از كيسه­هاي سالم.

-       بوجاری: فرآيند عملیات تفکیک و جداسازی دانه­هاي شكسته و آسيب­ديده، مواد خارجی و ناخالصي­ها را از غلات و حبوبات سالم بوجاری نامند.

-       تصفيه: فرآيندي كه طي آن مواد شيميايي نامطلوب يا سمي، آلاينده­هاي بيولوژيكي و جامدات معلق و گازهاي محلول از كالاي مورد نظر حذف می­شود تصفيه مي نامند مانند صنايع روغن، قند و شكر، آب.

-       امحاء: از بين بردن و نابود كردن پسماند و ضايعات كالا، غير قابل مصرف انساني، دامي، صنعتي و كشاورزي امحاء ناميده مي شود.

-       سلک: از جمع­آوری سریع مقادیر و بخش­های سالم محموله کیسه­های پاره شده و آسیب­دیده حاصل می­شود مانند ريزش حاصل از كيسه هاي برنج.

-       ته­انباری: به مقادیر جمع­آوری شده از ته انبارها، کف کامیون­ها و باقیمانده محموله کامیون­های تصادفی، ته­انباری گفته می­شود.

-       دست پر: به كيسه­هايي كه به صورت دستي پر شده باشد، گفته مي­شود.

-       کپک زدگي: آلودگي به قارچ­هاي كپكي در اثر نگهداري در شرايط نامطلوب كه منجر به چسبندگي، تخمير و فساد  مي­گردد.

-       بازيافت: تغيير و تبديل فيزيكي،شيميايي، حرارتي و يا بيولو‍‍ژيكي مواد است كه مواد قابل مصرف يا انرژي قابل استفاده توليد گردد مانند تبديل پودر و پوسته گندم به كمپوست.

-       كلوخه: به معـناي آبديـدگـي و به هـم چسـبيدگي كالا كه به صورت تكه­هاي سخت درآمده باشد مانند گنـدم، برنـج، آرد، شكر و ....

-       گرد و غبار: به ذرات جامدي گفته مي شوند كه قادرند به طور موقت در هوا به حالت تعليق در آيند اين ذرات اغلب حين تخليه، بارگيري و جابجايي غلات در هوا پراكنده مي شوند.

-       انقضاء تاریخ مصرف: به انقضاء تاريخ و محدوده زماني تعيين شده براي مصرف يك كالا اطلاق مي­شود.

-       بيمه نامه: قرارداد بيمه گذار و بيمه گر شامل خطرات مورد تعهد بيمه گر و ... را بيمه نامه مي­نامند.

 

پيوست 1(چك ليست ايمني انبار مواد غذايي)

رديف	پرسش	بله	خير	ملاحظات
1	آيا از ورود پرندگان به انبار جلوگيري به عمل مي آيد؟
2	آيا در داخل انبار جوندگاني مانند موش ديده مي شود؟
3	آيا اجناسي كه به فرم كارتن يا مكعب مي­باشند، آجري چيده شده­اند كه نريزند؟
4	آيا علاوه بر درب اصلي درب هاي اضطراري در نظر گرفته شده­اند؟
5	آيا از ورود افراد غيرمسئول ممانعت مي­شود؟
6	آيا دما و رطوبت در انبار كنترل مي­شود؟
7	آيا ظروف آسيب­ديده و نشت نموده فوراً دسته­بندي و برچسب­­گذاري مي­شود؟
8	آيا از وسايل حفاظت بر حسب نوع كار در انبار استفاده مي­شود؟
9	آيا در ورود ­و­خروج محموله مشخصات كامل محموله توسط انباردار كنترل مي­شود؟
10	آيا در انبار كردن مواد از پالت استفاده مي­شود؟
11	آيا راه­هاي عبور به وضوح علامت­گذاري شده و قابل دسترس هستند؟
12	آيا تعداد خاموش كننده هاي دستي در انبار كافي است؟
13	آيا نوع خاموش كننده هاي دستي مناسب است؟
14	آيا دستگاه علايم و اطفاي حريق خودكار در انبار نصب شده است؟
15	آيا كالا و مواد موجود در انبار بيمه شده اند؟
16	آيا موقعيت ساختمان انبار با عبور و مرور وسايل نقليه موتوري مناسب است؟
17	آيا كف انبار از جنس بتن يا سنگ­فرش است؟
18	آيا در انبار دستگاههاي هواكش نصب شده است؟
19	آيا تهويه در انبار به خوبي صورت مي­گيرد؟
20	آيا محوطه انبار از خاشاك، خرده چوب، كاغذ و ساير مواد پاك است؟
21	آيا كاركنان انبار آموزش حفاظت ايمني و طرز كار با وسايل را فراگرفته­اند؟
22	آيا در انبار جعبه كمك هاي اوليه نصب شده است؟
23	آيا در انبار روشنايي مناسب پيش بيني شده است؟
24	در­صورتي­كه كف انبار فاقد شيب باشد آيا كالا حداقل 5 سانتي­متر با زمين فاصله دارد؟
25	آيا در انبار فضاي باز كافي براي دور زدن خودرو هاي آتش نشاني وجود دارد؟
26	آيا فاصله مناسب بين سقف انبار و ارتفاع كالاي چيده شده رعايت شده است؟
27	آيا كالا به­صورت توده­هاي جدا از يكديگر چيده­شده­اند و در موقع آتش­سوزي قابل مهار است؟
28	آيا كف انبار تميز و خشك است؟
29	آيا مواد كدبندي شده است؟
30	آيا كالاها در انبار طبقه بندي شده و داراي محل انبار اختصاصي مي باشد؟
نام و نام خانوادگي ارزيابي­كننده:		امضاء:

 

منابع:

1-  استاندارد ملي ايران 1-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي عمومي براي نگهداري غلات).

2-  استاندارد ملي ايران 2-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي كاربردي).

3-  استاندارد ملي ايران 3-9373 انبارش غلات و حبوبات (كنترل حمله آفات).

4-  استاندارد ملي ايران 3989 آيين كار نگهداري غلات.

5-  استاندارد ملي ايران 2493 آيين كار ضدعفوني غلات.

6-  عرب، الهيار. بهداشت و ايمني در واحدهاي آردسازي و توليد نان .

 

---

[1] پالت: سكوي كوچك قابل انتقالي است كه براي حمل و نقل و ذخيره كردن مواد به كار مي رود و اغلب جعبه، كارتن، كيسه هاي مواد بي شكل و قابل چيدن را روي آن قرار مي دهند.

[2] First in – first out  (اولين ورودي-اولين خروجي):  بر اساس يك قاعده كلي در مورد انبارهاي مواد غذايي باري كه زودتر به انبار رسيده است بايد زودتر نيز خارج شود.

گروه تحقيقاتي - آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات

و فرآورده هاي آن

مشخصات كيفي گندم قابل خريداري درسال 92

مشخصات كيفي گندم قابل خريداري درسال 92
شاخص	درصد
رطوبت	حداکثر 12 ( استانهای گیلان، مازندران، گلستان و بخشهايي از  استان اردبیل و منطقه كالپوش استان سمنان حداکثر 14)
افت مفيد	حداکثر 10
افت غير مفيد	حداکثر 7
جو ، چاودار و تریتیکاله	حداكثر ۵ به تنهایی و یا رویهم رفته و خارج از افت
سایر غلات	به عنوان افت مفيد لحاظ مي گردد
دانه هاي سن زده	حداکثر 2 ( بالاتر از 2%‌‌‌ به ازاي هر درصد كسر بها )
دانه هاي سياهك زده و تخم علف سرشكافته	حداکثر0.4( 4 در هزار وزنی )  ( به تنهایی و یا رویهم رفته و خارج از افت )
ناخنك (ارگوت)	حداکثر0.05 درصد ( 0.5 در هزار وزنی )
گندمهاي آلوده به آفات انباري زنده، آبديده و داراي دانه­هاي كپك­زده و فاسد قارچي، آغشته به سم و گازوئيل قابل تحويل نمي­باشند.

 

تعاريف:

1- افت مفيد  : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن­كوبي و دانه­هاي چروكيده و دانه­هاي لاغر، بادزده زير الك مي­باشد. همچنين دانه­هاي جوانه زده و دانه­هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه­های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه­هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

2- افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی­ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف­های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه­های سیاهک­زده، ناخنک (ارگوت)، آفت زدگی (به جز حشره زدگی)، لاشه آفات انباري، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي باشد.

3- سن زدگي : دانه­های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می­تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن­زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن­زدگي بر بافت گندم مشخص باشد

4- دانه های سیاهک زده : دانه های گندمي هستند که تغییر شکل و رنگ داده و با فشار بر روی پوسته پودر سیاه رنگی از آن خارج شود، سیاهک به دو صورت آشکار و پنهان می باشد. در سیاهک آشکار، لکه های سیاه رنگ آشکاری بر روی دانه دیده می شوند ولی در سیاهک پنهان نوک دانه کمی سیاه شده که با فشار آوردن بر آن ناحیه، دانه پودر می شود و دانه هاي آلوده به جاي آن كه نشاسته تشكيل دهند، پر از گرده سياه رنگ قارچ مي شوند. در زمان برداشت، دانه هاي آلوده خرد شده و گرد سياه رنگ قارچ آنها خارج مي شود و بر روي دانه هاي سالم مي چسبد و آنها را آلوده مي­كند.

5- دانه های قارچی : به طور کلی قارچهایی که گندم را آلوده می سازند شامل دو گروه قارچهای مزرعه ای و قارچهای کپکی میشوند. از مهمترین قارچهای مزرعه ای گندم در ایران، ناخنک، سیاهک، زنگ گندم و فوزاریوم را میتوان نام برد.  منظور از قارچهای کپکی ، قارچهای انباری بوده كه اغلب در زمان ذخیره سازی و بر روي ناخالصيها، يعني افت مفيد و غير مفيد ، رشد و تكثيــــر مي شوند. كپكها با ترشح آنزيم موجب تجزيه نشاسته و بوي بد و فساد قارچی گندم می­شوند. اهميت قارچهاي كپكي به دليل توليد سموم قارچی است، که منجر به مسمویت و بروز بیماریهای مختلفی در اثر مصرف موارد آلوده خواهند شد.

6- ناخنک یا ارگوت : عامل بیماری ناخنک یا ارگوت، يك نوع قارچ است. اين قارچ بیماریزا وارد اندامهای دانه می شود که پس از رسیدن محصول تولید اندامهای شاخی یا موزی شکل به رنگ بنفش تیره یا ارغوانی مایل به سیاه می­كند كه سفت و سخت است و از درون دانه بیرون می­زند و به آن ناخنك می گویند و اندازه آن معمولا 10برابر بذر طبیعی می باشد. ناخنک سالم و یا شکسته شده ممکن است در محموله ها دیده شود چنانچه مقدار آنها از حدی بیشتر باشد مصرف گندم و آرد آغشته به الکالوئیدهای موجود در ناخنک خطرناک می باشند و سبب مسمومیت، عوارض گوناگون وحتی مرگ می شوند. لازم به ذکر است ناخنک بیشتر در چاودار مشاهده میشود و به ندرت در گندم دیده می شود.

ويژگيهاي خريد گندم داخلي

ويژگيهاي خريد گندم داخلي

و جدول پاكي براي اعمال در سال 92 ( پيشنهادي )

 

                                                      
بسم‌الله الرحمن الرحيم

 

گزارش بازنگری ويژگيهاي خريد گندم داخلي

و جدول پاكي براي اعمال در سال 92 ( پيشنهادي )

 

1-    هدف : ارتقاء كيفيت ويژگيهاي ظاهري گندم مورد خريد و جهت دهي عرضه گندم پاكتر

2-    دامنه كاربرد : خريد تضميني گندم­هاي توليد داخلي مورد عرضه در سال1392

3-    تعاريف و اصطلاحات :

3-1-        جدول پاكي : جدولي است داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود، در اين جدول بر اساس افت مفيد و غير مفيد گندم تحويلي، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) قيمت نهايي مشخص مي­شود.

3-2-        افت: هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت گندم گردد، افت ناميده مي­شود.

3-3-        افت مفيد ( عملكردي ) : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي  ودانه هاي چروكيده  و دانه هاي لاغر، بادزده كه از الك عبور نمايند. همچنين دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

 

3-4-        افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، آفت‌زدگی (به جز حشره‌زدگی)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي­باشد.

سن زدگي : دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می‌تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد.

 

4-   روش طراحي جدول پاكي سال 92 :

4-1- فروض :

4-1-1- دامنه افت مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 10%

4-1-2- دامنه افت غير مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 7%

4-1-3- قيمت­گذاري خريد تضميني همانند روال عملكردي سالهاي تجربه شده بر مبناي ويژگيهاي ظاهري كيفي گندم ( افت مفيد و غير مفيد)

4-1-4- تعيين قيمت پايه بر اساس افت مفيد 4% و افت غير مفيد 2%

4-1-5- تحويل­گيري گندم حداكثر تا 2% سن­زدگي بدون كسر بهاء و پيشنهاد مي­گردد گندمهاي با سن زدگي بالاتر از 2%  به ازاي هر درصد افزايش سن­زدگي مبلغ 100 ريال از بهاي هر كيلوگرم گندم كسر گردد.

 

4-2- ويژگيهاي كيفي پيشنهادي خريد گندم هاي داخلي براي سال1391

 

4-2-1 - حداكثر افت مفيد 10 %

4-2-2- حداكثر افت غير مفيد 7%

4-2-3- حداكثر دانه‌هاي سن زده 2%  بدون كسر بها و بالاتر از 2% به ازاي هر درصد افزايش سن زدگي مبلغ 100 ريال از بهاي هر كيلوگرم گندم كسر گردد.

4-2-4- حداكثر دانه هاي سياهك زده وتخم علف سر شكافته چهار در هزار وزني

4-2-5- حداكثر جو وچاودار و ترتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم  5% و خارج از افت محاسبه و دانه­هاي ساير غلات به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

ياد آوري : بر اساس ضوابط استاندارد، ساير غلات اعم از جو، چاودار ، تريتيكاله و . . . جزء افت مفيد محسوب مي­شود ليكن در خريد گندم داخلي به منظور حمايت از گندمكاران جو، چاودار و تريتيكاله به تنهايي يا رويهم حداكثر تا 5% و خارج از افت منظور مي­شود.

4-2-6- حداكثر رطوبت 12% (حداكثر رطوبت در استان­هاي گيلان ،مازندران٬گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% )

4-2-7- گندم باید عاری از هر نوع آفت زنده باشد.

4-2-8- گندم هاي داراي دانه هاي كپك زده و فاسد و قارچي وآفات انباري باشند قابل تحويل نمي باشد.

4-2-9- ساير مشخصات كيفي گندم قابل خريداري در جدول ضميمه آورده شده است.

 

4-3- اختلاف مقادير جدول پاكي

 

الف- اختلاف بهاي ناشي از افت مفيد: اختلاف بهاي ناشي از افزايش يا كاهش هر درصد افت مفيد براي گندم معمولي 14 ريال و براي گندم دوروم 16ريال لحاظ مي­گردد.

 

ب- اختلاف بهاي ناشي از افت غيرمفيد: اختلاف بهاي ناشي از افزايش يا كاهش هر درصد افت غير مفيد براي گندم معمولي 45 ريال و براي گندم دوروم 50 ريال لحاظ مي­گردد.

 

ج- دامنه بهاي جدول پاكي :با فرض قيمت پايه گندم معمولي به مبلغ ۵۵۰۰ ريال به ازاي هر كيلوگرم براي افت ( ۲ و ۴ ) و با احتساب اختلاف بهاي ناشي از افت مفيد به ميزان 14 ريال و اختلاف بهاي ناشي از افت غير مفيد به ميزان 45 ريال دامنه جدول براي گندم معمولي با حداقل افت ( 0 و 0 ) مبلغ 5۶۴۶ و با حداكثر افت ( 7 و 10 )  مبلغ 5۱۹۱ مي­باشد

        
ضمنا جدول پيشنهادي مشخصات كيفي گندم قابل خريداري سال 92 و تعاريف آن در ادامه خواهد آمد.

گروه خريد و نگهداري غلات و فرآورده­هاي آن

 دي1391

بررسي مقاومت به سموم در حشرات

مقدمه:

امروزه بيش از هزاران تركيب شيميايي، توليد و براي مقابله با حشرات استفاده ميگردد. در حاليكه استفاده ناآگاهانه، بي رويه، بي مورد و بي اندازه از سموم شيميايي باعث ايجاد نا بهنجاري ها و نابساماني هاي در چرخه زيست موجودات و كنش طبيعي طبيعت شده است.

.بديهي است حشرات نيز براي مقابله با اين فشار طبيعي كه بوسيله انسان هدايت شده است مكانيسم هايي را براي بقاء خود بكار ميبرند. بر اساس  نظر سازمان جهانی بهداشت، توانايي بقاء يك حشره به غلظتي از سم كه قبلاً توسط آن غلظت كاملاً  از بين مي‎رفت، مقاومت نام داردكه اين توانايي بقا بصورت ارثي به نسلهاي بعدي انتقال مي‎يابد. تاكنون گزارش هاي متعددي از مقاومت به سموم شيميايي در انواع و اقسام حشرات ارائه شده است و مقاومت حشرات ( آفات انباری ) غلات به حشره­کشهای محافظ و فسفين در حال تبدیل شدن به یک چالش بزرگ می­باشد. بسياري از ضدعفوني كنندگان حتي اطلاعي از وجود اين مشكل ندارند و ضروري است اطلاعاتي در زمينه مورد بحث به دست آورند تا مسئله مقاومت در آفات ، حادتر نشود. اين مجموعه با هدف بررسي مقاومت در آفات انباري و اهميت اطلاع رساني در اين زمينه تدوين گرديده است.

  تعريف مقاومت

مقاومت، ‌افزايش توانايي رويارويي يك گونه خاص از آفت در هر مرحله از سيكل زندگي يا هر شرايط دمايي ، در برابر ميزان دُز سمي است كه در حالت طبيعي و شرايط معمول آن گونه را از بين مي برد.

مشكلات مقاومت به سموم در حشرات

1-     مقاومت به سموم در حشرات باعث بقای حشره در طبيعت و در نهايت ادامه خسارت  اقتصادي و بهداشتي خواهد بود.

2-    مقاومت در حشرات باعث افزايش غلظت سم براي كنترل موثرتر حشرات شده در نتيجه از نظر اقتصادي، بار مالي بيشتري خواهد داشت. از سوي ديگر مقاومت انسان را وادار به سرمايه‎گذاري در جهت كشف سموم جديد مي‎نمايد كه اين مسئله نيز مقرون به صرفه نخواهد بود.

3-     استفاده بيشتر از سموم باعث آلودگي محيط زيست شده و موجودات غيرهدف مثل حشرات مفيد و موجوداتي كه در سير تكاملي جانوران و طبيعت نقش اساسي دارند، را از بين مي‎برد

4-    سموم استفاده شده، وارد چرخه تغذيه انسان و حيوانات شده و ناهنجاري هاي متفاوتي را باعث مي‎گردد.

5-    مقاومت به سموم در حشرات باعث بازپديدي بيماري هاي مختلفي كه توسط حشرات به انسان منتقل مي‎شوند گرديده است. بطور مثال بازپديدي و تداوم مالاريا يكي از نمونه‎هاي بارز مقاومت پشه آنوفل به سموم است.

مکانیسم های مقاومت به سموم در حشرات :
استفاده مداوم از سموم بر علیه حشرات در طی سال های متمادی باعث انتخاب طبیعی و مقاومت به حشرات به سموم شده است. بطور کلی مکانیسم های مقاومت به سموم بطور اختصار به شرح ذیل می‎باشند:
1 ـ کاهش نفوذ سم (Reduced penetration)
در این نوع مقاومت, تغییراتی در جلد حشره بوجود می‎آید که از نفوذ سم بداخل بدن آن ممانعت می‎نماید.

 2 ـ مقاومت از طریق شکست سم توسط آنزیم های حشره  (Metabolic resistance)
 در این نوع مقاومت، آنزیم های موجود در بدن حشره و یا آنزیم هائی که در اثر تماس با سم در بدن موجود افزایش یافته و تغییر کمّی و کیفی می‎یابند باعث شکسته شدن سم شده و اثرات آنها را خنثی می‎نمایند.

 3 ـ تغییر در سیستم هدف در حشرات (Target site insensitivity)
مکانیسم عمل سموم بر روی حشرات اکثراً بر روی سیستم عصبی است. در این نوع مقاومت که از بدترین مکانیسم های مقاومت در حشرات می‎باشد, حشره با تغییر در ساختمان اهداف سموم که اکثراً کانال های یونی هستند باعث عدم اثربخشی سموم می‎باشد. بطور مثال حشره با تغییر در تعداد کانال های یونی سدیم و پتاسیم و کاهش آنها باعث مقاومت می‎گردد. علاوه بر این تغییرات شیمیایی در واحدهای ساختمانی و مولکولی حشرات باعث کاهش affinity سم در محل هدف شده و مقاومت را باعث می‎شود. مقاومت به سموم فسفره باعث تغییر ساختمانی در آنزیم استیل کولین استراز شده و لذا سم به آنزیم نچسبیده و در نهایت باعث عدم انتقال پیام‎های عصبی نخواهد شد.
4 ـ تغییرات رفتاری (Behavior change)
 تحریک پذیری خیلی از سموم باعث شده است که حشره از تماس با  سم دوری نماید و یا به مکانهائی که سمپاشی شده است وارد نشود. این نوع مکانیسم مقاومت در حقیقت حاصل تغییرات فیزیولوژیکی در بدن است.

5 ـ دفع سم (excretion)

راههای مقابله با مقاومت در حشرات

به منظور استفاه بهینه از سموم و برای مقابله با مقاومت، لازم است که قبل از بروز مقاومت به سموم راهکارهای مناسبی در جهت مقابله با این مسئله ارائه گردد. مقاومت حشرات ( آفات انباری ) غلات به حشره­کشهای محافظ در حال تبدیل شدن به یک چالش بزرگ می­باشد. معمولا به دلیل اینکه یک حشره کش محافظ به تنهایی نمی­تواند به مدت یک دوره طولانی علیه گونه­­های مقاوم پایدار باشد، استفاده مخلوطی از حشره کشهای محافظ توصیه می­شود.  استفاده مکرر از مواد شیمیایی یکسان نيز باعث افزایش سرعت توسعه مقاومت می گردد. چرخش بین مواد شیمیایی جایگزین مي‌تواند سرعت مقاومت را آهسته کند. لازم به ذكر است، ایجاد مقاومت با محدود کردن استفاده از مواد شیمیایی محافظ به حداقل مي‌رسد. استفاده از روش های کنترل کننده غیر شیمیایی مانند رعایت کامل بهداشت در غلات ذخیره شده، تجهیزات و تاسيسات ذخيره سازي و همچنین خنک کردن و هوادهی، رشد جمعیت حشرات را کندتر خواهد نمود. سازمان جهانی بهداشت اقدامات ذیل را براي جلوگيري از بروز مقاومت، پیشنهاد نموده است:
1 ـ تغییر دادن غلظت حشره کش و دفعات سمپاشی
2 ـ استفاده از سموم در مواقع ضروری و بصورت منطقه‎ای
3 ـ استفاده از سموم در جايی که اپیدمی حاصل می‎شود
4 ـ استفاده از سموم با خاصیت ابقائی کمتر
5 ـ استفاده از سموم برای کنترل بخشی از سیکل زندگی حشره مثل لارو و یا حشره کامل
6 ـ استفاده از مخلوط دو سم
7 ـ جایگزینی سموم
8 ـ استفاده از سموم بصورت تناوبي[1]
9 ـ استفاده از فرمولاسیون های مناسب سموم
10 ـ استفاده از سینرژیست‎ها[2]
12 ـ کشف سم جدید با مکانیسم عمل متفاوت
13 ـ استفاده از روش های کنترل غیرشیمیایی سموم شيميايي از مواردي هستند كه نياز به استفاده اصولي و متفكرانه از اين مواد را بيشتر نشان مي دهند. در هر صورت بايد به اين نكته توجه داشت كه حتي امروزه نيز سموم شيميايي در عمل نيرومندترين سلاح مبارزه با آفات به شمار مي روند و احتمالا بشر هرگز از آنها كاملا بي نياز نخواهد شد.

مقاومت به حشره کشهای محافظ در گونه هاي مختلف آفات انباري

سوسک کشیش در برابر همه حشره کشهای ارگانوفسفره (OP) مانند فنیتروتیون، رلدان، اکتلیک و دی کلرووس مقاوم می باشد­.چند مورد از مقاومت در برابر IGR / Diacon نيز، گزارش شده است. بنابراین، سوسک کشیش تقریبا در برابر تمام حشره کشهای ضدعفونی ثبت شده، مقاوم است. انتظار می رود که حشره کش جدیدي، به نام spinosad ، برای کنترل سوسک کشیش بتواند جايگزين سموم فوق گردد.

شپشه دندانه دار غلات نیز تا حدی مقاوم، به حشره کشهاي ارگانوفسفره مانند مثل فنیتروتیون، رلدان، اکتلیک می باشد.  Methoprene و  IGR / Diacon هنوز هم در برابر این گونه موثر می باشد.

کنترل و از بین بردن دو آفت بسیار کوچک در دانه­های ذخیره شده، کنه ها و شپش­های چوب و کتاب( كنه آرژانتيني)، همچنان توسط حشره کشهای محافظ مشکل می باشد. کنه­ها و شپش­های چوب و کتاب به طور طبیعی در برابر حشره کش­های محافظ از تحمل بالايي برخوردارند. تحقیقات نشان داده است که ترکیبی از کلرپایروفوس- متیل و spinosad  و Reldan با حداکثر غلظت مجاز، به طور موثر  بر گونه های شپش چوب و کتاب و كنه آرژانتيني  بیشترین کنترل را خواهد داشت.

همچنین استفاده از سیلیس غیر متبلور یا خاک دیاتومه (به عنوان مثال، Dryacide ،Absorba - Cide  ، Perma - D10 گارد) به جای حشره­کش­های شیمیایی جهت ضدعفونی سطوح نظافت شده سیلو و محلهاي ذخیره سازی توصیه ميشود. چرا که این عمل مقاومت حشرات در برابر مواد شیمیایی را کاهش می دهد.

آیا حشرات مقاوم دارید؟

چنانچه حشرات قبل از پایان دوره کارنس[3] سم (که بر روی برچسب درج شده)، در گندم مشاهده شوند باید به ایجاد مقاومت مشکوک شد. مخصوصا اگر فقط یک نوع حشره مشاهده گردد.اگر این اتفاق رخ داد ، استفاده از حشره کش های مختلف جهت محافظت در آینده پیشنهاد میگردد.  

بايد دقت داشت هر عدم موفقیت در کنترل آفات به دلیل ایجاد مقاومت نيست. معمولا ایجاد مشکل و عدم کنترل به دلیل استفاده از میزان دوز مصرفی نا مناسب و یا  استفاده از روش نا مناسب است.

مقاوم شدن نسبت به فسفين

بسياري از كشورها تحقيقي در زمينه مقاومت به فسفین، انجام نداده اند و بسياري از ضدعفوني كنندگان آگاه و با تجربه حتي اطلاعي از وجود اين مشكل ندارند و ضروري است متصديان كار با فسفين، اطلاعاتي در زمينه مورد بحث به دست آورند و بدانند كه چطور مي توان با آن مبارزه كرد تا مسئله حادتر نشود.

مشكل مقاومت گونه ها از جمله مسائل مهم ضد عفوني با گاز فسفين است . با توجه به تحقيقات جهاني كه به وسيله FAO از سال 1974 آغاز شده ، اين مشكل در حال افزايش است . طي تحقيقي كه در سال 1976 انجام گرفت ، مشخص شد ، 10 % از نوع جهش يافته از ميان 8 گونه از سوسكها مقاوم هستند . از آن زمان به بعد تعداد گـــونه هايي كه در كشور هاي مختلف مقاوم تشخيص داده شدند ، افزايش يافت است .

آفاتي كه توانايي ايجاد مقاومت دارند به شرح ذيل است كه 12 گونه سوسك و 4 گونه از بيدها را شامل مي شود .

Sitophilus granarius

Sitophilus oryzae

Sitophilus  Zeamais

Rhizopertha dominica

Cryptolestes ferrugineus

Crytolestes turcicus

Oryzaephilus surinamensis

Tribolium Castaneum

Tribolium  confusum

Lasioderma serricorne

Trogoderma garanarium

Callosobruchus maculatus ( unconfirmed )

Ephestia elutella

Ephestia kuehniella

Corcyra cephalonica

Plodia interpunctella

 

 

براي مثال ، حشرات بالغ گونه S.Oryzae قادرند غلظت 18/0 گرم در مترمکعب را به مدت 4 روز تحمل كنند در حاليكه انواع حساس با غلظت 04/0 گرم در مترمکعب قابل كنترل هستند.

عملكرد فسفين و مكانيزم هاي مقاومت

مكانيزم مسموميت زائي فسفين در حشرات بطور كامل شناخته نشده اما اثر مهار كنندگي آن بر آنزيم سيتوكروم اكسيدآز C در يك زنجيره تنفسي در محيط خارج سلولي مشخص شده است .

فسفين مهار كننده مستقيم آنزميهاي تنفسي داخل ميتوكندري نيست بلكه اكسيدآزهاي داخل سلولي باعث فعال شدن سم زائي فسفين با افزايش متابوليسم و تبديل آن به اكسي اسيدهائي مانند هيپوفسفيد ، فسفيد و فسفات مي شوند، كه يك فرايند اكسيدآتيو براي راديكال هاي اكسي مي باشد . چنين فرآيندي بسيار مخرب است چرا كه مي تواند باعث غير فعال شدن پروتئين هاي حياتي در پرواكسيداسيون چربي ها شود .

تا كنون چندين گونه از شپشه ها كه در حالت طبيعي به سرعت توسط فسفين كشته مي شوند شناسايي شده اند كه به صورت ژنتيكي قادرند مقاومت ايجاد نمايند . همچنين حشرات تا حدودي قادر به مقابله با دُز كشنده سم هستند ، كه به دليل وجود يك مكانيزم تجزيه كننده يا جلوگيري كننده از ورود سم به سلول ميباشد . اين دو مكانيزم حداقل به دو ژن نيازمندند . مكانيزم جلوگيري از ورود سم باعث مي شود كه حشرات مقاوم در مقايسه با حشرات طبيعي به ميزان كمتري فسفين جذب كنند البته بعد از مدتي خود اين سيستم نيز توسط سم آسيب ديده و از كار مي افتد .

مكانيزم تجزيه كننده ، فسفين ورودي به سلول را تجزيه و تخريب مي نمايد . بنابراين از بين بردن حشراتي كه از هر دو مكانيزم فوق الذكر استفاده مي كنند ، بسيار مشكل تر خواهد بود .

به دليل امكان ايجاد مقاومت ، اهميت اطمينان از صحت عمليات ضد عفوني دو چندان مي شود . از نظر تئوري ، ضدعفوني نبايد ناقص انجام شود زيرا وقتي مقاومت در مرحله اوليه انتخاب است با ضد عفوني دقيق قابل كنترل خواهد بود . مثلاً وقتي ژنها به حالت هتروزيگوت ( RSrs ) باشند و حشره نسبت به حشره نرمال فقط كمي مقاومتر است ، ضدعفوني ناقص باعث انتخاب ژنهاي مقاوم شده و حشرات مقاوم هتروزيگوت زنده مي مانند كه در نسل بعد 25 % جمعيت، هموزيگوت ( RRrr ) خواهند بود و به اين ترتيب در مدتي كوتاه اكثر جمعيت مقاوم شده و كنترل آنها بسيار مشكل است .

انواع مقاوم بوسيله كالاهاي وارداتي به كشورهاي مقصد وارد مي شوند . اين مشكل تقريباً در همه كشورهايي كه براي مدتي از فسفين استفاده كرده اند ، وجود دارد .

وجود حشرات مقاوم باعث كاهش موفقيت ضدعفوني مي شود ، به خصوص زماني كه رسيدن به يك دُز مطلوب و يا ايزوله كردن كامل انبار غير ممكن باشد . البته تمامي گونه هاي مقاوم با استفاده از دُزها و مدت زمانهاي قابل دستيابي ، در انبارهاي كاملاً ايزوله ، كنترل شدني هستند .

روشهاي مناسب براي مبارزه با مقاومت  به فسفين

افزايش دُز فرمولاسيون براي فوميگاسيون با فسفين، به عنوان روشي براي مبارزه با مقاومت قابل اجرا است ولي هزينه ها را افزايش داده و مرقون به صرفه نيست. افزايش مدت ضدعفوني در مبارزه با حشرات مقاوم بسيار موثر و مناسب است اما نياز به ايزولاسيون دقيق منطقه تحت ضدعفوني دارد.

افزايش مدت ضد عفوني در انبارهاي كاملاً ايزوله، همراه با استفاده از گاز كربنيك از راههاي موثر يگر است. به طوركلي بالا بردن استانداردهاي ايزولاسيون و سيل كردن انبارها نقش به سزايي در حل مشكل مقاومت حشرات دارد كه به مواد و مصالح مناسب و آموزشهاي تخصصي نياز دارد.

براي انجام يك ضد عفوني مناسب در شرايط مختلف به ايجاد روشهاي جديد يا توسعه روشهاي قديمي نياز است ، به خصوص وقتيكه حشرات مقاوم وجود داشته باشد.

به اين جهت بايد آزمايشهاي حساب شده اي انجام داد كه در برگيرنده مقدار سم و ايزولاسيون مناسب ، كنتـــــرل دما و گاز و در صورت امكان بررسي بيولوژيكي گونه هاي حشرات و مراحلي از زندگي كه حد تحمل آنها بالاست، باشد.

علت  بروز مقاومت حشرات به فسفین کاربرد گسترده فسفین درسیلوهای ایزوله نشده، انبارهای مزرعه، انبارهای ذخیره فله و انبارهای تجاری است. این مسئله باعث می­شود که جمعیت حشرات بطور متناوب و مکرر درمعرض دوزهای نیمه کشنده قرار گیرد و اجازه می دهد تعداد محدودی از این حشرات با ژنهای جدید مقاوم زنده بمانند و به تولید مثل ادامه بدهند و از سطح مقاومت معمول عبور کنند. فومیگاسیون مجدد به سودحشراتی است که حامل ژن مقاوم هستند بدلیل اینکه به آنها اجازه می­دهد که به حیات خود ادامه دهند اما آفات معمولی و حساس کشته می شوند.

لازم به تذكر است، تكرار عمليات ضدعفوني با فسفين فقط زماني بايد انجام شود، كه شكست ضدعفوني محرز باشد زيرا علاوه بر ضررهاي اقتصادي منجر به ايجاد مقاومت در سطح وسيعتري مي شود .

نمونه برداري از گاز و بازرسي بعد از ضد عفوني

با توجه به شناخت ما از وجود مقاومت ، ارزيابي موفقيت يك ضد عفوني بسيار اهميت دارد . اين مسئله را مي توان با نمونه برداري فسفين در محل هاي مناسب انجام داد. اندازه گيري غلظت گاز بايد قبل از عمل تهويه صورت بگيرد  و حداقل ميزان گاز مشخص شده است . در صورت امكان ، غلظت گاز در طول مدت ضد عفوني نيز بايد اندازه گيري شود و چنانچه نياز به افزايش مجدد گاز باشد ، به موقع اين كار انجام گيرد . مسلماً براي اندازه گيـــــري غلظت گاز ، دستگاههاي دقيق و مطمئن ترجيه داده مي شود ، اما از لوله هاي تشخيص گاز ( دتكتور ) نيز مي توان استفاده كرد .

بعد از پايان ضد عفوني بايد يك بازرسي دقيــــق در كالاهاي ضد عفوني جهت اندازه گيري باقيمانده حشرات مقاوم انجام گيرد. براي اين بازرسي بايد زمان كافي وجود داشته باشد تا تخم ها ، شفيره ها و حشرات بالغي كه زنده مانده اند ، مجدداً شروع به فعاليت نمايند ، براي اين كار مي توان تله هايي را داخل كالا يا كف انبار تعبيه نمود تا به راحتي ديده شوند . براي بيدها از تله هاي خوبي استفاده مي شود كه از فرمون جنسي ساخته شده است .

البته تله هاي چسبناك هم مناسب هستند بايد از هر فرصتي براي بازرسي كالا استفاده كرد. اغلب بازرسي ها بعد از ضدعفوني به طور گسترده مورد توجه قرار نمي گيرددرحاليكه شكست ضد عفوني ، مي تواند در آينده باعث به وجود آمدن حشرات مقاوم گردد . متصديان ضدعفوني و مديران بايد با مفاهيم ضدعفوني ، استانداردهاي آن ، روشهاي بازرسي و راهبري آشنا باشند .

دُزهاي مناسب جهت كنترل گونه هاي مقاوم

دانستن اين مسئله كه چقدر گاز در چه مدتي براي از بـــــردن گونه هاي مقاوم لازم است ، اهميت دارد .

درجه مقاومت حشرات در دماهاي پايين بيشتر است . در حالت عادي شفيره O,suinamensis كمترين ميزان مقاومت را داراست ، اما ايجاد حالت مقاومت باعث سختي كنترل آن خواهد شد .

بطور قطع مقاوم شدن ، باعث زنده ماندن حشرات در حداقل ميزان دُز مورد نياز خواهد شد . هدف اصلي در ضدعفوني بايد تأمين حداقل دُز مورد نياز جهت از بين بردن گونه هاي معمولي باشد .

مقاومت و سیلوهای ایزوله نشده (معمولی):

زمانیکه فسفین به اطراف پراکنده می­شود بسرعت از سیلوهایی که ایزوله نشده اند به بیرون انتشار می­یابد. معمولا حشرات بالغ حساس در همان روز اول ضدعفونی بسرعت کشته می­شوند، اگرچه حشرات نارس که مراحل تخم یا شفیرگی را طی می کنند زمانیکه در معرض غلظت بالایی از فسفین در مدت زمان کوتاه در سیلوهای ایزوله نشده قرار بگیرند از خطر فسفین در امان هستند.حشرات بالغی که نسبت به فسفین مقاومت زیادی دارند نیز می توانند در فومیگاسیون سیلوهای ایزوله نشده زنده بمانند.ظاهرا" فومیگاسیون بااستفاده از فسفین درسیلوهای ایزوله نشده بدلیل آنکه حشرات بالغ حساس کشته می­شوند موفقیت آمیز بوده است اما وقتی که حشرات با مقاومت زیاد به فسفین وجود دارند، فومیگاسیون با استفاده از فسفین در سیلوی ایزوله نشده عملا"هیچ تاثیری روی حشرات ندارد.

مقاومت و سیلوهای غیر قابل نفوذ :

سیلوهای غیر قابل نفوذ سیلوهایی هستند که بخوبی تست فشار را تحمل می­کنند و می توانند گاز فسفین را در غلظت بالا برای مدت زمان کافی بطوریکه حشرات در همه مراحل حیاتشان از جمله حشرات مقاوم کشته شوند درخود نگه دارند. فومیگاسیون در سیلوهای غیر قابل نفوذ راه حل مناسبی برای مقابله بامسئله مقاومت به فسفین است.        

كاهش گسترش مقاومت به فسفين

-        با اتخاذ مدیریت تلفیقی آفات [4]  می­توان گسترش مقاومت را تحت تاثیر قرار داد، مدیریت دقیق رطوبت داخلی و دمای غلات ذخیره شده،  دستیابی به استانداردهای بهداشتی و مدیریت صحیح امکانات و تجهیزات ذخیره­سازی یکی از اجزا مهم برنامه مدیریت آفات می­باشد. طی برنامه مدیریت آفات استفاده از ترکیبات غیر شیمیایی تا حد زیادی تهدید حشرات را کاهش داده و میزان مصرف سموم تدخینی و حشره کشهای محافظ را پایین می­آورد.

-فسفین بایستی بهنحو مناسب و اصولي مورد استفاده قرار گيرد. به طور ساده، در یک انبار نفوذپذیر تضمین غلظت کافی فسفین و زمان لازم در معرض بودن جهت از بین بردن تمامی مراحل چرخه زندگی حشرات غیر ممکن می­باشد. تعدادی از حشرات در بین غلات مخفی شده بنابراین توسط فسفین کمتر آسیب می­بینند، مگر آنکه از شیوه مناسبي استفاده شود. همچنین در یک سیلوی نفوذپذیر شانسي برای از بین بردن حشرات مقاوم وجود ندارد. تحقیقات نشان می­دهد که جمعیت حشرات مقاوم  را با ذخیره­سازی نفوذناپذیر می­توان کنترل نمود. سرمایه­گذاری در زمینه ذخیره­سازی انبارهای نفوذناپذیر و قابل هوادهی، برای تولید کنندگان غلات امروزی که غلات بیشتری را طی مدت زمان طولانی­تر در مزارع ذخیره می­کنند، ضروریست.

-از دی­اکسید کربن می­توان به عنوان جانشین سموم تدخینی به منظور کنترل حشرات مقاوم به فسفین استفاده نمود، اما هزینه آن 5-10 برابرفسفین می­باشد و همچنین به سیلوی نفوذناپذیر احتیاج دارد. بنابراين گزینه­های کنترلی جانشین­ ميتواند در سیلوهای نفوذ پذیر و ايزوله نشده استفاده شوند. گزینه­های جانشین  می­توانند شامل هوادهی سرد و یا سم‌پاشي و مه‌پاشي با استفاده از حشره کشهای محافظ برای ممانعت یا کاهش روند گسترش آلودگی حشرات ،به عنوان مثال سمپاشی غلات با استفاده از سم دی­کلروس، باشند.

در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد؟

در حاليكه دانشمندان تلاش می­کنند درکشان را از مکانیزم افزایش مقاومت با استفاده از آخرین دستآوردهای بیوتکنولوژی ارتقاء دهند، پيش‌بيني ميشودمقاومت به فسفين در آينده به مشكلي جدی­تر و شایع­تر تبديل شود.

از سوي ديگرپيش بيني مي شود فسفین به عنوان یک سم تدخینی اصلی در آینده به دلیل قیمت پایین و بازار پسندی آن حفظ شود، بدین معنا که جانشینی برای آن وجود ندارد.

امروزه سرمایه­گذاری گسترده­تری از سوی صنعت غلات بر روی سیلوهای نفوذناپذیر و قابل هوادهی صورت ميگيرد و  این موضوع به افزایش و بهبود تاثیر استفاده از فسفین معطوف می­گردد. در سالهای اخیر تعدادی از سازندگان سیلو افزایش قابل ملاحظه تقاضای ساخت سیلوهای نفوذناپذیر وقابل هوادهی را از طرف تولیدکنندگان غلات گزارش نموده­اند.

تحقیق و تولید سموم تدخینی جدید ( و حشره­کشهای محافظ ) برای استفاده در صنعت ادامه خواهد یافت. به عنوان مثال یک سم تدخینی جدید با نام  ویپرمات،  ( مخلوط اتیل فرمات و دی اکسید کربن توسط CSIRO ) هم اکنون به وسیله BOC   تهیه شده است. سموم تدخینی دیگری نیز در دست بررسی می­باشند، اما انتظار می­رود کاربرد آنها  گرانتر و پیچیده­تر از محصولات رایج فعلی فسفین می­باشد.

       منابع:

1-    رخشاني.احسان، اصول سم شناسي كشاورزي (آفت كشها )

2-      aent.persianblog.ir

3-      iranpest.blogfa.com

4-      www.gpy.blogfa.com

5-    www.dpi.qld.gov.au  ، Resistance of grain storage insects to phosphine fumigant and protectant insecticides

www.fao.org

---

[1] rotation

[2] تشديد كننده

.[3] عبارت است ازمدت زماني كه سم مي تواند پس ازسمپاشي درمزارع سميت و تاثيرات كشندگي خود را حفظ نمايد.

[4] IPM

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر، سارا دانش

نگهداری گندم درسیلوها و انبارها

مقدمه

ذخیره سازی گندم پس از برداشت، برای مصارف بلند مدت، از زمان های قدیم متداول بوده است. مردم ایران، یونان و مصر باستان برای نگهداری غلات خود از خمره های سفالین استفاده می کردند و معمولاً این خمره ها را یا درون زمین می گذاشتند و یا در اتاق هایی از خشت و گل کنار هم می چیدند. به مرور زمان با افزایش جمعیت و افزایش تولید، استفاده از انبارهای نگهداری گندم، متداول شد و در نهایت بدنبال پیشرفتهای مهندسی، سـیستم انبار کردن گندم از نگهداری مقادیر اندکی از دانه های درو شده در انبارهای زیر زمینی تا مقادیر عظیمی در سـیلوهای مجهز امروزی پیشرفت نمود.

نگهداری و ذخیره سازی گندم پروسه ای پیچیده و فعال است، به دلیل اینکه دانه گندم پس از برداشت نیز می تواند به عنوان یک ارگانیسم زنده، کلیه اعمال حیاتی ظاهری، مانند تنفس، متابولیسم و رشـد را انجام دهد و در معرض تغییرات شیمیایی و بیولوژیکی مانند کاهش قوه نامیه، افزایش اسیدیته، تضعیف گلوتن، تجزیه آنزیماتیکی، از دست رفتن مواد مغذی و تغییرات ظاهری مانند شکستگی و سوراخ شدن و جوانه زدن قرار دارد.

از سوی دیگر ضایعات ناشی از جابجایی گندم، کسری ناشی از خشک شدن طبیعی وافت رطوبی گندم و ضایعات مربوط به فعالیت میکروارگانیسمها و یا فعالیت آفات انباری از جمله عواملی است که منجر به افت کمی و کیفی گندم حین ذخیره سازی خواهد شد. به طورکلی هدف اصلی در طول انبار کردن و ذخیره سازی حفظ کمیت وکیفیت گندم است بطوریکه در زمان ذخیره سازی خواص اصلی دانه حفظ شده و از تغییر آن جلوگیری شود لذا ضروری است تا رطوبت، دما، آلودگی به آفات انباری و فعالیت درونی گندم که یک ساختار زنده است کنترل شود.

 بدیهی است بدون وجود زیر ساخت­ها انجام صحیح عملیات ذخیره­سازی امکان پذیر نخواهد بود وبا  انتخاب و تأسیس سیستم­های ذخیره­سازی استاندارد و استفاده از تجهیزات مناسب، فضا و بستری مطلوب برای حفظ گندم ایجاد می­شود. به دنبال آن، اقدامات بهداشتی، بازرسی و کنترل منظم دما و رطوبت و سلامت گندم انبار شده که توسط بخش کنترل کیفیت،  قبل و حین ذخیره سازی گندم انجام می­شود هدف اصلی ذخیره­سازی که همان حفظ کیفیت و به حداقل رساندن ضایعات است، قابل وصول خواهد بود.

این مجموعه به اقدامات اجرایی قبل و حین ذخیره سازی گندم پرداخته وبه عنوان راهنما برای نگهداری گندم در انواع سیستمهای ذخیره سازی گندم قابل استفاده خواهد بود.

روشهای صحیح ذخیره سازی گندم با توجه به نوع سیستم ذخیره سازی

1- سیلوها

شامل مجموعه ای از کندوها به شکل استوانه یا چند ضلعی از جنس فلز یا بتون، مجهز به سیستم بارگیری و تخلیه، امکان دوران گندم و تجهیزات کنترل رطوبت و حرارت در هرکندو می باشد. این نوع سیستم های ذخیره سازی دارای ظرفیت استاندارد و قطعی است و بدون هیچ  محدودیتی از کل ظرفیت سیلو می توان استفاده نمود.

2- انبارهای  افقی (ساده و مکانیزه)

يكي از روشهاي ابتدائي نگهداري غلات، استفاده از انبارهاي ساده است. این انبارها  بايد غيرقابل نفوذ در مقابل رطوبت، حرارت، حشرات، كنه‏ها و جوندگان باشد. كف انبار بايد حداقل 1 متر از سطح زمين بالاتر و انبار مجهز به در و پنجره و هواكش جهت تهويه طبيعي باشد. پنجره‏ها بايد مجهز به توري سيمي و سايبان به منظور جلوگيري از نفوذ اشعه خورشيد و باران بوده و محل آن نزديك به سقف باشد. شیب كف انبار میبایست مناسب باشد به نحوی که آب زير محصول جمع نشود. در صورتیکه که مصالح ساختمانی از قبیل آجر یا خشت باشد دیواره­ها و کف بوسیله لایه­های ضد رطوبت عایق کاری شود. تفاوت انبارهای مکانیزه با انبارهای ساده، در تجهیز آنها به سیستم های تخلیه و بارگیری، تهویه و سیستمهای ثبت دما و رطوبت است ولی نکات کلی در خصوص اقدامات قبل و حین ذخیره سازی در آنها مشابه است.

برای ذخیره سازی غلات در انبارهای افقی توجه به نکات زیر ضروری است:

1- ارتفاع محصول نگهداري شده در انبارها نبايد از 80 درصد ارتفاع انبار تجاوز نمايد.

2- هرچه رطوبت گندم بیشتر باشد ارتفاع دپوی گندم کاهش می­یابد.

3-در هنگام انبار کردن، حتی المقدور محموله حداقل 50 سانتی متر از دیواره ها فاصله داشته باشد.

4-حتی المقدور سطوح توده به صورت هرمی یا مربع شکل صاف شود.

5- به دلیل عدم تجهیز انبارهای ساده به رطوبت سنج و حرارت سنج در فواصل زمانی معین کنترل های دستی انجام شود.

3- انبارهای روباز[1]   

در مناطق خشک برای ذخیره سازی موقت غلات با رطوبت کمتر از 10% استفاده می شود، شامل محوطه ای با زیرسازی و شیب مناسب، غیرقابل نفوذ به رطوبت با دیواره های سیمانی یا فلزی به ارتفاع حداقل 90 سانتیمتر که بعد از ذخیره سازی با پوشش مناسب سیل می شود. در این انبارها محموله تا ارتفاع 7 متر با شیب ملایم به سمت پهلوها قابل ذخیره سازی است. در این دسته از انبارها اقدامات زیر ضروری است:

1- کنترل مداوم پوشش ها در مقابل صدمات ناشی از رطوبت، دما، نور، جوندگان و پرندگان

2-کنترل دما و رطوبت غله و آلودگی به آفات انباری از طریق نمونه برداری دستی در فواصل زمانی معین

در این دسته از انبارها،  بهتر است شرایطی فراهم شود تا اولین محموله ورودی، اولین محموله خروجی باشد، یعنی امکان تخلیه از دو سوی انبار فراهم شود.

اقدامات اجرائی قبل از ذخیره سازی

1- آماده کردن سیلو ها و انبارها  

الف- موارد بهداشتی و ایمنی

1- تمیز کردن محلهای ذخیره سازی از گردوغبار و ضایعات و بقاياي محموله های قبلی و تعیین تکلیف سریع ضایعات حاصله سه تا چهار هفته قبل ذخیره سازی

2-  تميز كردن كليه سطوح، ديواره ها، شكافها، ماشين آلات، تمامی مجاری و لوله های سیستم هوادهی و هواکشها از وجود گردو غبار، حشرات و فضولات به روش دستي و يا با استفاده از انواع مكنده ها. گرد ­و خاك جمع آوری شده میبایست با استفاده از پاكت­هايي از انبار ذخيره­سازي خارج شود.

3- خارج کردن کلیه ابزار و ادوات اضافی و ضایعاتی نظیر آهن آلات و گونی و غیره

4- کنترل محوطه انبار و سیلو از نظر ایمنی

5- ضدعفونی انبار(جهت پیشگیری ازآلودگی به آفات انباری) توسط سموم فسفره آلی به کمک سم پاشی یا مه پاشی به مقدار 3-2% سم خالص به ازای هرمتر مربع[2]

مالاتيون، اكتليك، پرمترين، فن والريت و دي كلرووس از جمله مهمترین سموم فسفره آلي می باشند. سم گردی سوين یا کارباریل نیز به نسبت 4 گرم سم خالص در متر مربع از سطح انبار قابل استفاده است. باید توجه نمود، در صورتی که آفات پیش از ورود به انبار کنترل نشود، می تواند منجر به آسیب و از دست رفتن محصول گردد.

ب- موارد فنی (ساختمان، نور، تهویه)

1- شناسايي و رفع تمام نقايص فني اهم از سوراخ بودن سقف، شكستگي شيشه ها، خرابي درب ها، حفاظ ها، ترك خوردگي كف و وجود هر نوع شكاف يا درز در ديوارها

2 - نصب حفاظ مناسب جهت پنجره ها بمنظورجلوگیری از ورود پرندگان

3- شناخت راههای احتمالی نفوذ رطوبت و غیرقابل نفوذ کردن کف، سقف یا دیوارها نسبت به رطوبت

4- کنترل دستگاههای رطوبت سنج وحرارت سنج و اطمینان از عملکرد صحیح آنها

5- کنترل سیستمهای نوری و تهویه

2- شناخت مشخصات محمولات دریافتی

به طور کلی شناخت کیفی گندم برای اهداف زیر صورت می­گیرد:

- تعیین قابلیت خرید محموله

- تشخیص مورد مصرف وکاربرد آرد حاصله

- اختلاط مناسب در صورت نیاز

- تعیین عمر ذخیره سازی

مهم ترین مشخصات جهت بررسی در محموله های دریافتی عبارت است از:

ü     وزن هکتولیتر

ü     نوع گندم (نرم، نیمه سخت، سخت و دوروم )

ü     درصد پروتئین

ü     گلوتن مرطوب

ü     کیفیت گلوتن

ü     درصد سن زدگی

ü     افت مفید

ü     افت غیر مفید

ü     درصد رطوبت

ü     الودگی به افات انباری

معمولا انواع گندم بر اساس کیفیت( سختی، سن زدگی، درصد پروتئین و معیارهای دیگر)و یا فاکتورهای موثر در عمر ذخیره سازی، در کندوها و انبارهای مختلف تقسیم و تفکیک می شود. مثلا گندم های سخت، در شرایط مساوی حرارت و رطوبت، تنفس کم تری نسبت به گندم های نرم دارند و دیرتر آلوده می شوند بنابراین طول عمر بیش تری دارند.

رطوبت غله از مهمترين عوامل فيزيكي مؤثر در تعیین عمر ذخیره سازی است. رطوبت باعث تشدید فعاليتهای آنزيمي زيان­آور­، افزايش شدت تنفس­، افزايش فعاليت آبي­ که منجر به افزايش دماي توده غلات و در نهايت فساد آن میشود. همچنین  رطوبت باعث رشد قارچ­هاي كپكي، توليد سموم قارچي و رشد حشرات وكنه‌ها خواهد شد.

 در هنگام ذخيره‌سازي ميزان رطوبت غلات را می بایست مدنظر قرار داد. غله ای که رطوبت 12.5% يا بيشتر دارد، براي مدت طولاني قابل نگهداري نیست­. در حین پر کردن سیلو باید دقت شود محموله های مختلف گندم که مقادیر مختلفی از رطوبت دارند در لایه های مختلف جدا از هم قرار نگیرند، زیرا گرما و تنفس در یک لایه با رطوبت بالا شروع شده و به کل انبار سرایت می کند. گندم در سیلو و انبار بایستی طوری مخلوط شود تا توزیع رطوبت در کل دانه ها به طور یکنواخت انجام شده و اختلاف رطوبت از 1% درصد تجاوز نکند. چنانچه اختلاف رطوبت محموله ها زیاد است توصیه میشود در انبارهای جداگانه، تفکیک شوند.

افت مفید و غیر مفید نیز از عوامل مهم در تعیین عمر ذخیره سازی هستند. دانه هاي شكسته و چروكيده، بيشتر از دانه هاي سالم در معرض حمله آفات انباري هستند. دانه هاي نارس و دانه هاي جوانه زده فعاليت تنفسي بیشتری دارند و ذرات خاك جريان هوا را مسدود کرده و بيشتر در معرض آلودگی كپك­ها و حشرات هستند. به طور کلی تمیز بودن گندم، امکان عبور یکسان هوا را از میان توده گندم فراهم می سازد. ذخيره‌سازي گندم پاك به لحاظ اقتصادی نیز قابل توجیه است. زیرا گنجایش بیشتری از انبار برای نگهداری  محصول پاک مورد استفاده قرار می گیرد.

کنترل آلودگی به آفات انباری یکی از پارامترهای اصلی حفظ کیفیت در ذخیره سازی است. حتي وجود چند عدد حشره در محموله، با توجه به سرعت تکثیر، مي‌تواند طی مدت کوتاهی به جمعيتي خسارت­زا مبدل شود­ و ناديده گرفتن غلات آلوده به حشرات ، نگهداري  و ذخیره سازی آنها را با مشكلات جدی مواجه خواهد کرد.

محمولات دریافتی بايستي عاري از هر گونه آفت انباری باشد و قبل از نگهداري غله در سیلو و انبارها، ابتدا بايد از عدم آلودگي دانه به آفات انباري، اطمينان حاصل نمود. همچنین به­ دليل بالا بودن احتمال انتقال آلودگي، هرگز نبايد گندم تازه را به گندم قديمي كه در انبار بوده اضافه كرد­. اگر گندم قديمي آلوده باشد اين مشكل به محصول تازه نيز سرايت خواهد كرد و تا قبل از اينكه آلودگي به سطح گندم برسد و شناسايي شود آسيب و صدمه شديدي بوجود خواهد آمد­. اگر مجبور باشيم تحت شرايطي گندم جديد را روي گندم قديمي موجود در انبار بريزيم حتماً بايد عملیات ضدعفونی احتياطي انجام شود.

مراقبت های لازم در زمان نگهداری گندم

1- كنترل عوامل محيطي

رطوبت نسبی هوا، دمای هوا و رطوبت موجود در دانه  مهمترین عوامل موثر در فساد گندم هستند و با کنترل این عوامل سایر عوامل مانند آفات انباری و میکروارگانیسم­ها قادر به فعالیت چشم­گیر و موثر نیستند، بنابراین لازم است رطوبت و درجه حرارت گندم های ذخیره شده و محیط در طول مدت نگهداري غله، بطور مرتب اندازه‏گيري وکنترل شود.  شرایط اپتیمم برای نگهداری درازمدت غلات عبارت است از:

- حداکثر رطوبت دانه :                         12%

- حداکثر رطوبت نسبی هوا :                  65%

 - حداکثر درجه حرارت محیط  :             с 20ْ

بدیهی است که در صورت افزایش هر یک از پارامترهای فوق، از عمر ذخیره سازی کاسته خواهد شد. درصد رطوبت دانه و درصد رطوبت­ نسبي هوا جهت شروع مرحله بحراني نگهداري غلات، به ترتیب 15 درصد و 75 درصد مي‌باشد. در صورتي­كه سيستم ذخيره­سازي فاقد امكانات هوادهي باشد و رطوبت گندم بیشتر از 12% باشد، بهتر است گندم بيش از 6 ماه نگهداري نشود­. دماي كندوها در سیلوهای فلزی و بتونی،  به وسیله حرارت­سنج­هاي كابلي كه داخل كندوها نصب شده ثبت می­شود. سیستمهای تشخیص دما در سیلوهای فلزی برای گندم بسیار مهم است  زیرا دیواره های  این سیلوها رسانای خوبی برای گرما بوده و تغییرات دمای بیرون را به دانه منتقل میکنند .

 در انبارهای افقی نیز دما را با استفاده پروب­هاي ويژه­اي كه داراي حسگرهاي الكتريكي هستند­، میتوان سنجید. در صورت عدم دسترسي به این تجهیزات،  با نمونه برداری از عمق توده غلات و اندازه گیری دمای آن به صورت دستی میتوان دما را ثبت نمود.

برای کنترل دما وکاهش رطوبت در سیستمهای ذخیره سازی استفاده از فنهای تهویه و خنک کننده و عملیات دوران توصیه می گردد. چنانچه درجه حرارت غله از 32 درجه سلسيوس تجاوز نمايد، بايد نسبت به دوران غله اقدام نمود. اصول عمل دوران بر پايه جابجائي غله از كندوئي به كندوي ديگر با نوار  نقاله و تجهيزات مربوط به منظور كاهش دما مي‏باشد.

به منظور کاهش دما و جلوگیری از عمل کندانس رطوبت در سیلوهای فلزی نیز عمل هوادهی ازپائین سیلو انجام می شود و ضمن این که هوا از پائین به بالا حرکت می کند تمام دانه ها هوا را به طور مناسب دریافت می کنند.

در انبارهای افقی، برای پیشگیری از افزایش رطوبت و دما، عملیات تهویه می تواند موثر باشد. در مناطقی که اختلاف دمای روز و شب زیاد است می توان از تهویه طبیعی استفاده کرد، یعنی در هنگام شب درب ها و پنجره ها را باز نمود تا هوای تازه جای هوای گرم و مرطوب انبار را بگیرد.به طور کلی در صورت افزایش دما و رطوبت غله در انبارهای روباز یا انبارهای ساده به دلیل عدم دسترسی به امکانات دوران یا سرد کردن بهتر است نسبت به تخلیه انبار اقدام شود. از جمله عواملی که بر روی کندوه اثر می گذارد درجه حرارت بیرون کندوهاست.

چنانچه گندمها دچاركپك زدگی شوند، خنك كردن­، مشكل را حل نمي­كند و می بایست در اسرع وقت گندم را از انبار خارج و تعیین تکلیف نمود. توجه كنيد كه استفاده از رنگ­برها يا برخي مواد­شيميايي ديگر براي پوشاندن بوي كپك­زدگي، غير­مجاز مي­باشد. همچنين تنفس اسپورهاي كپك مي­تواند عوارض كوتاه مدت و بلند مدتي بروي سلامتي انسان داشته باشد.

2-کنترل آلودگی به آفات انباری

آفات انباري آفاتي هستند كه از غلات وفرآورده هاي آنها ، طي دوره نگهداري تا زمان مصرف نهايي، تغذیه و به آن خسارت وارد مي كنند. متداولترین و شایعترین انواع آفات انباری گندم به شرح زیر است:  

Cryptolestes spp.

Ephestia spp.

Oryzaephilus spp.

Rhyzopertha dominica.

Sitophilus spp.

Tribolium spp.

Trogoderma spp.

 

 

 

مهمترين عوامل پیشگیرانه که در مبارزه با آفات بايد مورد توجه قرار گيرد، به شرح زير است:

–     کنترل مستمر محیط انبار و سيلوها

–     بررسي و بازديد مواد اوليه، قبل و در هنگام ورود به طور دقيق

–   در نظر داشـتن عوامل مهار کننده رشـد و تکثيـر آفات. به عنوان مثال توري، در و پنـجره، الک ها، دسـتگاه هاي بوجاري می بایست به طور مرتب کنترل گردند.

–   مانیتورینگ مستمر برای بررسی وجود و تخمین جمعیت آفات  به منظور پیش گیری و شناسایی نقاط بحرانی  و مداخله به موقع برای کنترل آفات انباری

دو فاکتور اصلی برای محدود کردن رشد آفات، دما و رطوبت است. به کنترل این دو عامل به عنوان روش پیشگیری از آلودگیهای انباری می­بایست توجه نمود. به طور کلی کنترل آفات انباری شامل اقدامات زیر می­باشد:

الف- نمونه برداریهای منظم جهت تشخیص آلودگی

رایج ترین و سریع ترین تشخیص آلودگی، نمونه برداری و الک کردن نمونه به منظور یافتن آفات است، روشهای دیگری مثل تله های لوله­ای و لیوانی، یا میکروفن­های حساس و تله‏هاي آغشته به مواد شيميايي است که مسلما دقت بیشتری دارند.

یکی از روشهای غیر مستقیم اما موثر در شناسایی آفات اندازه گیری دمای محموله است، زیرا رابطه مستقیمی بین فعالیت آفات و افزایش دمای محموله وجود دارد. مرتباً كندوهاي ذخيره سازي گندم را سركشي كنيد و به دنبال رطوبت انباشته، حشرات و بوي نامطبوع باشيد. از تمام حواس پنج­گانه خود استفاده كنيد. با نحوه تشخيص آفات گندم آشنا شويد. براي بازرسي صحيح گندم، يك بمبوي ويژه گندم، الك براي جدا كردن حشرات از نمونه­هاي گندم و وسيله­اي براي اندازه‌گيري دماي دانه‌ها مورد نياز است. حرارت سنج ها در كندو هاي ذخيره‌سازي روشي عالي براي كنترل دما هستند. راه ديگري براي اندازه­گيري دما بستن يك دما­سنج به يك ميله و فرو كردن آن داخل دانه­ها مي‌باشد.

 در طول مدت ذخيره گندم، بازديد ماهانه را بصورت مرتب انجام دهيد تا بتوانيد تغييرات احتمالي از جمله علائم زودرس آلودگي به حشره، مرطوب بودن يا گرم شدن گندم را شناسايي نماييد. بازديدها مخصوصاً در فصل تابستان و اوايل پاييز وقتي­كه دماي گندم براي رشد حشره مساعد شده بسيار مهم مي­باشد. در اين فصل از سال بايد دوبار در يك ماه از گندم بازديد بعمل آيد.­

  ب- ضدعفونی و سم پاشی محموله آلوده براساس روشهای صحیح

پس از مشاهده آلودگی، عملیات ضدعفونی به صورت گازدهی[3] با فسفین[4] انجام می­شود.

احتياطات  کلی

 احتياطاتي كه قبل از شروع فوميگاسيون و در طول مدت آن صرف نظر از نوع سموم گازی كه مصرف مي‏شود بايستي رعايت گردد بشرح زير مي‏باشد :

1- نگهداري سموم در محل خنك  خشك ، داراي تهويه مناسب و دور از دسترس افراد غير مسئول

2-كنترل عدم حضور و تردد انسان در محل فوميگاسيون و اطراف محل فوميگاسيون در طول مدت عمل تا پايان عمل تهويه

3- كنترل عدم حضور حيوانات اهلي در محل فوميگاسيون و در صورت وجود انتقال آنها به محل امن

4-نصب علائم اعلام خطر براي جلوگيري از ورود اشخاص به محوطه فوميگاسيون در محل فوميگاسيون و بر روي تمام در و پنجره‏هاي ورود و خروج قبل از شروع عمل و حفظ آن تا پايان عمل تهويه .

5-در دسترس داشتن جعبه وسائل كمكهاي اوليه برحسب نوع سموم مورد مصرف

  احتياطات خاص فسفين

1- فسفين گازي است بسيار سمي كه نبايد توسط نيروي غير متخصص استفاده شود.

2- حین عملیات ضدعفونی  از دستكش و لباس کار وماسک مخصوص گاز فسفین استفاده شود.

3-در موقع كار بايد از خوردن , آشاميدن و استعمال دخانيات پرهيز شود.

4- از تمامي راهنمايي هاي شركت سازنده و توصيه هاي ايمني که روی محصول درج شده است، پيروي شود.

جوانب ایمنی کار با گاز فسفين

اين گاز روي سيستم اعصاب مركزي اثر مي گذارد و مشكلات ريوي و تنفسي ايجاد مي كند . علائم ظهور اثر گاز فسفین به   شرح زیر است:

PPM 2000 – مرگ در عرض مدت كوتاه

PPM500 – مرگ در عرض 45 دقيقه

PPM150 – عوارض جدي بعد از 1 ساعت

لازم به ذکر است حداكثر غلظتي از فسفين در هوا كه براي انسان ايجاد مسموميت نکند، در كشورهاي مختلف   بين 0/18-0/54 ميلي گرم در مترمكعب هوا تعيين شده است و خوشبختانه اين گاز در غلظت‏هاي بيشتر از  PPM 0/02 با بوي تند شبیه سیر یا کاربید، آگاهي دهنده از وجود گاز مي‏باشد .

نحوه عمل ضدعفونی با فسفين

حداقل شرایط لازم برای ضدعفونی با فسفین عبارت است از:

1- انجام عملیات توسط افراد آموزش دیده و متخصص

2- غیر قابل نفوذ بودن محدوده تحت ضدعفونی

گاز فسفين گازي است ، سبك و بي رنگ كه به سهولت گسترش مي يابد . چنانچه محيط و محفظه ضدعفوني كاملاً مسدود نباشد، گاز فسفين قبل از آنكه حشرات را از پاي درآورد در اتمسفر هوا پراكنده مي گردد. بنابراین محفظه ضدعفوني بايد كاملاً بسته باشد. اهميت غير قابل نفوذ[5]  یا سيل كردن در فومیگاسیون با فسفين اهمیت بسزایی دارد .

3- استفاده از دوز مناسب گاز و توزیع مناسب آن در کل سطوح ضد عفونی

ميزان دوز لازم برای عملیات فومیگاسیون نيز، بستگي به گونه آفت و دوره زندگي آن دارد. به طور کلی زماني كه درجه حرارت محموله بيشتر از 15 درجه باشد و انبارها و سيلوها نيز كاملاً بسته باشند ، مي توان فرمول عمومي 5/1 گرم گاز فسفين در هر متر مكعب را به كار برد اگر چه اين مقدار در صورت لزوم به 2 تا 3 برابر افزايش مي يابد برای مثال اين مقدار براي لاروها و حشره Tragoderma granarium در مرحله خواب زمستاني و ساير حشرات مقاوم تا 6-3 گرم به ازاي هر متر مربع افزايش مي يابد .

 ميزان گاز فسفين مصرفي بستگي به حجم محفظه ضد عفوني نیز دارد و پر يا خالي بودن و يا نيمه پر بودن محفظه ضد عفوني حائز اهميت است .

4- کافی بودن زمان ضد عفونی

به طور کلی فسفين گـــــازي است كه به كندي عمل مي كند. حداقل مدت زمان ضدعفوني با گاز فسفين در درجه حرارت 30 درجه، حداقل 4 روز ودر درجه حرارت 20 درجه، 7-5  روز، است .

رعايت مدت زمان ضدعفوني فوق العاده مهم است. هر چه طول مدت ضدعفوني بيشتر باشد ، ضدعفوني موثرتر است .

به طور کلی حشرات داراي چهار مرحله دوره زندگي هستند كه عبارت است از : تخم ، لارو ، شفيره و حشره بالغ  و حشرات در دوره لاروي و  بالغ،  نسبت به گاز فسفين بسيار حساس بوده و به راحتي تلف مي شوند ، ولي ساير دوره ها به خصوص دوره شفيرگي داراي حساسيت كمتري بوده و به راحتي از بين نمي روند .

در طول مدت زمان ضدعفوني ، حشره از دوره زندگي كه حساسيت كمتري نسبت به گاز فسفين دارد ، به دوره اي كه بيشتر حساس مي باشد ، تبديل شده و سپس از بين مي رود . ( به طور مثال از مرحله تخم به مرحله لاروي و يا از حالت شفيرگي به حشره بالغ تبديل مي گردد) و اما در يك ضدعفوني ناموفق ، تنها حشرات در مراحل حساس از بين رفته و مراحل غير حساس مانند تخم و شفيره سالم باقيمانده و دوباره محموله را آلوده مي نمايد .

اين ســـــرعت دگـرگوني در حشرات ، بستگي مستقيم به درجه حرارت محيط دارد.  مدت ضدعفوني در درجه حرارت هاي بالا، كوتاهتر و در درجه حرارت هاي پايين ، طولاني تر مي گردد . بنابراين رعايت مدت زمان ضدعفوني بسیار مهم است. ولي در هر صورت يك دوره زماني حداقل وجود دارد كه نمي توان طول دوره ضدعفوني را از آن كوتاهتر نمود (حتي اگر ميزان دز مصرفي را بالاتر ببريم).

5- انجام عملیات مطلوب هوادهی در خاتمه کار                                                       

محدوده ضدعفوني شده پس از پايان عمليات مي بايست به ترتيبي هوادهي گردد كه ، غلظت گاز فسفين باقيمانده ،در هنگام تخليه انبار يا سیلو، از حد مجاز تجاوز ننمايد . در پايان عمليات ضدعفوني بايد تا آنجا كه امكان دارد ، هواكش ها ، دربها و پنجره هاي ساختمان را باز کرده ، ودر مورد کیسه های تحت فومیگاسیون ، پوششها برداشته شود. در هنگام برداشتن پوشش و عمليات هوادهي ، میبایست از ماسك استفاده شود .سپس ساختمان  رابراي مدتي مناسب (2 يا 3 ساعت با توجه به شرايط) ترک کرده تا غلظت گاز فسفین به حد استاندارد برسد.پس از پایان هوادهی، بقاياي فسفين را امحاء كرده و گواهي نظافت را كه نشان دهنده بي خطر بودن ساختمان براي كارمجدد است، صادر می­شود.

اشکال مختلف گاز فسفین

فسفين، از ماده مؤثره فسفيد آلومينيم و يا فسفيد منيزيم حاصل گرديده كه با تركيب شدن اين مواد با رطوبت هوا ، گاز فسفين به وجود مي آيد . درحال حاضر توليدات مختلفی از فسفین شامل موارد زیر، موجود است كه ساخت آلمان ، ایالات متحده ، شيلي ، برزيل ، هند و چين هستند .

- قرصهاي فسفید آلومنیوم كه شامل 55% فسفيد آلومينيوم و 45% كاربامات آمونيوم و پارافين مي باشند . در حال حاضر مصرف قرصهاي فسفيد آلومينيم به جهت مسايل بهداشتي، ایمنی وجلوگيري از اختلاط  بقاياي اين قرصها در محصولات ضدعفوني شده _، ممنوع گرديد.

- كيسه ها یا پاکتهای[6] گاز كه شامل 33 گرم فسفيد آلومينيوم است و هر كيسه 11 گرم  گازفسفين آزاد مي كند .

- نوارهای فسفیدآلومنیوم[7] که در انبارهای روباز و انبارها قابل استفاده اند.

- نوارهای فسفید منیزیم

- سيلندرهای گاز فسفین كــه شامــل %2 وزنــي فــسـفـــين در دي اكـــســـيد كــربــن مـــايع  و يا %7/1 وزني فسفين در نيتروژن فشـرده است .

- مولدهاي فسفين ،که قابلیت توليد فسفين در محل ضد عفوني را دارد .

معرفي بگهای فسفیدآلومنیوم

بگهای فسفید آلومنیوم به صورت ساشه هايي[8]  حاوي 34 گرم پودر با ماده موثر فسفيد آلومينيم است كه در يك بسته آلومينيومي قرار دارد . هر ساشه در مجاورت هوا 3/11 گرم گاز فسفين آزاد مي كند . از آنجائيكه ميزان مصرف گاز فسفين در سيلوها با توجه به شدت آلودگي 5-5/1 گرم گاز در هر تن توصیه می­شود، بنابراين هر ساشه براي ضدعفوني 5-5/1 تن گندم كفايت مي كند. ساشه ها به هيچ وجه نبايد باز و يا پاره گردد،  هنگامي كه ساشه ها از پوشش آلومينيمي خارج مي كردند ،گاز فسفين با كمي تاخير ( جهت حفظ ايمني و بهداشت كاربران ) آزاد مي گردد، بنابراين زماني كه پاكت آلومينيومي باز مي­شود بايد تمامي ساشه هاي داخل آن بلافاصله مصرف و از بسته بندي مجدد آن پرهيز گردد .

  فوميگاسيون با فسفين در سيلوها

 قبل از ريختن گندم وارده به سيلو بايستي از آن نمونه برداري كرد و از لحاظ آلودگي به حشرات و شدت آن مورد بررسي قرار داد . چنانچه وجود آلودگي مشخص و شدت آن بحدي باشد كه ضد عفوني فوري آن را ايجاب نمايد مي‏توان عمل ضد­عفوني را در حين پر­كردن كندوها انجام داد كه در اين حالت مقدار لازم سموم تدخینی را با توجه به درجه حرارت و ساير شرايط غله يا محيط محاسبه كرده و سپس عمليات ضدعفونی را در حين پر­كردن كندوها انجام داد.  درصورتيكه غله سالم در كندوها ريخته شده باشد و پس از مدتی بروز آلودگي به اثبات برسد و ميزان آلودگي بحدي باشد كه عمل فوميگاسيون را ايجاب نمايد بايستي غله آلوده را به كندوي ديگري منتقل نموده كه در اين حالت نيز حين تخليه محتوي كندوي آلوده و پر كردن كندوي سالم عمليات  ضدعفونی انجام مي‏گيرد.

مواد سازنده سيلوها و ساختمان آنها اهميت بسزایی در ضدعفوني سيلوها دارد، صفحه هاي فلزي در سيلوهاي فلزي  معمولابه هم پيچ و مهره مي شوند و اين اتصالات از نقاط مهم نشت پذير هستند. حتي سيلوهاي ساخته شده از مواد غير قابل نفوذ هم ممكن است نشت كنند مگر اينكه كاملاً سيل شوند و شكافها و درزهاي احتمالي ساختمان كه به مرور زمان و در اثر فرسودگي به وجود مي آيند، شناسايي و رفع شوند. در بعضي از سيلوهاي فلزي، در محل اتصال سقف با ديوار، فاصله اي وجود دارد كه از طريق آن هوادهي به صورت طبيعي صورت مي گيرد. اين نقاط براي ضدعفوني مشكلاتي پديد مي آورد و لازم است تداركاتي موقتي براي غير قابل نفوذ كردن آن انجام شود.

دريچه ها و قيف هاي ريزشي كه در هنگام تخليه استفاده مي شوند، نیز لازم است سيل شوند ، اين كار مي تواند با استفاده از پوشش پلي اتيلني و نوار چسب انجام شود. با پوشاندن سطح مخروطي گندم توسط يك پوشش دايره اي شكل به طوريكه بين ديوار و پوشش محصور شود، ضد عفوني موفقي خواهيم داشت. به طور خلاصه مي توان گفت هر چند ممكن است ضدعفوني سيلوها كاري ساده به نظر آيد ،‌اما در اين مورد مشكلات فراواني وجود دارد لذا داشتن درك روشن در مورد روشهای سیل کردن و غیرقابل نفوذ کردن ضروري است. نحوه استفاده بگهای فسفید آلومنیوم در سيلوها بر اساس جداول زیر پیشنهاد می­گردد.

 تعداد ساشه هاي مورد نياز و فواصل رها سازي آن بر روي نوار نقاله بر اساس ميزان گندم ورودي به كندو

ميزان گندم ورودي بر   حسب تن در ساعت	تعداد ساشه در ساعت براساس 5 گرم گاز فسفين در هر تن (آلودگي شديد)	تعداد ساشه در ساعت براساس   3  گرم گاز فسفين در هر تن ( آلودگي متوسط )	تعداد ساشه در ساعت براساس 2 گرم گاز فسفين در هر تن (آلودگي كم)
20	9	5	4
30	13	8	5
40	18	11	7
50	22	14	9
100	44	27	18
200	88	53	35

در موارد عدم دسترسی به نوار نقاله، مي توان ساشه ها را در فواصل زماني جدول ارائه شده، به صورت دستي از بالا به داخل كندو انداخت .

 

 

حداقل زمان گازدهي به وسيله بگهای فسفید آلومنیوم با رطوبت نسبي حدود 60 درصد

دما	مدت ضدعفوني[9]
پايين تر از 5 درجه سانتيگراد	گازدهي انجام نمي گيرد
بين 5 تا 10 درجه سانتيگراد	14 روز
بين 11 تا 15 درجه سانتيگراد	7 روز
بين 16 تا 25 درجه سانتيگراد	4 روز
بالاتر از 25 درجه سانتيگراد	3 روز

    

فوميگاسيون با فسفين در انبارها

اگر ارتفاع غلاتي كه به صورت فله در انبار نگهداري مي‏شود يك تا دو متر باشد مي‏توان بدون استفاده از اپليكاتورهاي مخصوص بگهای فسفید آلومنیوم را درگوشه‏ها و قسمت‏هاي مياني غله در فواصل معين و تقريبأ مساوي از هم قرار داد.

 چنانچه ارتفاع غله‏اي كه به صورت فله نگهداري مي‏شود بيشتر باشد بايستي از اپليكاتور استفاده شود و بگها بايد طوري قرار داده شود كه فاصله تحتاني‏ترين بگ از كف انبار حدود نيم متر باشد ( در هر حال اين فاصله نبايد از يك متر تجاوز كند ) و به همين ترتيب با كم كردن تدريجي عمق بايد بگها را در قسمت‏هاي مختلف غله در فواصل افقي و عمودي مناسب حدود نيم متري از يكديگر قرار داد تا به سطح فله رسيد. پس از آنكه تمامي بگهای محاسبه شده در كليه قسمتهاي غله به ترتيبي كه گفته شد قرار گرفت، روي فله را بايد با پوشش غيرقابل نفوذ گاز پوشانده و اطراف آن را نيز مسدود نمود. در صورت امکان سطح روی گندم در انبارها باید صاف باشد چرا که ممکن است سبب عدم انتشار یکنواخت گاز شود.

 نظر به اينكه گاز فسفين داراي بوي خاص و مشخصي است، بوي خاص آن خود نشان دهنده فرار گاز خواهد بود. پس از اتمام مدت عمل فوميگاسيون، مي‏توان عمل تهويه را بايد با برداشتن چادر و باز كردن در و پنجره‏ها انجام داد سپس بايستي پاکتهای محتوي باقيمانده سم تجزيه شده را از ميان كالا برداشته و معدوم نمود. لازم به ذکر است در هر روش گازدهي، درزبندي و مسدود نمودن كليه منافذ و دريچه ها مهمترين عامل براي نتيجه گيري مطلوب است.

اگر قسمتي از توده غله داراي آلودگي باشد، به دليل صرفه جويي در هزينه ها، استفاده از ضد عفوني موضعي پیشنهاد میگردد. به شرط اينكه بتوان به صورت دقيق از منطقه آلوده نقشه برداري كرد و تا آنجاكه ممكن است وسعت منطقه ضد عفوني را افزايش داد تا فسفين كافي به منطقه آلوده برسد.ضمنا گندم ضدعفونی شده به منظور پیشگیری از آلودگی مجدد سریعا به مصرف برسد. وقتي نتيجه عمل مورد ترديد باشد و امكان ايجاد مقاومت در حشرات وجود داشته باشد ، بهتر است از اين روش استفاده نشود .

 فوميگاسيون با فسفين در بسته بندي های كيسه‏اي

 چنانچه   در انبار كيسه‏هاي غلات یا آرد با رعايت اصول انبارداري از نظر رديف بندي، فاصله كيسه‏ها از ديوارها و سقف و يا قرار گرفتن پالتهاي چوبي در زير كيسه‏ها و رعايت فاصله بین کومه ها[10]  از يكديگر چيده شده باشد، نحوه فوميگاسيون با فسفين بشرح زير مي‏باشد :

 درصورتيكه يك يا چند کومه ازکیسه های صفافی شده دچار آلودگي باشد، بايستي مقدار گاز لازم براي هر کومه را برحسب حجم اشغال شده و يا وزن کیسه ها محاسبه نمود سپس عمليات سم گذاري به صورت پاکتهای فسفین را در نقاط مختلف در بين كيسه‏ها، روي كيسه ها و در قسمت هاي مختلف كالا انجام داد. سپس روي کومه را با، پوشش هاي غير قابل نفوذ گاز پوشانده و بقيه عمليات را طبق آنچه كه در بند های گفته شد انجام داد.

در مورد كيسه هائيكه در انبار بطور نامنظم روي يكديگر چيده شده باشد در صورت مشاهده آلودگي بايستي تمامي كيسه‏ها ضد عفوني شوند. در اين حالت چنانچه حجم كل كالا قسمت كمي از انبار ( كمتر از نصف انبار ) را اشغال نموده باشد و ضمنا گوشه و كنارها و سطوح مختلف انبار نيز آلودگي نداشته باشد مي‏توان با توجه به شرايط فوميگاسيون مقدار سم مورد نياز را محاسبه نمود و پس از عمليات سم گذاري در فواصل و سطوح مختلف كيسه‏ها روي آن‏ها را با پوشش‏هاي غيرقابل نفوذ گاز پوشانده و عمل ضد عفوني را انجام داد .

 درصورتيكه حجم غلات انبار شده بيش از نصف حجم انبار باشد بهتر است نسبت به ضد عفوني تمامي انبار اقدام نمود مخصوصأ اگر حشرات سطوح مختلف داخلي انبار را پناهگاه خود كرده باشند .

لازم به توضیح است،در دما و رطوبت بالا، فسفین با برخی از فلزات واکنش نشان می‌دهد و ممکن است سبب خوردگی یا تغییر رنگ گردد. وسایل الکتریکی، سیم‌ها، قفل‌هایی که دارای فلزاتی مانند طلا، نقره، برنز، برنج و یا مس هستند باید از تماس مستقیم با فسفین به دور باشند.

امحاء بي خطر بقاياي ضد عفوني

بعد از پايان ضدعفوني ، ماده باقيمانده ناشي از ضدعفونی، بايد مطابق توصيه نامه ها يا هر روش تأييد شده ديگر امحاء شود. بسته بندي ها و بگهای استفاده شده بهتر است جهت امحـاء در هواي آزاد در يك كانتينر قفل دار گذاشته شود و به صورت ماهيانه و يا هر وقت كه بشكه پر شد، به محل دفع منتقل شود.

---

[1] bunker storage

[2] 2  گرم ماده موثره به ازاي هر متر مربع در زمان سمپاشي ميتواند مورد توجه قرار گيرد.

 

[3] fumigation

[4] PH3

[5] Sealing

[6].Bag

[7] Bag blanket

[8] پاكت هاي تراوا

[9] در هر صورت ضدعفوني با زمان بيشتر نتايج بهتري را به دنبال دارد .

[10] Stacks

 

تهيه و تنظيم: سارا دانش،سودابه محمدنژاد

نقاط آسيب پذير و تهديدات مراكز ذخيره¬سازي گندم (سيلوها و انبارها )

نقاط آسيب­پذير و تهديدات مراكز ذخيره­سازي گندم (سيلوها و انبارها ) و راه­هاي مقابله با آن را به شرح زيرمي­باشد:

1-  دريافت گندم : تهديداتي كه در مرحله دريافت گندم به انبارها و سيلوها وجود دارد شامل سياهك­زدگي، كپك­زدگي، فساد قارچي، آبديدگي، وجود آفات انباري زنده، تخم علف­هاي سمي، نماتد، ناخنك، آغشتگي به سموم و گازوئيل بررسي و چنانچه ميزان هريك از اين تهديدات و آسيب­ها بيش از ميزان مجاز باشد در همان ابتدا از تحويل اين نوع گندمها جلوگيري به عمل مي­آيد.

2-   نگهداري گندم‌ :

الف – آفات : در مراكز ذخيره­سازي گندم باعث آسيب كمي و كيفي به كالا مي­گردند، كه جهت مقابله با آنها در زمان خالي بودن انبار يا سيلو ابتدا كليه سطوح بدنه و كف را تميز نموده و عمليات ضدعفوني با استفاده از سموم مايع صورت مي­پذيرد.

در طي مدت ذخيره­سازي، با بررسي تغييرات دماي توده گندم، نمونه­برداري و انجام آزمايشات لازم در صورت تشخيص وجود آفات به منظور جلوگيري از شيوع آلودگي و ضرر و زيان نسبت به ضدعفوني با استفاده از سموم تدخيني اقدام مي­گردد.

ب - رطوبت و دما : افزايش رطوبت و دما خطر كپك­زدگي، كلوخه­شدن و فساد قارچي را در پي دارد كه با بازديد و نمونه­برداري در صورت لزوم نسبت دوران، هوادهي و جابجايي اقدام مي­گردد.

پ - آبديدگي: به دليل نفوذ رطوبت و آب به داخل انبار كه با بررسي ساختمان انبار و سيلو از درزبندي و نفوذ ناپذير بودن به آب اطمينان حاصل شود در غير اينصورت نسبت به رفع مشكل اقدام گردد.

ت - حيوانات موذي، جوندگان و پرندگان: علاوه بر از بين بردن و آسيب گندم ذخيره­شده با بر جاي گذاشتن فضولات باعث انتقال بيماري­هاي خطرناك مي­گردند، با مسدود نمودن روزنه­ها و منافذ موجود در كف، ديواره و سقف و ايزوله نمودن انبار و سيلو و از ورود حيوانات موذي، جوندگان و پرندگان جلوگيري به عمل آيد و يا با استفاده از دستگاه اولتراسونيك و طعمه گذاري با اين نوع افات مبارزه گردد.

ث – سيل و زلزله : از جمله تهديدات سيلوها و انبارها مي­باشند كه با رعايت اصول ساخت و كاربرد مصالح مناسب مي­توان نسبت به مقاوم سازي مراكز ذخيره­سازي در برابر سيل و زلزله اقدام نمود.

ج -  ساير موارد : از ديگر تهديدات سيلوها ( قائم بتني ) با توجه به ارتفاع آنها امكان برخورد هواپيما و هليكوپتر مي­توان اشاره نمود كه معمولا با نصب چراغهاي هشدار دهنده در بلندترين نقطه سيلو جهت رفع خطر اقدام مي­گردد. برخورد صاعقه نيز مي­تواند باعث آسيب و تخريب سيلوها ( قائم بتني ) گردد كه با اين خطر با نصب ميله ارت در بالاي سيلو مقابله مي­گردد.

خطر آتش­سوزي كه در اين خصوص تجهيز سيلوها و انبارها با كپسول آتش­نشاني الزاميست.

با توجه به توضيحات داده شده اقدامات زير در سيلوها و انبارها ضروري مي­باشد:

-        كنترل كيفيت گندم­هاي دريافتي

-        تامين به موقع سموم مايع و تدخيني مورد نياز

-        تجهيز سيلوها و انبارها به ترمومتر و رطوبت سنج وكنترل دما و رطوبت

-        استفاده از مصالح مناسب و مقاوم در ساخت انبارها و سيلوها

-        استفاده از تجهيزات ايمني از جمله چراغ­هاي هشدار دهنده، كپسول آتش­نشاني و ميله ارت

-        درزبندي و ايزولاسيون انبارها و سيلوها

-        آموزش پرسنل شاغل در مراكز ذخيره­سازي

تهيه و تدوين : خراساني

تحلیل و بررسی ارقام گندم مناسب نان بخش دوم

- کیفیت ارقام گندم معرفی شده برای مناطق مختلف کشور ] مآخذ: منبع 1[

 کیفیت ارقام گندم معرفی شده برای مناطق معتدل کشور

 

رقم                       M-75-7                       قدس                   مهدوي                    نيك­­نژاد

رنگ                             زرد                           زرد                        زرد                         قهوه­اي

وزن هزار دانه (گرم)         47                           40                          46                          40

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)   9/80               5/80                    2/79                        2/81

پروتئین ( درصد )            5/11                        3/11                      7/11                        6/11

اندیس کیفیت پروتئین (درصد) 32                   30                          31                            33

حجم نان (سانتیمتر مکعب) ۴95                      470                        481                          425

گلوتن مرطوب (درصد)   28                          33                         34                            29

الاستیسیته گلوتن        نرمال                       نرمال                       نرمال                       نرمال

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)   56                     48                           44                            55

گلوتن خشک (درصد)   9                          11                            11                            9

نمره کلی کیفیت[1]     88                         87                           86                           86

 

رقم          كوير                    M-75-10                 مرودشت                M-V-17

رنگ          زرد                           زرد                        زرد                         قهوه­اي

وزن هزار دانه (گرم) 44                  44                           38                          38

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)  4/84             4/84          2/79                  2/80

پروتئین ( درصد )    6/10             6/10                          10                   2/10

اندیس کیفیت پروتئین (درصد)  28         28                   25                           23

حجم نان (سانتیمتر مکعب)   453                  453                 432                354

گلوتن مرطوب (درصد)   31                   31                     25                      26

الاستیسیته گلوتن    نرمال                       نرمال                      نرمال                       نرمال

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)   45                         45                      52                     50

گلوتن خشک (درصد)    10                         10                            7                             8

نمره کلی کیفیت             85                         85                           76                            76

 

کیفیت ارقام گندم معرفی شده برای مناطق سرد کشور

رقم             الوند                          زرين                      الموت                   c-75-20

رنگ              زرد                           زرد                        زرد                           زرد

وزن هزار دانه (گرم)  44                           42                         40                           42

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)   7/79            3/79             5/78                        83

پروتئین ( درصد )      5/12                        8/12                      5/11                        8/10

اندیس کیفیت پروتئین (درصد)   38                   34                  30                           29

حجم نان (سانتیمتر مکعب)     560                510                 427                        420

گلوتن مرطوب (درصد)  36                          33                         36                          24

الاستیسیته گلوتن  نرمال                       خشك                       نرمال                نرمال

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)   47                 60                      52                          50

گلوتن خشک (درصد)   11                         10                           11                    7

نمره کلی کیفیت[2]  97                         96                           89                    78

 

 

رقم                                             نويد                       c-75-5                 

رنگ                                               زرد                           زرد                                                   

وزن هزار دانه (گرم)                          44                          40                                                    

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)            7/80                        9/80                      

پروتئین ( درصد )                              2/10                        8/9                                                 

اندیس کیفیت پروتئین (درصد)                24                           20                                                    

حجم نان (سانتیمتر مکعب)                 450                        447                                                

گلوتن مرطوب (درصد)                            26                          30                                                    

الاستیسیته گلوتن                               نرمال                       نرمال                     

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)                     46                         46                          

گلوتن خشک (درصد)                                 8                         10                            

نمره کلی کیفیت                                   75                         68                           

 

 

کیفیت ارقام گندم معرفی شده برای مناطق شمال کشور

           

رقم                    N-75-11              N-75-15             N-75-16                رسول

رنگ             قهوه­اي                    قهوه­اي                    زرد تيره                  قهوه­اي

وزن هزار دانه (گرم)     40                           44                          42                          48

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)     -                   -                       -                    7/81

پروتئین ( درصد )   3/13                        2/13                       8/13                12

اندیس کیفیت پروتئین (درصد) 38                      33                     35                   30

حجم نان (سانتیمتر مکعب)  622                 590               570                    537

گلوتن مرطوب (درصد)  35                 30                        32                            35

الاستیسیته گلوتن       خشك                     خشك                 خشك              شل

اندیس کیفیت گلوتن (درصد) 77               93                     62                     46

گلوتن خشک (درصد)   11                 10                          10                            11

نمره کلی کیفیت[3]   100                100                          97                           90

 

رقم                                             تجن                    شيرودي                      اترك               

رنگ                                             قهوه­اي                    زرد                           زرد                         

وزن هزار دانه (گرم)                                38                         40                           35                          

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)             1/83                        4/81                      8/81                        

پروتئین ( درصد )                                 8/11                        5/11                     2/12                         

اندیس کیفیت پروتئین (درصد)                   34                           30                        32                           

حجم نان (سانتیمتر مکعب)                   454                        486                        522                          

گلوتن مرطوب (درصد)                             35                          33                          32                           

الاستیسیته گلوتن                                 شل                         شل                         شل                       

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)                      23                         39                          46                           

گلوتن خشک (درصد)                                11                         10                          10                             

نمره کلی کیفیت                                    88                          86                          81                            

 

کیفیت ارقام گندم معرفی شده برای مناطق جنوب کشور

 

رقم                 داراب               S-75-20                فلات                   هيرمند              چمران

رنگ                 زرد                         زرد                    زرد                      زرد                  زرد

وزن هزار دانه (گرم)    40                   40                    44                       48               42

هکتولیتر (هکتولیتر بر کیلوگرم)  4/81               -              7/80               -                 7/81

پروتئین ( درصد )   6/12                 8/10                  8/10              2/10               6/10

اندیس کیفیت پروتئین (درصد) 36           25               24                   22                  21

حجم نان (سانتیمتر مکعب)  601               438               445               380                  497

گلوتن مرطوب (درصد)   38                  30                   25               31                   32

الاستیسیته گلوتن     شل              نرمال                شل                  شل                 شل

اندیس کیفیت گلوتن (درصد)  24               50                40                   29                  37

گلوتن خشک (درصد)  12                  10                 7                  10                  10

نمره کلی کیفیت[4]   94               85                    76                   72                  71

 

7- نتایج تحقیقات و بررسی‏های انجام شده

 

جمع بندی کیفیت ارقام بر اساس مناطق آب و هوایی کشور

 مناطق کشور           سرد                        معتدل                   جنوب                   شمال

دامنه تغيير پروتئین(%) 8/9 – 8/12       10 – 7/11       2/10 – 6/12        5/11 – 8/13

ميانگين پروتئين (%)  2/11                93/10                   11                      6/12 

دامنه تغيير گلوتن مرطوب(%)  24- 36              25-34                25-38                30-35

ميانگين گلوتن مرطوب(%)  8/30                1/27                 1/31                    1/33

دامنه تغييراندیس کیفیت گلوتن(%)  46-52           44-56           24-50             23- 93   

ميانگين اندیس کیفیت گلوتن(%)  1/50                 3/49              36                1/55          

دامنه نمره کلی کیفیت از 100    68-97            75-88              71-94             81-100

ميانگين نمره کلی کیفیت از 100       8/73         7/74             6/79              7/91

 

ارقام جدید معرفی شده در سال  1388 و 1389

   نام رقم                                                                   مشخصه مهم رقم

اروم (7-83-C)                                                         مقاوم به بیماری زنگ زرد

زارع (8-83-C)                                    مقاوم به بیماری زنگ زرد و سرمازدگی، کیفیت نانوایی خوب

مروارید                                 مقاوم به بیماری زنگ سياه و زرد، سياهك، سفیدک و سپتوریا، مقاومت به خوابيدگي و ريزش

گندم دوروم ساجی                                                   مناسب مناطق پر باران معتدل و گرم

رصد                                                         مناسب مناطق سرد و نیمه مقاوم به بیماری های غلات

هما                                                          مناسب مناطق سردسیر و متحمل به خشکی و سرما

پارسي                                                    عملكرد بالا، مقاوم به زنگ سياه و زرد، مقاوم به ريزش دانه سيوند                                                عملكرد بالا، مقاوم به زنگ سياه و زرد، مقاوم به خوابيدگي، خاصيت نانوايي مطلوب

اردك                                          عملكرد بالا، مقاوم به شوري، خوابيدگي و مقاوم به ريزش دانه، مقاوم به خشكي و سرما

 

نتایج نشان می‏دهد که ارقام گندم در مناطق شمالی کشور دارای بیشترین درجه کیفیت و با حرکت بسمت مناطق جنوبی، معتدل و سردسیر از کیفیت ارقام گندم^[5]  کاسته می‏شود. ارقام پیشنهادی برای مناطق مختلف کشور بشرح زیر می‏باشند:

1- در مناطق شمالی: N-75-11, N-75-15، رسول، اترک، تجن

2- در مناطق جنوبی: داراب2، S-75-20، چمران

3- در مناطق معتدل: M-75-7، مهدوی، M-75-10، M-V-17

4- در مناطق سرد: الوند، زرین، الموت

---

[1] نمره كلي كيفيت توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی ارائه گرديده است.

 

[2] نمره كلي كيفيت توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی ارائه گرديده است.

 

[3] نمره كلي كيفيت توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی ارائه گرديده است.

 

[4] نمره كلي كيفيت توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی ارائه گرديده است.

 

[5] . بر اساس نمره کلی کیفیت ارائه شده توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی.

 

- پیشنهادات

با افزايش آگاهي محققين ايراني در مورد امور به‏زراعي و به‏نژادي گندم و همچنين افزايش مراودات دانشمندان و سازمان­هاي تحقيقاتي ايراني با طرف‏هاي خارجي، كيفيت ارقام گندم نيز رو به بهبود گذارده است، ولیکن همچنان توليد و معرفي ارقام پرمحصول با بازدهی بالا، مقاوم به بیماری­ها، آفات و با كيفيت نانوايي مطلوب امری ضروری می­باشد. پس از شناسايي واريته هاي نامناسب و خارج كردن آنها از فهرست واريته هاي قابل كشت نياز به طراحي نظام مديريت و ثبت واريته هاي جديد مي باشد. منظور از نظام ثبت و مديريت واريته ها ، فرايند ثبت يك واريته (آزمايشات مختلف بر روي يك واريته)، زمان بندي حضور آن واريته در فهرست اصلي آن واريته ها و.. مي باشد. در فرايند ثبت جهت بهبود هرچه بیشتر کیفیت گندم تولیدی موارد زیر باید مد نظر قرار گیرد:

1- بذرهای جدید به‏نژادی شده و گواهی شده به مقدار كافي توسط سازمان آموزش و ترویج کشاورزی هر استان توزیع و در اختیار کشاورزان قرار گیرد.

2- پایداری^[1] عوامل كيفي یک رقم مهمترین هدف اصلاحی، بویژه در محیط‏های ناپایدار می‏باشد، لذا باید در انتخاب ارقام مناسب بطور جدی مد نظر قرار گیرد.

3- اگر چه سازگاری گیاهان و پایداری عملکرد از اهداف اصلی در اصلاح نباتات به شمار می­رود، ليكن نيازهاي کیفیتي محصول بویژه پروتئین، وزن هزار دانه، زلنی یا کیفیت گلوتن همواره مي بايست مورد توجه ويژه قرار گيرد.

منابع

1)      تکنولوژی و تحقیقات غلات، 1387. ب. پیرایش­فر و همکاران. مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی.

2)      معرفی، عملکرد و کیفیت  انواع واریته­های گندم ایران، 1388. IranWheat MainFrame.htm

3)      اصلاح گیاهان زراعی، 1384.یواس گوپتا، ترجمه ابوالقاسم محمدی و همکاران. انتشارات پریور تبریز.          360 صفحه.

4)      زراعت غلات، 1383. یحیی امام. انتشارات دانشگاه شیراز. 173 صفحه.

5)      بذر، شناخت - گواهی و کنترل آن، 1375. مهدی تاجبخش. انتشارات احرار تبریز. 179 صفحه.

6)      خبرگزاری فارس، 1389 www.farsnews.com

۷) مکاتبه با استانهای کشور عطف به نامه شماره 7806-14/51 مورخ10/11/89 مرکز پژوهش‏های غلات.

---

[1] stability

گروه تحقيقاتي - آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات  و فرآورده هاي آن

 ناظر علمی: مهندس حمید مهری

تهیه و تنظیم: زهرا شادفر     

تحلیل و بررسی ارقام گندم مناسب نان بخش اول

 

1- مقدمه تا پیش از ورود ارقام اصلاحی و معرفی آنها، کشاورزان طی هزاران سال اقدام به کاشت و برداشت گندم­ بومی و قدیمی مي­كردند، گندمی که طبعاً مخلوطی از دانه­های حاصل از بوته­هاي سازگار در برابر شرایط اقلیمی و محیطی هر منطقه بود. چون ویژگی­ طبیعی این گندم‏ها عامل تعیین‏کننده زراعت گندم در هر منطقه­ بحساب می­آمد، مردم منطقه ناگزیر بودند نحوه استفاده و مصرف خود را با کیفیت گندم­ تولیدی هماهنگ سازند و از همین جا تنوع نان­های سنتی و همچنین سازگاری آنها با کیفیت گندم­ هر منطقه از یک طرف و همچنین با فرهنگ و آداب و رسوم و شیوه زندگی مردم از طرف دیگر، بوجود آمد. با افزایش جمعیت، تلاش براي افزایش سطح زیرکشت گندم، استفاده بهینه از زمان و بالا بردن عملکرد آن در واحد سطح، متمرکز گردید و مطالعات و بررسی­های موثری در زمینه انتخاب ارقام مناسب و اصلاح نژاد گونه­ها صورت پذيرفت، همچنین جوانب مختلفی شامل مقاومت گیاه در مقابل تنش هاي زنده و غير زنده و به طور کلی عوامل نامساعد و ارزش نانوایی گندم مورد توجه قرار گرفت. ژنوتیپ­های اصلاحی گندم، آرد تولیدی حاصل از آن را تحت تاثیر قرار داده و نهایتاً بهبود كيفيت نان و ساير فرآورده هاي آرد را بدنبال داشت.  گندم­هایی که در نقاط مختلف ایران کشت می­گردند از نظر زراعی به دو گروه گندم بومی و گندم­ اصلاح شده تقسیم می‏شوند. ارقام بومی در نتیجه انتخاب از بین ارقام گوناگون گندم هر منطقه، حاصل و برای کشت به کشاورزان معرفی می‏شوند و ارقام اصلاح شده با توجه به پیشرفت قابل ملاحظه در زمینه به­نژادی گندم در ایران، از دو­رگه­گیری بین ارقام خوب ایرانی و خارجی و یا ارقام خارجی حاصل می‏شود که درنتیجه ارقامی مناسب هر منطقه که با محیط آن سازگار باشد، بدست می‏آید. اگر چه سازگاری گیاهان و پایداری عملکرد از اهداف اصلی در اصلاح نباتات به شمار می­رود، ليكن نيازهاي کیفیتي محصول بویژه پروتئین، وزن هزار دانه، زلنی یا کیفیت گلوتن همواره مي بايست مورد توجه ويژه قرار گيرد. در عين حال محدود نمودن تعداد واريته هاي كشت شده در ايران و نوسازي آنها كمك شاياني به ارتقاء كيفيت گندم و محصولات نهايي آن خواهد نمود. این مجموعه با هدف معرفی و تأكيد بر ارقام مناسب نانوایی بر اساس مشخصات و فاکتورهای مؤثر در قابلیت نانوایی واریته­های مختلف موجود در كشور، تهیه و تدوین گردیده است. در واقع آگاهي نسبت به خصوصيات ارقام مناسب بر اساس ارزش نانوايي آسياباني مي تواند موجب افزايش تقاضا براي اينگونه واريته ها گرديده و توليد بر اساس سفارش صورت پذيرد. منبع و مأخذ مشخصات ارقام گندم ارائه شده در اين مجلد بر اساس تحقيقات انجام شده توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی در سال 1388 بر روي متداول ترين ارقام گندم هاي ايراني است. 2- تاریخچه سابقه کشت گندم به 10 تا 15 هزار سال پیش از میلاد می­رسد (Slafer,1994). اجداد وحشی گندم در منطقه خاورمیانه، غرب ایران، شرق ترکیه و شمال عراق پیدا شده و هم اکنون هم در این مناطق وجود دارد (Evans,1975). از حفاری­های باستان­شناسی چنین استنباط می‌شود که منشاء کشت گندم یا در سوریه و فلسطین و یا کمی دورتر به سمت شمال در امتداد بخش جنوبی فلات آناتولی بوده است. کشت گندم از فلسطین به مصر و از شمال بین‌النهرین به ایران گسترش یافته. در ایران گندم نان برای نخستین بار تکامل پیدا کرده است. گندم نان از ایران، به جنوب بین‌النهرین، هندوستان، ترکمنستان، روسیه و از آنجا به چین و جنوب روسیه گسترش یافته. در مصر باستان ۲۶،۰۰۰ تا ۳۰،۰۰۰ کیلومتر مربع زیر کشت گندم بوده است.  در ایران، از اواخر سال ۱۳۰۹ آزمایش­های مقدماتی غلات و ازدیاد بذر در مزارع آزمایشی باغ فردوس دانشکده کشاورزی کرج انجام شد و رقم سرداري به عنوان نخستين رقم گندم در ايران معرفي گردید، در سال۱۳۱۴، بنگاه اصلاح و تهیه بذر در کرج تأسیس شد. این بنگاه از اواخر سال ۱۳۱۵، نسبت به تهیه واریته‌های مختلف گندم، متناسب با آب ­و ­هوای مناطق معتدل و گرمسیری ایران، اقداماتی را صورت داد. در سال۱۳۳۰ وزارت کشاورزی با کمک اداره همکاری­های فنی ایران و آمریکا به تهیه و توزیع واریته‌های اصلاح شده گندم شاه‏پسند، امید، روشن،4820 و واریته جو کالیفرنیا برای منطقه کرج و واریته‌های گندم ریحانی، ایتالیایی و طبسی برای منطقه ورامین اقدام نمود. بذرهای مادری واریته‌های مذکور در مؤسسات اصلاح بذر کرج و وارمین تهیه شد و مراحل اولیه ازدیاد بذر در کرج و ورامین انجام گرفت. پس از ازدیاد اولیه، بذرهای مذکور را با گندم­های نامرغوب محلی در شهرستان­ها و بخش­های کشاورزی تعویض می‏کردند و گندم محلی را به اداره غله محل می‏فروختند. این روند از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۶ ادامه یافت و در این مدت حدود ۲۰۲۵ تن گندم و جو در نقاط مختلف کشور با گندم­ محلی تعویض شد. همکاری‏های علمی و تحقیقاتی مرکز بین المللی Simmyt با ایران در سال ۱۳۴۵ در بخش تحقیقات غلات آبی مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر شروع گردید و نخستین آزمایش‏های تعیین کیفیت ارقام اصلاح شده گندم در ایران، توسط مركز اصلاح و تهيه نهال و بذر كشور، بر اساس مقادير پروتئين و كيفيت پروتئين (به روش پلشنكي) انجام گرفت. بتدريج با افزايش آگاهي محققين ايراني در مورد امور به‌زراعي و به‌نژادي گندم و همچنين افزايش مراودات دانشمندان و سازمان­هاي تحقيقاتي ايراني با کشورهای ديگر، كيفيت ارقام گندم نيز رو به بهبود گذاشت. جهت بازخوانی نتایج حاصل از ارزیابی ارقام، مارتینیلو در سال 1988 سیستم اطلاعاتی ویژه­ای ارائه کرد. این سیستم، تصمیم­گیری­های کشاورز را در انتخاب ارقام مناسب برای افزایش عملکرد گیاهان زراعی و کاهش اثرهای متقابل محیطی، تسهیل می­کند. این برنامه می­تواند با استفاده از اطلاعات مربوط به آزمایش­های زراعی ارقام در غلات، یک پایگاه اطلاعاتی را طراحی، تحلیل و ایجاد نماید. برنامه مذکور لیستی از ارقام را بر پایه تجزیه­های آماری برای کشت در یک محیط بخصوص توصیه می­کند. کاربرد دیگر این برنامه، استفاده توأم از اطلاعات اصلاحی و تجزیه­های آماری برای کمی کردن سازگاری ارقام در دامنه وسیعی از محیط­ها بر اساس پارامترهای پایداری است. این سیستم علاوه بر کاربردهای متنوع خود انعطاف‏پذیر بوده و کاربران براحتی می‏توانند از آن استفاده نمایند.   3- معرفی گیاه گندم در بين محصولات كشاورزي، گندم بالاترين مقدار توليد را به خود اختصاص داده ‌است که در تغذيه انسان نقش تأمين‌كننده پروتئين و انرژی را دارد. از جمله ترکیبات تشکیل دهنده دانه گندم می‏توان به پروتئین، نشاسته، لیپيد، املاح معدني و ويتامين‌ها اشاره نمود. دانه گندم و به طور کلی غلات، از سه قسمت اصلي پوسته، جوانه و اندوسپرم تشكيل شده‌ است. گندم با نام علمي تريتيكوم به رنگ‌هاي قهوه‌اي، سفيد، طلايي و كهربايي يافت مي‌شود. دانه گندم در پشت خود مدوّر بوده و در طول خود داراي يك شيار است. اين شيار که درست در مقابل جوانه قرار دارد، تمام طول دانه را دربر مي‌گيرد. كيفيت انواع گندم‌ ايران در مناطق مختلف متفاوت بوده، بطوريكه در بعضي از مناطق، گندم مناسب برای تولید نان و در برخي ديگر، گندم مناسب برای توليد انواع كيك، شيريني و بيسكوئيت حاصل می گردد. غلات و به ویژه گندم، بدليل داشتن مواد مغذي و با اهمیتی مانند كربوهيدارت‌ها، چربي‌ها، پروتئین‌ها، مواد معدني و ويتامين‌ها، جزو مواد غذايي بسیار مناسب و تأثیرگذار برای انسان محسوب می‏شوند، لذا ذخیره‌سازی و نگهداري آنها از گذشته همواره مورد اهميت بوده است. بطور کلي غلاتی را که دارای رطوبت نسبي كم بوده و به دور از حشرات و جوندگان باشند، مي‌توان براي مدت طولاني نگهداري كرد. البته رطوبت در دانه غلات به طور يكسان پخش نشده، معمولاٌ جوانه داراي بيشترين مقدار رطوبت بوده و حد رطوبت آندوسپرم و سلول‌هاي آلرون نيز تقریباً یکسان است.   4- معرفی و درجه­بندی شاخص­­های کیفی گندم جهت مصرف نان 4-1- پروتئین: یکی از عوامل مهم و اساسی در کیفیت گندم پروتئین می­باشد. مقدار پروتئین گندم بین 6 تا 20 درصد متفاوت است که این امر مربوط به عوامل نژادی و محیطی آن است. میزان پروتئین، درصد                                 درجه‌بندی کیفیت    کمتر از 5/ 10                                                   ضعیف      5/10 تا 12                                                     متوسط   12 و بیشتر                                                        خوب 4-2- گلوتن: مهمترین ماده پروتئینی آرد گندم است، گلوتن با جذب آب متورم شده، توده خمیر را بوجود می‌آورد. وجود گلوتن در خمیر قابلیت کشش و مقاومت ایجاد کرده و باعث می‌شود تا خمیر فرم پذیر شده و حالت الاستیک پیدا کند. گلوتن مرطوب، درصد                                       درجه‌بندی کیفیت     کمتر از 23                                                              ضعيف     23 تا 27                                                               متوسط     27 و بيشتر                                                             خوب   4-3-آزمون زلنی کیفیت گلوتن: این آزمون نشان دهنده میزان رسوب در ارتباط با کیفیت و کمیت گلوتن از نظر خواص نانوایی و تورم است. میزان زلني، ميلي‌ليتر                           درجه‌بندی کیفیت       کمتر از 20                                             ضعیف       20 تا 26                                               متوسط       26 و بیشتر                                             خوب 4-4- هکتولیتر: اندازه‌گیری وزن حجمی گندم است که یکی از معیارها و عوامل مهم و مؤثر در کیفیت و ارزیابی محصول می‏باشد. از روی هکتولیتر یعنی همان وزن واحد حجم، می توان میزان بازدهی آرد را تخمین زد. هكتوليتر، كيلوگرم به ازای هكتوليتر                 درجه‌بندی کیفیت                کمتر از 73                                               ضعیف                 73 تا 77                                                 متوسط                77 و بيشتر                                                خوب   4-5- وزن هزاردانه: عبارت است از وزن یک هزار بذر خالص و خشک گندم در هوای عادی.   وزن هزار دانه، گرم                                                درجه‌بندی کیفیت         کمتر از 20                                                            بسيار ريز         20 تا 30                                                                   ريز         30 تا 40                                                                 متوسط          40 تا 50                                                                 درشت         50 و بيشتر                                                           بسيار درشت   4-6- سختی دانه: مقدار سختی مغز دانه گندم اصولا به عنوان یک پارامتر برای تفکیک انواع گندم از یکدیگر، مورد توجه است. سختی نقش مهمی را در کیفیت، استحکام و مقاومت در برابر خرد شدن بازی میکند. گندم سخت، مقدار پروتئین بیشتری دارد وگلوتن آن مرغوب تر است و آردی به دست می دهد که حالت زبر ودانه ای دارد. درحالیکه ازگندمهای نرم، آرد نرم به دست می آید. بنابراین سختی دانه گندم، معیارخوبی برای تعیین کاربرد آرد حاصل ازآن است.  براي اندازه گيري سختي دانه از روشهاي مختلفي چون انديس اندازه ذرات[1]، دستگاهSKCS،  و دستگاهNIR  استفاده میشود. بهترين روش براي اندازه گيري سختي دانه، آزمون انديس اندازه ذرات است. انديس اندازه ذرات يك نمونه گندم به وسیله خرد كردن و الك كردن آن بدست ميآيد. اطلاعات بدست آمده حاصل از الك كردن با استفاده از جداول به سختي نسبي تبديل ميشود و مقدار آن برای گندمهای خیلی سخت13-9، برای گندمهای سخت 15-14وبرای گندم با سختی متوسط 25- 20و برای گندمهای نرم30-25، برای گندمهای خیلی نرم 35- 31و برای گندمهای فوق العاده نرم بیش از 35 است. یکی از روشهاي سريع جهت بررسي سختي دانه ها، استفاده از دستگاه NIR ميباشد، جدول زیر سختی انواع گندم بر اساس NIR را نشان میدهد. به طور کلی هر چه دانه ها سخت تر باشند، در اندازه های درشت تری خرد ميشوند.  اندازه ذرات نيز بر انعكاس اشعه مادون قرمز تاثيرگذار است، به طوريكه هر چه اندازه ذرات افزايش يابد و دانه سختي بيشتري داشته باشد،  جذب NIR افزایش می یابد.   سختي دانه،[2]PSI                      درجه‌بندی کیفیت         تا 30                                           بسيار نرم      30 تا 40                                            نرم         40 تا 50                                         متوسط      50 تا 60                                           سخت    60 و بيشتر                                      بسيار سخت     5- مشخصات ارقام گندم ایران          شرح                                   1- گندم شاه پسند                        2- گندم طبسی سال معرفي، هجري شمسي                        1321                                       1330                مبدا                                           ساوه                                        طبس               شجره                                        توده بومی                               توده بومی             تیپ رشد                                      زمستانه                                     بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                      112                                        115            تاریخ رسیدن                                     دیررس                                   زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                 -                                    5/44                رنگ دانه                                  سفید مایل به قرمز                       قهوه‌ای روشن          مقاومت به خوابیدگی                          نیمه حساس                              حساس            مقاومت به ریزش                                  مقاوم                                     متحمل      واکنش به امراض (شاه پسند): حساس به زنگ زرد، قهوه‌ای، سیاه و سیاهک‏ها واکنش به امراض (طبسي): خیلی حساس به زنگ زرد، حساس به زنگ‌های قهوه‌ای، سیاه و سیاهک پنهان و سفیدک  واکنش به تنش‌های محیطی                 حساس به خشکی              متحمل به شوری و نیمه حساس به خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                    75/3                                  50/3     کیفیت نانوایی                                           متوسط                            متوسط تا خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                -                                      2/11 مناطق مورد کشت ( شاه پسند ) :    مناطق آبی اقلیم سرد فلات مرکزی ایران مناطق مورد کشت ( طبسي ) :  مناطق آبي گرمسير فلات مركزي، به عنوان كشت پاييزه آبي در دامنه‌هاي جنوبي جبال البرز و خراسان و گندم ديم درآذربايجان     حجم نان، سانتیمتر مکعب                                   590                                      603              عدد زلنی                                                  34                                       32                  سختی دانه                                              54                                       52              گلوتن مرطوب، درصد                                    37                                       33              شرح                                  3- گندم عدل1                        4- گندم مغان1 سال معرفي، هجري شمسي                       1341                                       1352                مبدا                                         ورامین               مکزیک - مرکز بین‏المللی سیمیت               شجره                                    شاه پسند ترکی                    LR-N10B*An3E             تیپ رشد                                       بهاره                                     بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                    115                                      90            تاریخ رسیدن                             زودرس تا متوسط رس                 نسبتا زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                           38                                    36                رنگ دانه                                      روشن                                  قهوه‌ای          مقاومت به خوابیدگی                         نسبتا مقاوم                           مقاوم            مقاومت به ریزش                                 مقاوم                                 مقاوم      واکنش به امراض (عدل1) : حساس به زنگ زرد واکنش به امراض (مغان 1 ) : مقاوم به زنگ زرد و نیمه حساس به زنگ های قهوه‏ای و سیاه  واکنش به تنش‌های محیطی                         مقاوم به خشکی                       -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                   10/3                                  50/5     کیفیت نانوایی                                      ضعیف تا متوسط                   متوسط تا خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                               11                                    5/10 مناطق مورد کشت                        مناطق آبی فلات مرکزی                مناطق آبی دشت مغان     حجم نان، سانتیمتر مکعب                                472                                   461              عدد زلنی                                              33                                     29                سختی دانه                                            49                                     51            گلوتن مرطوب، درصد                                  33                                     28                شرح                                  5- گندم مغان2                        6- گندم عدل2 سال معرفي، هجري شمسي                       1353                                 1355               مبدا                                        هندوستان                            زرقان             شجره                              Choti Lerma                    Fr3*MM/Mt-Y50Rsh             تیپ رشد                                       بهاره                                بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                     5/87                              115            تاریخ رسیدن                               نسبتا زودرس                     نسبتا زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                          35                                  34            رنگ دانه                                     زرد كهربائي                          روشن         مقاومت به خوابیدگی                         نيمه مقاوم                         مقاوم        مقاومت به ریزش                                 مقاوم                                مقاوم    واکنش به امراض        نسبتا مقاوم به زنگ زرد، سیاه و قهوه‏ای     کمی حساس به زنگ زرد و سیاه     واکنش به تنش‌های محیطی                    مقاوم به سرما                     متحمل به خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                    0                                   50/4     کیفیت نانوایی                                      متوسط تا خوب                         خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                            3/11                                  5/10 مناطق مورد کشت              فارس(شیراز، مرودشت و فیروزآباد)               مناطق آبی دشت مغان     حجم نان، سانتیمتر مکعب                             437                                472              عدد زلنی                                            29                                  33                سختی دانه                                          51                                  49           گلوتن مرطوب، درصد                                 29                                  33                شرح                                  7- گندم كاوه                       8- گندم هيرمند سال معرفي، هجري شمسي                     1359                                 1370               مبدا                      مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت         ایستگاه زابل             شجره                           Fta-P1            "Byt/4/Jar//Cfn/Sr70/3/Jup"s             تیپ رشد                                بینابین                                     بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                 105                                  100            تاریخ رسیدن                                نسبتا زودرس                      زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                         5/41                              37             رنگ دانه                                     زرد كهربائي                           زرد         مقاومت به خوابیدگی                              مقاوم                                مقاوم        مقاومت به ریزش                               نسبتا مقاوم                           خيلي مقاوم    واکنش به امراض ( كاوه ):           مقاوم به زنگ‏های زرد، سیاه و قهوه‏ای    واکنش به امراض ( هيرمند ):          مقاوم به زنگ‏ها و سفیدک سطحی و متحمل به فوزاریوم  واکنش به تنش‌های محیطی                      -                       متحمل به شوری و خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                   23/5                            50/5     کیفیت نانوایی                                           خوب                              متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                            1/12                                  2/10 مناطق مورد کشت               کوهپایه‏های گیلان و مازندران      سیستان، بوشهر، هرمزگان، جنوب خوزستان و خراسان     حجم نان، سانتیمتر مکعب                           524                             426              عدد زلنی                                          32                               29                سختی دانه                                        46                               49           گلوتن مرطوب، درصد                              33                                28            شرح                                  9- گندم رسول                       10- گندم mv17 سال معرفي، هجري شمسي                       1371                               1372               مبدا                       مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت           مجارستان             شجره                     Veery”s”=Kvz/Buho”s”//Kal/b                رقم وارداتي             تیپ رشد                                      بهاره                             زمستانه    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                   90                                85            تاریخ رسیدن                                  زودرس                          ديررس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                        36                              42            رنگ دانه                                          قرمز                            قرمز         مقاومت به خوابیدگی                        نيمه مقاوم                       مقاوم        مقاومت به ریزش                                مقاوم                           نيمه مقاوم    واکنش به امراض                   حساس به زنگ زرد و فوزاریوم             كاملا مقاوم    واکنش به تنش‌های محیطی               متحمل به جوانه زنی روی سنبله             -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                     4                                  99/5     کیفیت نانوایی                                 ضعیف تا متوسط                      ضعیف  متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                          5/11                                  7/10   مناطق مورد کشت                              مناطق کوهپایه‏ای                   مناطق سرد کشور    حجم نان، سانتیمتر مکعب                             488                               444              عدد زلنی                                          32                                 29                سختی دانه                                       50                                  46           گلوتن مرطوب، درصد                              33                                  29     شرح                                       11- گندم نوید                      12- گندم دوروم shwa/mald سال معرفي، هجري شمسي                   1347                                    -               مبدا                                       كرج                          مرکز بین المللی ایکاردا             شجره            Minhardi-Odin  به شماره 1606-39-1             shwa/mald/Aaz             تیپ رشد                                        بهاره                             بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                     120                              95            تاریخ رسیدن                                  متوسط رس                   زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                        38                               46            رنگ دانه                                           -                             زردکهربایی         مقاومت به خوابیدگی                         حساس                          مقاوم        مقاومت به ریزش                                   -                                مقاوم    واکنش به امراض                      حساس به زنگ زرد و سیاه              مقاوم به زنگ  واکنش به تنش‌های محیطی                           -             متحمل به تنش‏های محیطی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                  32/3                              6/6     کیفیت نانوایی                                             -                                   -   میانگین پروتئین دانه، درصد                            6/8                               2/13   مناطق مورد کشت                                        كرج                   نیمه جنوبی کشور    حجم نان، سانتیمتر مکعب                            384                               -              عدد زلنی                                          23                                -                سختی دانه                                        47                                -           گلوتن مرطوب، درصد                              23                                 -          شرح                                     13- گندم آذر                      14- گندم آکوا سال معرفي، هجري شمسي                     1335                                    1337               مبدا                                          خوی                                    تركيه             شجره                                      توده بومی              رقم وارداتی به شماره 32338             تیپ رشد                                       بینابین                           بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                     5/112                          120            تاریخ رسیدن                                  متوسط رس                   خيلي زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                           39                             5/41            رنگ دانه                                           زرد                             زردکهربایی         مقاومت به خوابیدگی                            حساس                          نيمه مقاوم        مقاومت به ریزش                                   مقاوم                              مقاوم    واکنش به امراض ( آذر ) : حساس به زنگ زرد، قهوه‏ای، سیاه و سیاهک پنهان واکنش به امراض ( آكوا ) : نیمه مقاوم به زنگ زرد، سیاه و قهوه‏ای و حساس به سیاهک پنهان  واکنش به تنش‌های محیطی: خیلی متحمل به خشکی و نسبتا مقاوم به سرما      حساس به خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                  35/1                           25/3     کیفیت نانوایی                                     متوسط تا خوب                   متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                         1/11                                9/12   مناطق مورد کشت ( گندم آذر ) :  مناطق ديم آذربايجان، کردستان، لرستان، کرمانشاه، همدان، قسمتي از خراسان و مناطق مرتفع نسبتا سردسير با نزولات کم مناطق مورد کشت ( گندم آكوا ) :  کشت پائیزه در مناطق مغان، سواحل خزر و کشت بهاره در خراسان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              475                              -              عدد زلنی                                           32                                -                سختی دانه                                          48                                 -           گلوتن مرطوب، درصد                                31                                 -              شرح                                     15- گندم اترك                      16- كرج 2 سال معرفي، هجري شمسي                     1374                                    1352               مبدا                    مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت                    كرج             شجره                                   Kauz”s”                     Fa*Th-Mt Omid             تیپ رشد                                     بهاره                             بینابین     میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                  5/87                          105            تاریخ رسیدن                                زودرس                       نيمه ديرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                     5/35                             5/38            رنگ دانه                                  زرد کهربایی                        روشن         مقاومت به خوابیدگی                     کاملا مقاوم                      نیمه حساس         مقاومت به ریزش                               مقاوم                              مقاوم    واکنش به امراض ( اترك ) : مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای و نیمه متحمل به فوزاریوم سنبله واکنش به امراض ( كرج2 ) : نیمه حساس تا نیمه مقاوم به زنگ‏های زرد،سیاه و قهوه‏ای  واکنش به تنش‌های محیطی:                               -                           مقاوم به سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                    80/5                              5     کیفیت نانوایی                                             خوب                      ضعیف تا متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                             5/12                                 1/11   مناطق مورد کشت ( گندم اترك ) :  اغلب مناطق گرم جنوب كشور مانند خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سيستان و بلوچستان، كرمان و مناطق شمالي كشور شامل گرگان و مغان مناطق مورد کشت ( گندم كرج2 ) :  مناطق معتدله سردسیر کرج، ساوه و نقاط مشابه    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              497                              475              عدد زلنی                                           33                                28                سختی دانه                                         55                                 45           گلوتن مرطوب، درصد                                33                                27                    شرح                                  17- گندم بيستون                      18- اروند 1     سال معرفي، هجري شمسي                     1359                                    1352               مبدا                                           کرمانشاه                         خوزستان (اهواز)             شجره ( گندم بيستون ) :  حاصل تلاقی گندم محلی ساری بوغدا با رقم خارجی Fa*Th-Mt Omid             شجره ( گندم اروند1 ) :  حاصل تلاقي گندم هاي روشن و مکزيکي Rsh(Mt-Ky*My)48             تیپ رشد                                 زمستانه                        نیمه بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                    70                           105            تاریخ رسیدن                             نسبتا زودرس              نسبتا زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                       30                           46            رنگ دانه                                       سفید                       قهوه‏ای روشن         مقاومت به خوابیدگی                          مقاوم                          مقاوم        مقاومت به ریزش                                 مقاوم                            مقاوم    واکنش به امراض ( گندم بيستون ) : نیمه مقاوم به زنگ زرد واکنش به امراض ( گندم اروند1 ) : حساس به زنگ زرد، سیاه و حساس به بیماری‏های پوسیدگی طوقه  واکنش به تنش‌های محیطی:                    مقاوم به سرما                     حساس به سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                   76/1                                5/4     کیفیت نانوایی                                      ضعیف تا متوسط                    متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                          1/9                                   6/10   مناطق مورد کشت (گندم بيستون) :  مناطق دیمزار غرب کشور مناطق مورد کشت ( گندم اروند1 ) :  مناطق گرم و نیمه گرمسیر خوزستان، ایلام، لرستان و مناطقی از فارس مانند جهرم، ممسنی و کازرون    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              -                              440              عدد زلنی                                           -                               29                سختی دانه                                         -                               45           گلوتن مرطوب، درصد                                -                               28      شرح                                     19- گندم دوروم استورک                     20- گندم البرز     سال معرفي، هجري شمسي                      -                                   1357            مبدا                          مرکز بین المللی ایکاردا            مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت          شجره ( گندم دوروم استورك ) :  stork       شجره ( گندم البرز ) :  Fn- d*K117A/Cofn2(Son64-K1.Rend.Cno”s”LR642-Son64)CM2182             تیپ رشد                                       بهاره                       نیمه بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                    95                         105            تاریخ رسیدن                                زودرس                نسبتا زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                       45                          45            رنگ دانه                                  زرد کهربایی                     روشن        مقاومت به خوابیدگی                           مقاوم                         مقاوم        مقاومت به ریزش                                مقاوم                      نسبتا مقاوم    واکنش به امراض (گندم دوروم استورك) : مقاوم به زنگ زرد واکنش به امراض ( گندم البرز ) : نسبتا مقاوم به زنگ‏های زرد، سیاه و نیمه مقاوم به زنگ قهوه‏ای  واکنش به تنش‌های محیطی:           متحمل به گرما و خشکی         نسبتا حساس به سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                    78/6                              5     کیفیت نانوایی                                              -                        متوسط تا خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                             8/12                              3/10   مناطق مورد کشت ( گندم دوروم استورك ) :  نیمه شمالی کشور (مناطق معتدل) مناطق مورد کشت ( گندم البرز ) : دامنه های شمالی البرز، گیلان و مازندران    حجم نان، سانتیمتر مکعب                               -                             494              عدد زلنی                                           -                              30                سختی دانه                                         -                              45           گلوتن مرطوب، درصد                                -                             31              شرح                                     21- گندم الوند                     22- گندم اميد       سال معرفي، هجري شمسي                      1374                               1335            مبدا                                    کرج-بخش تحقیقات غلات                   ساوه          شجره ( گندم الوند ) :  CF1770/1-27-6275       شجره ( گندم اميد ) :  توده بومی به شماره   11085-29-1             تیپ رشد                                        بينابين                       زمستانه    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                     5/107                         115            تاریخ رسیدن                                 نسبتا دیررس                نيمه ديررس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                        40                          5/41            رنگ دانه                                     زرد کهربایی                    روشن        مقاومت به خوابیدگی                         نيمه مقاوم                    حساس        مقاومت به ریزش                                  مقاوم                      نيمه مقاوم  واکنش به امراض (گندم الوند) : نسبتا مقاوم به زنگ زرد و نسبتا حساس به زنگ قهوه‏ای در برخی مناطق واکنش به امراض ( گندم اميد ) : حساس به زنگ زرد، قهوه‏ای، سیاه و سیاهک پنهان و آشکار و بادزدگی  واکنش به تنش‌های محیطی: نسبتا متحمل به شوری و خشکی و مقاوم به سرما          نیمه حساس به خشکی و سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                   40/6                             4     کیفیت نانوایی                                           خوب                      متوسط تا خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                            5/12                              1/11   مناطق مورد کشت ( گندم الوند ) :  كليه مناطق سرد كشور بخصوص استانهاي آذربايجان غربي و شرقي، اردبيل، كردستان، همدان، زنجان و    چهار محال و بختياري مناطق مورد کشت ( گندم اميد) : بصورت آبی و دیم در تمام مناطق کشور بویژه سردسیر بجز خوزستان و سواحل خزر    حجم نان، سانتیمتر مکعب                             449                             603              عدد زلنی                                           25                              32              سختی دانه                                         54                              52        گلوتن مرطوب، درصد                                   24                             33             شرح                                    23- گندم اینیا 66                     24- گندم بزوستایا       سال معرفي، هجري شمسي                      1347                                   1352            مبدا                                                مکزیک                                   كرج          شجره                                             LR64/SN64                     200H*VfnRsh1             تیپ رشد                                            بينابين                         بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           105                           115            تاریخ رسیدن                                     نيمه زودرس                نيمه زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                            5/38                          5/44            رنگ دانه                                             قهوه­ اي                    روشن        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                     نسبتا مقاوم        مقاومت به ریزش                                      نيمه مقاوم                    مقاوم  واکنش به امراض ( گندم اينيا 66 ) : نیمه مقاوم به زنگ‏ها و حساس به سفیدک‏ها واکنش به امراض ( گندم بزوستايا ) : کمی حساس به زنگ زرد و نیمه حساس به زنگ سیاه  واکنش به تنش‌های محیطی:   حساس به شرایط مانداب                 مقاوم به سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      5                                5     کیفیت نانوایی                                         خیلی خوب                    ضعيف تا متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                             4/11                              6/11   مناطق مورد کشت ( گندم اينيا 66 ) :  دشت های کم ارتفاع گلستان، مازندران و خوزستان مناطق مورد کشت ( گندم بزوستايا ) : مناطق معتدلی سردسیر کرج، ساوه و نقاط مشابه    حجم نان، سانتیمتر مکعب                             579                           507              عدد زلنی                                          34                             32              سختی دانه                                        51                             51        گلوتن مرطوب، درصد                                36                             31           شرح                                     25- گندم بيات                    26- گندم داراب 1       سال معرفي، هجري شمسي                      1355                                  1359            مبدا                                                داراب                                   داراب          شجره                    C271*Wte-Son64)*CIR)           Rsh*Irni 49(60-61)*C271-PL868             تیپ رشد                                          بهاره                                بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           95                                90            تاریخ رسیدن                                     نسبتا زودرس                     زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                            5/37                             37            رنگ دانه                                            زرد روشن                      قهوه‏ای        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                            مقاوم        مقاومت به ریزش                                        مقاوم                     مقاوم  واکنش به امراض ( گندم بيات ) : مقاوم به زنگ زرد، سیاه و قهوه‏ای واکنش به امراض ( گندم داراب 1 ) : مقاوم به زنگ های زرد و قهوه‏ای و نسبتا مقاوم به زنگ سیاه  واکنش به تنش‌های محیطی:   حساس به سرما                            حساس به سرما و شوری    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      5                                39/6     کیفیت نانوایی                                         متوسط تا خوب                    متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                             8/9                              1/9   مناطق مورد کشت ( گندم بيات ) :  فارس (داراب و فسا)، هرمزگان (بندرعباس) و کرمان (جیرفت) مناطق مورد کشت ( گندم داراب 1 ) : مناطق گرمسیر فارس، سیستان و بلوچستان و هرمزگان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              439                           -              عدد زلنی                                          29                            -              سختی دانه                                        50                            -        گلوتن مرطوب، درصد                                28                            -             شرح                                     27- گندم سبلان                    28- گندم تابان       سال معرفي، هجري شمسي                      1360                                  1335            مبدا                                                اردبیل                                آذربایجان          شجره                               908FnA12*1-32-4382)                    توده بومی             تیپ رشد                                          زمستانه                                بینابین    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           110                                 105            تاریخ رسیدن                                     نسبتا زودرس                      متوسط رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                             38                                  -            رنگ دانه                                          زرد کهربایی                           -        مقاومت به خوابیدگی                                    مقاوم                           حساس        مقاومت به ریزش                                      نسبتامقاوم                        مقاوم  واکنش به امراض ( گندم سبلان ) : نسبتا مقاوم به زنگ زرد و سیاهک پنهان واکنش به امراض ( گندم تابان ) : حساس به زنگ زرد  واکنش به تنش‌های محیطی:    مقاوم به سرما                                            -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      5                                  -     کیفیت نانوایی                                         ضعیف تا متوسط                    -   میانگین پروتئین دانه، درصد                             3/12                              -   مناطق مورد کشت ( گندم تابان ) :  مناطق دیم آذربایجان و یا در شرایط آبیاری محدود با یک یا دو بار آبیاری مناطق مورد کشت ( گندم سبلان ) : مناطق دیم آذربایجان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              560                           -              عدد زلنی                                          32                            -              سختی دانه                                        46                            -        گلوتن مرطوب، درصد                                33                            -                شرح                                     29- گندم تجن                   30- گندم توس       سال معرفي، هجري شمسي                      1374                                 1381            مبدا                        مکزیک-مرکز بین المللی سیمیت               اوریگون آمریکا          شجره ( تجن )                Bow”s”/Nkt”s”(CM67428-GM-LR-5M-3R-LB-(Y          شجره ( توس )              “Spn/Mcd//Cama/3/Nzr”               تیپ رشد                                     بهاره                                بینابین    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           5/99                               110            تاریخ رسیدن                                         زودرس                       نسبتا دير رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                             38                                 40            رنگ دانه                                            قهوه‏ای                            روشن        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                            مقاوم        مقاومت به ریزش                                     نيمه مقاوم                        محتمل     واکنش به امراض ( گندم تجن ) : مقاوم نسبی به زرد و قهوه‏ای و متحمل به فوزاریوم سنبله و متحمل به جوانه  زنی روی سنبله واکنش به امراض ( گندم توس ) : نیمه مقاوم به زنگ زرد  واکنش به تنش‌های محیطی:                                -                  متحمل به خشکی و سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      3/6                                 1/6     کیفیت نانوایی                                              خوب                                -   میانگین پروتئین دانه، درصد                                12                              7/12   مناطق مورد کشت ( گندم تجن ) :  مناطق جلگه ای ساحل خزر شامل دشتهای گرگان، مازندران و استان گیلان و دشت مغان مناطق مورد کشت ( گندم توس ) : مناطق سرد کشور بخصوص استانهای خراسان، همدان و آذربایجان شرقی    حجم نان، سانتیمتر مکعب                              523                           471              عدد زلنی                                           33                            32             سختی دانه                                         52                             53        گلوتن مرطوب، درصد                                33                            31                شرح                                     31- گندم جلگه                   32- گندم فلات       سال معرفي، هجري شمسي                      1348                                 1360            مبدا                                                   -                   مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت          شجره ( جلگه )              توده بومی به شماره 3160-41-2          شجره ( فلات )                                                  Kvz/Buho”s”//Kal/Bb=Seri82             تیپ رشد                                            بهاره                                بهاره    میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           100                              88            تاریخ رسیدن                                       متوسط رس                       زود رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                              39                                38            رنگ دانه                                            روشن                            زرد کهربایی        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                            مقاوم        مقاومت به ریزش                                          -                            نيمه مقاوم     واکنش به امراض                                حساس به زنگ‏ها           حساس به فوزاریوم و زنگ زرد  واکنش به تنش‌های محیطی:                                -                                     -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      21/3                               25/6     کیفیت نانوایی                                                 -                            متوسط تا خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                 -                                  12   مناطق مورد کشت ( گندم جلگه ) :  ورامین مناطق مورد کشت ( گندم فلات ) : مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر کشور مانند خوزستان، فارس، بوشهر،کرمان و هرمزگان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                 -                             454              عدد زلنی                                             -                               29             سختی دانه                                           -                               54        گلوتن مرطوب، درصد                                   -                              29                  شرح                                 33- گندم قدس                   34- گندم مارون       سال معرفي، هجري شمسي                     1368                                 1370            مبدا                                 کرج-بخش تحقیقات غلات               کرج-گچساران          شجره ( قدس )             Rsh/wt/4/Nor10/K54*2//Fn/3/Ptr/6/Omid//Kal/Bb          شجره ( مارون )          Avd*Pchu((28mt54A*N10-Brv21-1c/Kt54    Nar59> 1093))7c             تیپ رشد                                             بینابین                              بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           5/97                                94            تاریخ رسیدن                                       متوسط رس                      زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                             42                                 5/39            رنگ دانه                                           زرد کهربایی                  زرد کهربایی        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                            مقاوم        مقاومت به ریزش                                     نيمه مقاوم                        مقاوم     واکنش به امراض ( گندم قدس ) : حساس به زنگ زرد واکنش به امراض ( گندم مارون ) : حساس به زنگ های زرد، سیاه و قهوه‏ای، متحمل به خشکی و شوری  واکنش به تنش‌های محیطی:                             -                   متحمل به خشکی و شوری    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                      6                                 04/3     کیفیت نانوایی                                      متوسط تا خوب                         خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                5/10                             3/12   مناطق مورد کشت ( گندم قدس ) :  مناطق معتدل کشور مناطق مورد کشت ( گندم مارون ) : مناطق گرمسير كهكيلويه و بوير احمد، مناطق مرتفع‏تر شمال، شمال شرقي و شرق خوزستان ( بصورت ديم)، فارس و لرستان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                488                          602              عدد زلنی                                            26                            30             سختی دانه                                          55                             52        گلوتن مرطوب، درصد                                 21                            30                   شرح                             35- گندم داراب 2                   36- گندم دوروم ياواروس       سال معرفي، هجري شمسي                     1374                                   1375            مبدا                     مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت            مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت          شجره                                     Maya”s”/Nac                         Yavaros79             تیپ رشد                                              بهاره                              بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           5/92                                90            تاریخ رسیدن                                          زودرس                        دير رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                             5/37                              44            رنگ دانه                                           زرد کهربایی                  زرد کهربایی        مقاومت به خوابیدگی                                   مقاوم                            مقاوم        مقاومت به ریزش                                     نيمه مقاوم                        مقاوم     واکنش به امراض ( گندم داراب 2 ) : نسبتا مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای، حساس به سپتوریا واکنش به امراض ( گندم دوروم ياواروس ) : حساسیت به بیماری مشاهده نشده است  واکنش به تنش‌های محیطی:                             -                  متحمل به تنش‏های گرما و خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                       9/5                              45/6     کیفیت نانوایی                                                خوب                             خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                   12                              12   مناطق مورد کشت ( گندم داراب 2 ) :  مناطق گرم جنوب و جنوب غرب كشور شامل استانهاي ايلام، كرمانشاه، لرستان، خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سيستان و بلوچستان و مناطق گرم استان فارس مناطق مورد کشت ( گندم دوروم ياواروس ) : گرم و معتدل (جنوب و استان خراسان )    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                517                         471              عدد زلنی                                            32                            31             سختی دانه                                          54                             53        گلوتن مرطوب، درصد                                 30                             32                   شرح                             37- گندم زرين                           38- گندم سرداري       سال معرفي، هجري شمسي                     1374                                        قديمي            مبدا           انتخابی از مواد دریافتی از پروژه مشترک سیمیت - ایکاردا - ترکیه         كردستان          شجره                                     PK15841             خالص سازی شده از گندم بومی منطقه کردستان             تیپ رشد                                              بینابین                             زمستانه                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                           5/102                                 105            تاریخ رسیدن                                        نسبتا دیررس                    نسبتا زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                               39                                   39            رنگ دانه                                           زرد کهربایی                             -        مقاومت به خوابیدگی                               نیمه مقاوم                          مقاوم        مقاومت به ریزش                                     نيمه مقاوم                        مقاوم     واکنش به امراض ( گندم زرين  ) : مقاوم به زنگ زرد و حساس به زنگ قهوه‏ای واکنش به امراض ( گندم سرداري  ) : حساس به زنگ زرد و سیاهک پنهان  واکنش به تنش‌های محیطی:                   مقاوم نسبی به سرما               مقاوم به سرما    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                       40/6                             35/1     کیفیت نانوایی                                              بسیار خوب                        ضعيف   میانگین پروتئین دانه، درصد                                   15/13                           -   مناطق مورد کشت ( گندم زرين ) :  مناطق سردسير كشور با سرماي ملايم بخصوص استانهاي آذربايجان غربي، كردستان و مناطق سرد استان تهران حوالي كرج و قزوين مناطق مورد کشت ( گندم سرداري ) : مناطق دیم سرد کوهستانی کشور    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                475                         497              عدد زلنی                                            28                            30             سختی دانه                                          52                            44        گلوتن مرطوب، درصد                                  27                            32                 شرح                              39- گندم شهريار                           40- گندم شيرودي       سال معرفي، هجري شمسي                     1381                                        1376               مبدا                          کرج- بخش تحقیقات غلات            مکزیک- مرکز بین المللی سیمیت          شجره ( گندم شهريار )     Kvz/Ti71/3/Maya”s”//Bb/Inia/4/Karaj2/5/Anza/3/Pi/Nar//Hys           شجره ( گندم شيرودي )       (Attila.(CM85836-4Y-OM-OY-8M-OY-OPZ             تیپ رشد                                             زمستانه                              بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                              105                              5/97            تاریخ رسیدن                                         نسبتا دیررس                       زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                 38                               5/38            رنگ دانه                                                   زرد                             زرد        مقاومت به خوابیدگی                                      مقاوم                           مقاوم        مقاومت به ریزش                                          مقاوم                         نیمه مقاوم     واکنش به امراض ( گندم شهريار  ) : مقاوم به زنگ زرد     واکنش به امراض ( گندم شيرودي  ) : مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای و نیمه متحمل به فوزاریوم سنبله  واکنش به تنش‌های محیطی:                                    -                                 -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                         72/6                             5/6     کیفیت نانوایی                                             متوسط تا خوب                      -   میانگین پروتئین دانه، درصد                                   2/12                           4/10   مناطق مورد کشت                             کل مناطق سردسیر کشور      سواحل دریای خزر از جمله گرگان، مازندران و مغان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                422                         428              عدد زلنی                                            25                            32             سختی دانه                                          47                            50        گلوتن مرطوب، درصد                                  24                            32                   شرح                              41- گندم مرودشت                         42- گندم مهدوي       سال معرفي، هجري شمسي                       1378                                        1374               مبدا                          زرقان- مرکز تحقیقات کشاورزی فارس            ایکاردا-کرج          شجره ( گندم مرودشت )     HD2172/Bloudan//Azadi           شجره ( گندم مهدوي )       Ti/Pch/5/Mt48/3/Wt*//Nar59/Tota63/4/Mus             تیپ رشد                                              بهاره                               بینابین                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                              5/102                              5/112            تاریخ رسیدن                                          متوسط رس                          زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                    36                               49            رنگ دانه                                                    زرد                             زرد کهربایی        مقاومت به خوابیدگی                                      نیمه مقاوم                        نیمه مقاوم        مقاومت به ریزش                                            نیمه مقاوم                        مقاوم     واکنش به امراض                                 مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای           مقاوم به زنگ زرد     واکنش به تنش‌های محیطی:                                    -                     متحمل به شوری خاک و آب    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                             7/6                            7     کیفیت نانوایی                                                       -                           متوسط   میانگین پروتئین دانه، درصد                                    10/5                          5/10   مناطق مورد کشت ( مرودشت ) :   مناطق معتدل استان های فارس، خراسان، اصفهان، یزد، تهران، مرکزی، کرمان و سمنان  مناطق مورد کشت ( مهدوي ) : مناسب كاشت در اراضي لب شور اقليم هاي معتدل كشور شامل استانهاي تهران، مركزي، سمنان، لرستان، كرمانشاه، اصفهان و يزد    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                427                         441              عدد زلنی                                             28                            30             سختی دانه                                           51                            50        گلوتن مرطوب، درصد                                   29                            31                     شرح                              43- گندم  نيك­نژاد                         44- گندم چمران       سال معرفي، هجري شمسي                       1374                                        1376               مبدا                                               ایکاردا               مکزیک-مرکز بین المللی سیمیت          شجره ( گندم نيك­نژاد )     "F13471/Crow"s           شجره ( گندم چمران )       (Attila.(CM85836-50Y-OM-OY-3M-OY             تیپ رشد                                                  بهاره                                 بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                                5/97                                 95            تاریخ رسیدن                                             زودرس                             زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                    37                                 39            رنگ دانه                                                    قهوه‏ای                            زرد        مقاومت به خوابیدگی                                            مقاوم                           مقاوم        مقاومت به ریزش                                             نیمه مقاوم                       نیمه مقاوم     واکنش به امراض                                          مقاوم به زنگ زرد        مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای     واکنش به تنش‌های محیطی:                         متحمل به کم آبی                متحمل به گرما و خشکی    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                             7/6                            2/6     کیفیت نانوایی                                                    خوب                           خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                    5/12                          4/10   مناطق مورد کشت ( نيك­نژاد ) :   مناطق معتدل كشور و با محدوديت آب آبياري از جمله لرستان، كرمانشاه، فارس، يزد و ديمزارهاي معتدل گرم پرباران مانند بوشهر، گجساران و كوهدشت لرستان  مناطق مورد کشت ( چمران ) : مناطق گرم جنوب غرب و جنوب شرق از جمله خوزستان، داراب، کرمان، ایلام، دهلران، ایرانشهر و زابل    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                500                         487              عدد زلنی                                             33                           29             سختی دانه                                           47                           50        گلوتن مرطوب، درصد                                   34                           30                     شرح                              45- گندم  كوير                           46- گندم دز       سال معرفي، هجري شمسي                       1376                                  1381               مبدا                                          ایستگاه زابل                 مکزیک-مرکز بین المللی سیمیت              شجره                         Stm/3/Kal//V534/Jit716             Kauz*2/Opata//Kauz             تیپ رشد                                                 بهاره                                 بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                                5/92                                 90            تاریخ رسیدن                                             زودرس                             زودرس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                    38                                  38            رنگ دانه                                              روشن شیشه‏ای                    زرد کهربایی        مقاومت به خوابیدگی                                              مقاوم                           مقاوم        مقاومت به ریزش                                             خیلی مقاوم                       نیمه متحمل     واکنش به امراض                                   نیمه حساس به زنگ زرد        متحمل به زنگ قهوه‏ای، حساس به زنگ زرد     واکنش به تنش‌های محیطی ( كوير ) : مقاوم به شوری و متحمل به خشکی آخر فصل و بادزدگی  واکنش به تنش‌های محیطی ( دز )  : متحمل به گرمای آخر فصل    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                             25/6                           15/6     کیفیت نانوایی                                                      متوسط                            -   میانگین پروتئین دانه، درصد                                    5/10                          8/10   مناطق مورد کشت ( كوير ) :  اراضی شور و با محدودیت آب در مناطق معتدل و گرمسیر کشور از جمله یزد، کرمان، خوزستان و زابل  مناطق مورد کشت ( دز ) : مناطق گرم جنوب کشور شامل استان‏های خوزستان، سیستان و بلوچستان و مناطق گرم استان‏های لرستان و فارس    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                527                         554              عدد زلنی                                             30                           34             سختی دانه                                           53                           50        گلوتن مرطوب، درصد                                   29                           33          شرح                                47- گندم  شيراز                          48- گندم پيشتاز       سال معرفي، هجري شمسي                       1381                                  1381               مبدا                       زرقان- مرکز تحقیقات کشاورزی فارس        کرج- بخش تحقیقات غلات              شجره                         Gv/D630//Ald”s”/3/Azd             Alvand//Aldan/Ias58             تیپ رشد                                                  بهاره                                 بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                                101                                 92            تاریخ رسیدن                                            متوسط رس                        نسبتا زود­رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                    40                                 5/44            رنگ دانه                                                       زرد                            زرد روشن        مقاومت به خوابیدگی                                           مقاوم                              مقاوم        مقاومت به ریزش                                             نیمه حساس                     متحمل     واکنش به امراض                              مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای       مقاوم به زنگ زرد و قهوه‏ای    واکنش به تنش‌های محیطی                      متحمل به شوری                 متحمل به خشکی آخر فصل    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                             29/7                          40/7     کیفیت نانوایی                                                       -                            خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                    4/11                          5/11   مناطق مورد کشت ( شيراز ) :  مناطق معتدل کشور مخصوصا استان‏های فارس، لرستان و کرمانشاه  مناطق مورد کشت ( پيشتاز ) : اقليم معتدل کشور شامل استان‏هاي اصفهان، يزد و مناطقي از استان‏هاي خراسان، تهران، مرکزي، سمنان، کرمانشاه و لرستان    حجم نان، سانتیمتر مکعب                                440                         465              عدد زلنی                                             29                           32             سختی دانه                                           48                            54        گلوتن مرطوب، درصد                                   29                           32                   شرح                                   49- گندم  هامون                   50- گندم بهار M-79-7       سال معرفي، هجري شمسي                           1381                                     1385               مبدا                                                زابل                                     ايكاردا              شجره                                           Falat/Roshan                            -             تیپ رشد                                              بهاره                                  بهاره                                  میانگین ارتفاع بوته، سانتي‌متر                               5/97                                   95            تاریخ رسیدن                                          نیمه زودرس                         زود­رس       میانگین وزن هزاردانه، گرم                                    5/42                               35            رنگ دانه                                                   زرد                            زرد كهربايي        مقاومت به خوابیدگی                                          مقاوم                               مقاوم        مقاومت به ریزش                                              متحمل                             مقاوم     واکنش به امراض                                  نیمه حساس به زنگ زرد          مقاوم به زنگ زرد و متحمل به زنگ قهوه اي    واکنش به تنش‌های محیطی                      متحمل به خشکی و شوری                 -    میانگین عملکرد دانه، تن در هكتار                             42/6                            9/6     کیفیت نانوایی                                                     -                              خوب   میانگین پروتئین دانه، درصد                                    7/11                            94/10   مناطق مورد کشت                                          دشت سیستان                 اقليم معتدل كشور     حجم نان، سانتیمتر مکعب                                      428                            496              عدد زلنی                                                 32                              26             سختی دانه                                               50                              50        گلوتن مرطوب، درصد                                         33                              28    ادامه دارد ........ منابع 1)      تکنولوژی و تحقیقات غلات، 1387. ب. پیرایش­فر و همکاران. مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی. 2)      معرفی، عملکرد و کیفیت  انواع واریته­های گندم ایران، 1388. IranWheat MainFrame.htm 3)      اصلاح گیاهان زراعی، 1384.یواس گوپتا، ترجمه ابوالقاسم محمدی و همکاران. انتشارات پریور تبریز.          360 صفحه. 4)      زراعت غلات، 1383. یحیی امام. انتشارات دانشگاه شیراز. 173 صفحه. 5)      بذر، شناخت - گواهی و کنترل آن، 1375. مهدی تاجبخش. انتشارات احرار تبریز. 179 صفحه. 6)      خبرگزاری فارس، 1389 www.farsnews.com 7)      مکاتبه با استانهای کشور عطف به نامه شماره 7806-14/51 مورخ10/11/89 مرکز پژوهش‏های غلات.    [2] Particle size index [3] نمره كلي كيفيت توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی ارائه گرديده است.   [4] . بر اساس نمره کلی کیفیت ارائه شده توسط مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر وزارت جهاد کشاورزی. .[5]  عدد والوريمتري: عددي است تجربي، كه از جمع بندي زمان گسترش، استقامت خمير و درجه سست شدن به دست مي‏آيد.   [6]  ارقام پیشنهادی بر اساس (میزان گلوتن مرطوب، عدد زلنی و هکتولیتر) می باشند. [7]   انتخاب ارقام بر اساس تجارب استانها. [8] stability گروه تحقيقاتي - آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات  و فرآورده هاي آن  ناظر علمی: مهندس حمید مهری تهیه و تنظیم: زهرا شادفر     

گزارش تحليلي ازظرفيت مراكز ذخيره‌سازي گندم كشور

مقدمه

ازآنجائيكه دانه گندم پس از برداشت نیز می تواند به عنوان یک ارگانیسم زنده، کلیه اعمال حیاتی ظاهری، مانند تنفس، متابولیسم و رشـد را انجام دهد و در معرض تغییرات فيزيكي، شیمیایی و بیولوژیکی قرار دارد، اين موضوع نگهداری و ذخیره سازی گندم را به پروسه ای پیچیده و فعال تبديل مي‌نمايد.

به طورکلی هدف اصلی در طول انبار کردن و ذخیره سازی حفظ کمیت وکیفیت گندم است بطوریکه در زمان ذخیره سازی خواص اصلی دانه حفظ شده و از تغییر آن جلوگیری شود لذا ضروری است تا رطوبت، دما، آلودگی به آفات انباری و فعالیت درونی گندم که یک ساختار زنده است کنترل شود. بدیهی است بدون وجود زیر ساخت­ها انجام صحیح عملیات ذخیره­سازی امکان پذیر نخواهد بود وبا  انتخاب و تأسیس سیستم­های ذخیره­سازی استاندارد و استفاده از تجهیزات مناسب، فضا و بستری مطلوب برای حفظ گندم ایجاد می­شود.

كيفيت آرد و نان ارتباط مستقيمي با كيفيت گندم دارد. به منظور توليد گندم با كيفيت بالا علاوه بر شناسائي و كاشت ارقام مناسب و رعايت مسائل كاشت، داشت و برداشت؛ نحوه صحيح و اصولي ذخيره­سازي نيز نقش مهمي در حفظ كيفيت گندم دارد. بسياري از عوامل به خصوص حشرات، كپك‌ها، رطوبت و حرارت، كيفيت گندم را طي مدت ذخيره‌سازي مورد تهديد قرار مي­دهند. لذا ذخيره‌سازي موثر در مراكز ذخيره­سازي استاندارد مولفه جدي و مهم در حفظ كيفيت گندم و در نهايت كيفيت نان قلمداد مي­گردد.

براساس گزارش حاضر، مجموع ظرفيت كل ذخيره‌سازي كشور تا ابتداي سال 1391، حدود 5/14 ميليون تن مي‌باشد كه از اين مقدار 4/9 ميليون تن، معادل 65% ، مربوط به سيلوهاي بتني و فلزي و انبارهاي مكانيزه و 1/5 ميليون تن، معادل 35% ، مربوط به انبارهايي نيمه‌مكانيزه، ساده و روباز است.

همچنين از مجموع كل ظرفيت مراكز ذخيره‌سازي كشور، حدود 6 ميليون تن، معادل 41 درصد، متعلق به بخش دولتي و حدود 5/8 ميليون تن، معادل 59 درصد، متعلق به بخش خصوصي مي‌باشد.

جزئيات مربوط به ظرفيت مراكز ذخيره‌سازي به تفكيك استانها و مناطق بشرح گزارش حاضر تقديم حضور مي‌شود.

 

انواع مراكز ذخيره‌سازي در كشور

- سیلوها

شامل مجموعه ای از کندوها به شکل استوانه یا چند ضلعی از جنس فلز یا بتون، مجهز به سیستم بارگیری و تخلیه، امکان دوران گندم و تجهیزات کنترل رطوبت و حرارت در هرکندو می باشد. این نوع سیستم های ذخیره سازی دارای ظرفیت استاندارد و قطعی است و بدون هیچ  محدودیتی از کل ظرفیت سیلو می توان استفاده نمود.

2- انبارهای  افقی (ساده و مکانیزه)

يكي از روشهاي ابتدائي نگهداري غلات، استفاده از انبارهاي ساده است. انبارهاي استاندارد از اين گروه، ميبايست غيرقابل نفوذ در مقابل رطوبت، حرارت، حشرات، كنه‏ها و جوندگان باشد. تفاوت انبارهای مکانیزه با انبارهای ساده، در تجهیز آنها به سیستم های تخلیه و بارگیری، تهویه و سیستمهای ثبت دما و رطوبت است.

3- انبارهای روباز[1]   

در مناطق خشک برای ذخیره سازی موقت غلات با رطوبت کمتر از 10% استفاده می شود، شامل محوطه ای با زیرسازی و شیب مناسب، غیرقابل نفوذ به رطوبت با دیواره های سیمانی یا فلزی به ارتفاع حداقل 90 سانتیمتر که بعد از ذخیره سازی با پوشش مناسب سیل می شود. در این انبارها محموله تا ارتفاع 7 متر با شیب ملایم به سمت پهلوها قابل ذخیره سازی است. در این دسته از انبارها،  بهتر است شرایطی فراهم شود تا امکان تخلیه از دو سوی انبار فراهم شود.

وضعيت مراكز ذخيره‌سازي كشور

الف- بخش دولتي

بخش دولتي با دارا بودن توان ذخيره‌سازي به مقدار 6 ميليون تن از مجموع 5/14 ميليون تن ظرفيت ذخيره‌سازي كشور، 41 % از سهم كل ذخيره كشور را عهده‌دار مي‌باشد.

استان تهران با 814 هزار تن ظرفيت ذخيره‌سازي در صدر استانهاي كشور در زمينه ذخيره‌سازي بخش دولتي قرار دارد و پس از آن استانهاي فارس، خراسان رضوي، خوزستان، كرمانشاه و اصفهان در رتبه‌هاي بعدي قرار گرفته‌اند، كه اين موضوع نشانگر ارتباط مستقيم ظرفيت ذخيره‌سازي استانهاي مذكور با ميزان جمعيت و گندم توليدي استان مي‌باشد. بالاترين نوع ذخيره‌سازي بخش دولتي با 43% از مجموع انواع ذخيره‌سازي مربوط به سيلوهاي بتوني و پس از آن با 8/32% مربوط به انبار روباز مي‌باشد. 7/58% از مراكز ذخيره‌سازي بخش دولتي شامل انبارهاي مكانيزه، سيلو فلزي و سيلو بتوني است و 3/41% مابقي شامل انبارهاي ساده و روباز مي‌باشند كه از استانداردهاي لازم و كافي جهت نگهداري طولاني مدت گندم برخوردار نيستند.

ب- بخش خصوصي

در حال حاضر بخش خصوصي با دارا بودن توان ذخيره‌سازي به مقدار 5/8 ميليون تن از مجموع 5/14 ميليون تن ظرفيت ذخيره‌سازي كشور، 59%  از سهم ذخيره‌سازي گندم كشور را عهده‌دار مي‌باشد.

استان تهران با 1146 هزار تن در صدر استانهاي كشور در زمينه ذخيره‌سازي بخش خصوصي قرار دارد و پس از آن استانهاي فارس و خراسان رضوي در رتبه‌هاي دوم و سوم قرار گرفته‌اند، همچنين بخش خصوصي در استان گلستان فعاليت چشمگير و قابل توجهي در زمينه احداث مراكز نگهداري گندم داشته است. پس از آن استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي، كرمانشاه، اصفهان و خوزستان قرار دارند.

بالاترين ميزان نوع ذخيره‌سازي بخش خصوصي با 9/49% از مجموع ذخيره‌سازي اين بخش مربوط به سيلوي فلزي و بعد از آن مربوط به انبار ساده مي‌باشد، سيلوهاي قائم بتوني علي‌رغم دارا بودن بهترين شرايط نگهداري گندم با 5% كمترين سهم را داراست.

كه از دلايل آن مي‌توان به هزينه بالاي احداث و نگهداري اين نوع سيلوها اشاره نمود.

5/76% از انبارهاي بخش خصوصي شامل انبارهاي مكانيزه، نيمه مكانيزه، سيلو فلزي و سيلو بتوني است كه داراي استانداردهاي قابل قبول در زمينه نگهداري گندم هستند و 5/23% مابقي شامل ساير انواع انبارها از استانداردهاي لازم و كافي جهت نگهداري طولاني مدت گندم برخوردار نيستند.

با توجه به اینکه در حال حاضر در حال حاضر بخش قابل توجهي(حدود 50 درصد)  از ظرفیت ذخيره‌سازي بخش خصوصي، در درسيلوهاي فلزي متمرکز شده است، به جهت كارايي هرچه بيشتر سيلوهاي فلزي و ذخیره سازی مناسب در آنها نيز پارامترهاي مهمي وجود دارد كه بايستي به آنها توجه گردد.

 به عنوان مثال آب‌بندي و عایق کردن سيلوها كه يكي از موارد بسيار مهم در كاركرد سيلوهاي فلزي هنگام انجام عملیات ضدعفوني مي‌باشد، متاسفانه کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

ج- بخش دولتي و خصوصي

مجموع كل ذخيره سازي كشور ۵/۱۴ ميليون تن مي‌باشد. از لحاظ مجموع ظرفيت ذخيره‌سازي، بخش دولتي و خصوصي به ترتيب استانهاي تهران، فارس، خراسان‌رضوي، گلستان، آذربايجان غربي، آذربايجان‌شرقي، خوزستان و اصفهان بيشترين ظرفيت ذخيره‌سازي را دارا مي‌باشند.

جدول - ظرفيت مراكز ذخيره‌سازي بخش دولتي و خصوصي در حال بهره‌برداري،واحد:هزار تن

نوع مراكز ذخيره‌‌سازي     بخش دولتي      بخش خصوصي          جمع 

     قائم بتني                  2600                       428                3028

    سيلوي فلزي                385                       4267               4652   

      انبار مكانيزه                560                        1192               1752      

     انبار نيمه مكانيزه            0                          647                 647

      انبار ساده                   518                       1471               1989

       انبار روباز                   1980                       541               2521

        جمع كل                 6043                     8546             14589

 

نتيجه گيري

به طور كلي با توجه به ظرفيت 5/14ميليون تني ذخيره سازي گندم كشور، در حال حاضر نيازي به احداث مراكز ذخيره سازي جديد نبوده و ميبايست تمركز و توجه به استاندارد سازي و ارتقاء كيفيت سيستمهاي موجود معطوف گردد. براي مثال در راستاي افزايش و ارتقاء كيفي عمليات ذخيره سازي  استفاده از تجهيزات مناسب و انجام اصلاحات لازم در موارد زير ضروري به نظر ميرسد:

1-    تجهيزات مناسب تخليه و بارگيري كه ضمن حفظ و نگهداري كمي غله و جلوگيري از ريزش، از صدمه ديدن دانه‌ها جلوگيري نمايد،

2-     تجهيزات بهينه تهويه و هوادهي، به منظور كنترل دما و رطوبت غله

3-     امكانات لازم جهت پيشگيري يا كنترل آلودگي حشرات، شامل تعبيه دستگاه‌ها يا سيستم‌هايي جهت تميز نمودن سيلوها و انبارها و ماشين‌آلات، امكانات بازرسي و مانيتورينگ مانند حرارت سنجها  و امكانات نمونه برداری جهت كنترل كيفي غله و ثبت آلودگي

4-    غيرقابل نفوذ و ايزوله كردن سیلوها و انبار ها جهت اجرای عملیات ضدعفونی

پايان

تهيه و تنظيم : حميد خراساني - سارا دانش

---

[1] bunker storage

روش های جایگزین استفاده از سموم شیمیایی در مبارزه با آفات انباری غلات

روش های جایگزین استفاده از سموم شیمیایی در مبارزه با آفات انباری غلات

امروزه و با توجه به تأثیر نامطلوب اقتصادی آفات انباری و مقاوم شدن آن‏ها نسبت به حشره‏کش‏های متداول شیمیایی، یافتن روش های ایمن، مناسب، اقتصادی و بادوام جهت کنترل و کاهش خسارت این آفات ضروری به نظر می‏رسد. در انتخاب روش جایگزین، طرحی مطابق آن چه در شکل زیر نشان داده شده، می بایست بررسی گردد.

 

- عوامل مربوط به انتخاب يك روش جايگزين استفاده از سموم شيميايي.

 

به کارگیری سموم تدخینی به دلیل انتشار و نفوذ آن‏ها به درون توده محصول در میان روش‏های متعدد مبارزه با آفات انباری، مهم ترین روش بوده است. در چند سال اخیر بکار‏گیری تعداد زیادی از سموم تدخینی کنار گذاشته شده است. متیل بروماید از جمله سموم تدخینی می‏باشد که سبب تخریب لایه استراتوسفری اُزون گردیده و توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایالت متحده آمریکا به عنوان دسته اول تخریب کننده‏‏های لایه اُزون طبقه بندی شده است که مصرف آن طبق برنامه‏ریزی جهانی در کشورهای توسعه یافته تا سال 2005 و در کشورهای در حال توسعه تا سال 2015 می بایست متوقف گردد (EPA, 2006). پس از آن که متیل بروماید به عنوان عامل تخریب لایه اُزون شناخته شد، استفاده از فسفین شدت یافت و عدم توجه به استاندارد‏های تدخین باعث بروز مقاومت‏های بیشتری در آفات نسبت به فسفین گردید. به طوری که در 45 کشور جهان گزارشاتی از مقاومت آفات انباری در برابر سم فسفین وجود دارد و از این‏رو جستجو جهت جایگزینی مناسب برای سموم فوق اجتناب ‏ناپذیر است (Fields, 1998). به این منظور و در طی سالیان اخیر، روش‏های متعددی در سطح آزمایشگاهی و صنعتی مطرح شده است.

در ادامه مهم­ترین روش­های مطرح جهت جایگزینی استفاده از سموم شیمیایی در ضدعفونی کردن غلات ذخیره شده در سیلوها مورد بررسی قرار می گیرد.

 

مبارزه فیزیکی با حشرات انباری

غلاتي که در سـيلو و يا انبار برای مدت نسبتاً طولاني ذخيره مي­شوند، اغلب توسط آفات انباري صدمه مي­بينند. در اکثر موارد، آسیب جدی توسط تعداد محدودي آفات که در غلات به سر مي برند، به وجود مي آيد. تکثير سريع حشرات زماني صورت مي­گيرد که درجه حرارت افزايش يابد که در­نتيجه آن دانه غله وزن خود را از دست مي­دهد. چنانچه شرايط براي رشد، نمو و فعالیت ميکروارگانيسم­ها مساعد باشد، به ويژه کپک­ها سريع رشد کرده و خسارات زيادي به دانه وارد مي­گردد.

از بهترين روش هاي مبارزه با آفات مي توان به روش هاي فيزيکي اشاره نمود. زيرا این روش ها اغلب کمترين خطر را براي انسان در پی دارند. اساس روش هاي فيزيکي مبارزه با آفات می تواند یکی از موارد ذیل باشد؛

روش هاي مکانيکي

 روش هاي عمده و مهم مکانيکي عبارتند از تله مکانيکي (تله از طريق چسبيدن آفات بر روي مواد، مکش و جمع آوري حشرات و گرد و غبار از طريق دستگاه هاي مختلف در آماده سازي مواد غذايي کاربرد دارد)، تله هاي آغشته به چسب (که آفات از طريق چسبيدن به آن ها در دام مي افتند)، دستگاه هاي مکش، الک کردن، هوادهي[1]، دوران، چرخش دادن، ضربه زدن و لرزش[2].

به طور مثال، دستگاه هايي وجود دارند که هوا را با فشار زياد عبور داده و با غله يا آرد برخورد مي کند. در اثر استفاده از چنين سيستمي مي توان با آفات انباري مبارزه کرد و به نتايج خوبي دست يافت.

تغيير در دما و رطوبت محیط

در اثر ایجاد افزايش و يا کاهش درجه حرارت، خشک کردن، هوادهي، افزايش و يا کاهش فشار هوا، کاهش اکسيژن هوا، و سایر پارامترهای محیطی مي توان فعاليت آفات را کاهش داده و یا مهار نمود.

ابتدايي‌ ترين روش مبارزه با حشرات و ضدعفوني كردن محصولات كشاورزي استفاده از گرماست. هنگامي كه مقدار گرما از 66 درجه سانتي‌گراد تجاوز مي‌كند قوه‌ رويشي دانه‌ها در معرض‌ خطر نابودي قرار مي‌گيرد. اگر دانه‌هاي غذايي را به طور مصنوعي گرما دهند، هرچه مقدار رطوبت دانه‌ها كمتر باشد اثر گرما در دگرگوني تركيب شيميايي و قوه‌ رويشي آن ها كمتر خواهد شد.

گرما يكي از عوامل بسيار مؤثر در رشد و نمو و فعاليت حشرات است. به طوري كه تخم شپشه گندم Sitophilus granarius در گرماي 16 درجه در 15 روز، در 25 درجه در 10 روز و در 28 درجه سانتي‌گراد در 6 روز تفريخ مي‌شود و طول دوره شفيرگي سوسك نان در گرماي 18، 20، 22، 25 درجه سانتي‌گراد به ترتيب 18، 13، 10 و 9 روز است.

بايد توجه كرد كه افزايش گرما براي هرگونه حشره تا حد معيني مي‌تواند مفيد باشد و اگر از اين حد تجاوز كند نه تنها مفيد نخواهد بود بلكه غيرقابل تحمل نيز خواهد شد، به اين سبب مي‌توان گفت كه هر حشره براي ادامه‌ زندگي داراي يك حداكثر، يك حداقل و يك درجه حرارت مناسب ويژه خود مي‌باشد.

بعضي از حشرات گرماي 42 درجه سانتي‌گراد را به خوبي تحمل مي‌كنند، ولي براي بسياري از اين حشرات اين مقدار به ويژه اگر مدت طولاني دوام پيدا كند، كشنده است.

غالب حشرات در گرماي كمتر از 10 درجه سانتي‌گراد، دير يا زود از بين مي‌روند. افزايش درجه حرارت محيط، به طور طبيعي در بالا رفتن گرماي انبار مؤثر است، اما گاهي اين افزايش مربوط به تشديد تنفس دانه‌هاي غلات و حبوبات و يا آلوده شدن محصول به حشرات، كنه‌ها، قارچ ها و باكتري ها مي‌شود.

فعاليت شديد حشرات در يك نقطه‌ انبار گندم، ممكن است حرارت محصول را در همان محل، تا ميزان 42 درجه سانتي‌گراد افزايش دهد. در چنين شرايطي ادامه‌ فعاليت براي حشرات غيرممكن شده و مجبور مي‌شوند به نقاط ديگر توده‌‌ محصول كه خنك‌تر است مهاجرت كنند و بدين ترتيب تهاجم ديگري به نقاط سالم آغاز مي‌شود.

باید در نظر داشت كه جلوگيري از افزايش گرماي غلات در انبارها يك امر ضروري و مهم مي‌باشد و هرگونه اقدامي مانند تهويه و حركت دوراني كه با اين منظور صورت بگيرد مي‌تواند از ازدياد جمعيت حشرات و فعاليت ساير عوامل زيانبار جلوگيري مي‌كند.

نتايج آزمايشات مختلفي که در چين انجام شده است نشان مي دهد در حرارت 45 درجه سانتي گراد به مدت 5 روز، بدون ایجاد تغییر چشمگیر در کيفيت دانه گندم ، 100 درصد آفات آن از بين مي رود. البته اصولاً حرارت هاي حدود 45 درجه سانتي گراد يا قدري کمتر، نسبت به حرارت هاي بالا به مراتب اثر منفي کمتري روي کيفيت و ارزش غذایی محصول مي گذارد. به عبارت ديگر حرارت هاي پايين حتي در مدت طولاني، اثر بهتري روي غلات داشته و کيفيت دانه را کمتر تغيير مي دهد. در جهت مبارزه با آفات انباري می توان از طریق ايجاد فشار زياد و يا فشار پايين در توده غله، به نتايج مشابهي دست يافت.

به عنوان مثالی در این زمینه، می توان به تأثیر دما بر چرخه زیستی سوسك نان اشاره کرد. تخم‌های این حشره در حرارت 18 درجه سانتي‌گراد به فاصله‌ي 28 روز و حرارت 28 درجه سانتي‌گراد به فاصله‌ي 8 روز تفريخ مي‌شوند. رشد تخم حشره در 4 درجه متوقف مي‌شود ولي در 5- درجه حدود 4 ماه زنده مي‌ماند. در درجه حرارت 22 درجه سانتي‌گراد و رطوبت نسبي 70% لارو و 4 سن را به مدت‌هاي سن اول 7 روز، سن دوم 10 روز و سن سوم 14 روز و سن چهارم 20 روز يعني مجموعاً 51 روز و در درجه حرارت 18 درجه 6 سن را به مدت 110 تا 140 روز دارد. دوره‌ شفيرگي نيز در 18 درجه حرارت 18 روز و در 20 درجه 13 روز و در 27 درجه 9 روز، به طول مي‌انجامد. در مقابل كاهش گرما مقاومت زيادي نشان مي‌دهد. اگر گرماي محيط زيست آن به 10 تا 12 درجه برسد، حشره به حالت غير فعال در مي‌آيد، ولي اگر سرماي محيط به 10ـ درجه برسد سبب نابودي آن خواهد شد.

عوامل گرما و سرما در زندگي شپشه آرد مؤثر است. به این ترتیب که اگر گرماي محيط به 7 درجه سانتي‌گراد كاهش يابد تمام فعاليت‌ زيستي حشره كامل متوقف مي‌گردد. در گرماي 12 درجه حشرات كامل قادر بر جفت‌گيري نمي‌شوند و در گرماي كمتر از 15 درجه تخم‌ريزي حشره قطع مي‌گردد. دوره تكاملي لارو برحسب درجه حرارت تغيير مي‌كند. در حرارت 30 درجه 13 تا 14 روز و حرارت‌هاي پايين‌تر تا 4 ماه ممكن است به طول انجامد. حشره كامل زمستان را در مناطق سرد كه حرارت متوسطي بين 2 تا 7 درجه دارد بدون فعاليت مي‌گذارند، ولي در مناطق گرم و معتدل حالت استراحتي در آن ها ديده نمي‌شود. آزمايش هاي متعددي نشان داده است كه اگر گرماي محيط بر 50 درجه افزايش يابد به اين حشرات در تمام مراحل رشدي خود از بين مي‌روند و اگر گرماي محيط بر 60 درجه كاهش يابد در مدت كمتر از 24 ساعت تلف مي‌شوند.

لارو سوسك سياه آرد، در گرماي 28 درجه سانتي‌گراد در مدت 160 تا 180 روز به رشد كامل خود مي‌رسد. در اين مدت لارو 8 تا 10 بار پوست‌اندازي مي‌كنند، ولي در گرماي كمتر اين مدت به 300 تا 350 روز افزايش مي‌يابد كه در جريان آن 17 تا 18 بار پوست عوض مي‌كند.

روش هاي پرتودهي

پرتودهي با اشعه گاما توانسته است جايگاهي را در برخي از کشورها به دست آورد. همچنین مي توان از ساير روش ها از جمله امواج راديويي، مایکروويو، امواج کوتاه، اشعه ماوراء بنفش و اشعه مادون قرمز در مبارزه با آفات انباری استفاده نمود. بسياري از اين روش ها مي توانند در قسمتي از مراحل آماده سازي مورد استفاده قرار گيرند.

بر اساس آخرين اطلاعات به دست آمده در 35 کشور جهان، پرتودهي برخي از مواد غذايي مجاز است در حالي که استفاده از پرتودهي در برخي کشورها از جمله کشور آلمان در مورد مواد غذايي ممنوع اعلام گرديده است، مگر تحت شرايط خاص. در ميان اشعه ها، اشعه ايکس و اشعه گاما در فرآوری مواد غذايي کاربرد بیشتري دارند.

به طور کلي پرتودهي روي آفات اثر کشندگي داشته و در دُز يا مقدار پايين آفات را عقيم مي کند. اشعه ماوراء بنفش، نور معمولي و اشعه ليزر، با توجه به شدت يا مقادير متفاوت آفات اثر فلج کنندگي دارند. به هر حال قدرت نفوذ اشعه ماوراء بنفش و نيز اشعه مادون قرمز بسيار کم بوده و عملاً روي محموله، براي سطح معيني مؤثر است.

مايکروويو و اشعه های داراي فرکانس بالا، به علت قابليت نفوذ زيادي که دارند، امروزه در غلات اهميت بيشتري پيدا کرده است. اثر آفت کشي آن ها مربوط به گرمـازايي مي باشد.

تابش پرتوهای گاما بر روی حشرات با توجه به شدت و ضعف (دُز) پرتوها، سبب بروز اثرات متفاوتی بر روی مراحل مختلف زندگی این موجودات می گردد. دامنه کاربرد این پرتوها در زمینه مبارزه با حشرات مضر، امروزه از دزهای زیر کشنده[3] دراجرای روش عقیم کردن حشرات تا دزهای کاملاً مرگبار برای کشتن و ریشه کنی این موجودات کاربرد دارد.

این روش در خصوص مبارزه با آفات انباری در سیلوهای غلات نیز از نظر تئوری روشی کاملاً مؤثر بوده لیکن هزینه بالا، کاربرد آن را غیر اقتصادی نموده و لذا هر گونه تحقیق در این خصوص باید عمدتاً در راستای یافتن روش های کاستن از هزینه های این تکنیک باشد.

در یک تحقيق اثر دزهاي مختلف پرتو گاما برروي مراحل چهار گانه رشدي تعدادي از حشرات انباري مهم كشور مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج حاصله نشان داده است که حداكثر دز تا 7/0 كيلوگري مي تواند كليه مراحل رشدي آن ها را متوقف نمايد.

در اين رابطه سه گروه عمده از محصولات شامل غلات، حبوبات و خشكبار از لحاظ آفات انباري مورد بررسي قرار گرفتند. حشراتي كه مورد مطالعه قرار گرفتند عبارتند از راسته بالپوكداران (Lepidoptera) شامل بيد غلات Sitotroga cerealell (Oliver)، شب پره هندي Plodia interpunctella (Hbn) و پروانه آرد Ephestia kuehniella (Zeller)  و از راسته سخت بالپوشان شپشه آردTribolium castaneum (Herbst) ، لمبه گندم Trogoderma granarium (Everts)، سوسك دانه غلات Rhizopertha dominica (Fabricius)، سوسك چهار نقطه اي حبوبات (Callosobruchus maculates fabricius) و شپشه دندانه دار Oryzaephilus surinamensis (Linnaeus). در مورد هر حشره چهار مرحله رشدي (تخم، لارو، شفيره و حشره كامل) تحت دزهاي مختلف پرتو گاما تا يك كيلوگري (براي هر دز سه تكرار) توسط دستگاه گاماسل (كبالت 60) موجود در بخش كشاورزي مركز تحقيقات كشاورزي و پزشكي هسته اي مورد پرتودهي قرار گرفته و با تيمارهاي شاهد (پرتودهي نشده) مورد مقايسه قرار گرفت. نتايج كلي بدست آمده از بررسي اثر پرتو گاما برروي دو راسته بالپولكداران و سخت بالپوشان مطابق جدول (6-1) مي باشد؛

 

- اثر پرتو گاما برروي دو راسته بالپولكداران و سخت بالپوشان طی چهار مرحله رشد.

راسته مرحله رشدی	بالپولكداران	سخت بالپوشان
تخم	110-200 گري	20-300 گري
لارو	150-650 گري	50-600 گري
شفيره	100-450 گري	100-700 گري
حشره كامل	250-650 گري	150-500 گري

                               

کنترل آفات انباری با استفاده از خاک دیاتومه

خاک دیاتومه[4] از بقایای فسیلی جلبک های تک سلولی تحت عنوان دیاتوم به وجود آمده ‏است. خاک‏ های دیاتومه با توجه به مواد تشکیل دهنده به رنگ‏های مختلف از سفید تا خاکستری یا زرد و قرمز و در اشکال متفاوتِ گرد، پهن و مسطح وجود دارند. فرم پهن خاک‏های دیاتومه سطح فعال بیشتری داشته لذا توانایی حشره‏کشی بالایی دارند (Korunic, 1997).

خاک‏های دیاتومه از جمله ترکیباتی می‏باشد که جهت حفاظت غلات، بقولات و دانه‏های روغنی در انبارها به کار گرفته می‏شود. دسترسی به اولین فرمولاســیون تجاری خاک دیاتومه در حدود سال 1960 امکان پذیر گردید.

هم اکنون فرمولاسیون‏های تجاری خاک دیاتومه بیش از 40 سال است که در ایالت متحده امریکا به کار گرفته می‏شوند و علاوه بر آن در کانادا، استرالیا، ژاپن، اندونزی و عربستان نیز برای کنترل آفات انباری ثبت شده‏اند (Armitage et al., 1998).

خاک‏های دیاتومه از دیاتوم‏هایی با منابع متفاوت بوجود آمده‏اند. مقدار کریستال سیلیکای موجود در خاک دیاتومه نقش موثری در قدرت حشره‏کشی آن‏ها ایفا می‏کند(Fields and Korunic, 2000) . به طور کلی خاک‏های دیاتومه‏ای که از دیاتوم‏های آب دریاها به وجود آمده‏اند، 2 تا 7 درصد کریستال سیلیکا دارند و خاک‏های دیاتومه‏ای که از دیاتوم‏های آب‏های شیرین (برکه، دریاچه، مرداب) ایجاد شده‏اند، محتوی کمتر از 1 درصد کریستال سیلیکا می‏باشند. فرمولاسیون‏های دریایی خاک ‏دیاتومه به دلیل داشتن مقدار کریستال سیلیکا زیاد قدرت حشره‏کشی بالاتری داشته و حدود 1/0 درصد وزنی از آن‏ها برای کنترل آفات انباری کافی است (Golob, 1997).

علاوه بر این، اندازه ذرات خاک‏های دیاتومه نیز در توانایی حشره‏کشی آن‏ها موثر است. میانگین اندازه ذرات تشکیل دهنده خاک‏های دیاتومه در صورتی که برابر و کوچکتر از 15 میکرومتر باشد مناسب است. مقدار اکسید سیلیسیم (SiO₂) موجود در خاک دیاتومه نیز در عملکرد آن موثر است. فرمولاسیون‏هایی که مقدار اکسید سیلیسیم آن ها بیشتر از 80 درصد باشد، توانایی حشره کشی بالاتری دارند (Korunic, 1997; Korunic and Ormesher, 1998.).

ذرات خاک‏ دیاتومه حاوی حفرات ریزی هستند که توانایی جذب مولکول‏های موم اپی‏کوتیکول حشره را دارند. لذا هنگام تماس با کوتیکول حشرات لایه مومی کوتیکول را جذب کرده، به مقدار کمی باعث ایجاد خراش بر روی سطح کوتیکول می‏گردد و سبب از دست رفتن آب بدن و مرگ حشره می‏شود (Ebeling, 1971).

استفاده از خاک‏های دیاتومه به منظور کنترل آفات انباری مواد غذایی (با تأکید بر غلات) به دو صورت انجام می گیرد؛

-    تیمار کردن انبار با خاک دیاتومه قبل از ذخیره‏سازی مواد غذایی

خاک‏های دیاتومه به صورت گرد و یا اسپری‏ وتابل جهت تیمار انبارهای خالی و وسایل نقلیه‏ای که برای حمل و نقل مواد غذایی به انبارها مورد استفاده قرار می‏گیرد، بعد از انجام اقدامات بهداشتی برای جلوگیری از ورود آفات به انبارها و ایجاد آلودگی‏های ثانویه بکار گرفته می‏شوند (Korunic et al., 1997).

روش گَردپاشی متداول‏تر بوده و با توجه به تحقیقات انجام گرفته استفاده از گرد مؤثرتر از روش اسپری‏پاشی وتابل در کنترل آفات انباری می‏باشد. به این دلیل در حالت اسپری‏ پاشی برای بالا بردن عملکرد خاک دیاتومه مقدار بیشتری از آن به کار گرفته می‏شود (Fields and Korunic, 2000). به طوری که در مورد فرمولاسیون Dryacide® خاک دیاتومه فرم گرد در حالت استاندارد به مقدار 2 گرم بر متر مربع مورد استفاده قرار می‏گیرد و فرم وتابل آن به مقدار 6 گرم بر متر مربع کاربرد دارد (Anonymous, 2002).

-    تیمار مواد غذایی با خاک دیاتومه قبل و در زمان ذخیره‏سازی آن

در صورت نیاز به تیمار مواد غذایی، این امر به یکی از سه حالت ذیل، قابل انجام می باشد؛

تیمار کل ماده غذایی با خاک دیاتومه

در صورتی که مقدار ماده غذایی انبار شده کم باشد از ابزار دستی برای مخلوط کردن خاک دیاتومه با کل توده استفاده می‏شود (Bridgeman, 1998).

در صورتی که مقدار ماده غذایی انبار شده زیاد باشد، از آن جا که مقدار خاک دیاتومه مصرف شده در مخلوط با کل توده زیاد خواهد بود، لذا خاک دیاتومه به دو روش مورد استفاده قرار می‏گیرد.

تیمار سطح رویی ماده غذایی با خاک دیاتومه

خاک دیاتومه فقط بر روی سطح ماده غذایی به مقدار 100 گرم در متر مربع استفاده می‏شود.

تیمار عمق بالایی ماده غذایی با خاک دیاتومه

فرمولاسیون‏های خاک دیاتومه به طور استاندارد برای تیمار 30 سانتی‏متر عمق بالایی مواد غذایی انبار شده بکار می‏روند (Nickson et al., 1994; Bridgeman, 1998).

به کارگیری این دو روش تیمار در انبارها و سیلو‏ها باعث می‏شود که مقدار مصرف شده خاک دیاتومه کاهش یابد و در نتیجه تأثیر نامطلوبی بر خصوصیات فیزیکی دانه نداشته باشد (Anonymous, 2002).

اســتفاده از خاک‏های دیاتومه مزایای زیادی به همراه دارد، که به شرح ذیل است؛

-      کاربرد خاک‏‏های دیاتومه راحت و آسان است (Golob, 1997).

-      خاک‏‏های دیاتومه روی طیف وسیعی از آفات انباری مؤثر هستند (Anonymous, 1999).

-   عمر انبارداری خاک‏‏های دیاتومه نامحدود است و تا زمانی که سطح دانه و انبار خشک باقی بماند، باعث حفاظت طولانی مدت مواد غذایی انبار شده به خصوص غلات می‏گردد (Fields, 1998).

-   خاک‏های دیاتومه پایدار بوده و بر خلاف ارگانوفسفات‏ها، در اثر گرما تجزیه نشده و مؤثر باقی می‏مانند. بنابراین بقایای شیمیایی سمّی روی مواد غذایی بر جا نمی‏گذارند و با مواد موجود در محیط زیست واکنش نشان نمی‏دهند (Quarles, 1992).

-   گزارشات متعددی در رابطه با مقاومت آفات انباری به برخی نگهدارنده‏ های غلات نظیر پیرتروئید‏ها، ارگانوفسفات‏ها، کاربامات‏ها، هیدروکربن‏های کلره، و برخی سموم تدخینی وجود دارد (Subramanyam and Hagstrum, 1995). در صورتی که تاکنون هیچ گونه مقاومتی از گونه‏های انباری به خاک دیاتومه گزارش نشده است (Anonymous, 2002).

-      خاک‏های دیاتومه بی‏بو هستند (Anonymous, 1999).

-      خاک‏های دیاتومه سـمّیت کمی روی پستانداران دارند و برای حشراتِ مفید و غیر هدف کم خطر هستند (Fields, 1998).

-   خاک‏های دیاتومه هیچ گونه تأثیر نامطلوبی بر کیفیت، طعم، ارزش نانوایی، خاصیت آرد و سایر خصوصیات دانه ندارند و استفاده از آن‏ها برای حفاظت غلات، بقولات و دانه‏های روغنی ثبت گردیده است (Aldryhim, 1990; Korunic et al., 1996).

-      خاک‏های دیاتومه توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایالت متحده امریکا به عنوان یک ماده امن معرفی شده‏اند (Snetsinger, 1988).

-   خاک‏های دیاتومه حاوی سیلیکای بی‏شکل می‏باشند که با توجه به گزارش آژانس بین المللی تحقیقات سرطان، سیلیکای بی‏شکل متعلق به نسل سوم آفت کش‏ها بوده و شواهد و مدارک کافی برای خاصیت سرطان‏زایی آن وجود ندارد (IARC, 1997).

-      خاک‏های دیاتومه دوره کارنس نداشته و دانه بلافاصله پس از کاربرد این روش، قابل مصرف می‏باشد (Anonymous, 1999).

-      خاک‏های دیاتومه در آمریکا و کانادا به عنوان افزودنی غذا ثبت گردیده‏اند (Fields, 1998).

-   استفاده از خاک‏های دیاتومه در مقایسه با روش‏های فعلی کنترل آفات انباری در انبارها مقرون به صرفه و اقتصادی‏تر است (ضیائی و همکاران، 1385).

با وجود مزایای ذکر شده در خصوص استفاده از خاک دیاتومه در مبارزه با آفات انباری غلات، این روش مشابه سایر روش ها، با محدودیت‏های ذیل مواجه می باشد؛

-   خاک‏های دیاتومه در صورتی که در غلظت‏های بالاتر از حد استاندارد در تیمار غلات به کار گرفته شوند، کاهش وزن هکتولیتری دانه را سبب می‏گردند. البته تأثیر انواع مختلف خاک‏های دیاتومه در کاهش وزن هکتولیتری متفاوت می‏باشند (Korunic, 1998).

-   تیمار طولانی مدت (بیش از یک سال) غلات با خاک‏های دیاتومه موجب کاهش خاصیت روانی و در نتیجه چسبندگی دانه‏ها به ‏یکدیگر می‏گردد (Fields, 1998).

-   با توجه به عملکرد خاک‏های دیاتومه، در صورتی که رطوبت محیط و مواد غذایی انبار شده زیاد باشد خاک دیاتومه نمی‏تواند به خوبی مواد انبار شده را محافظت کند (Le Patourel and Singh, 1984).

-   خاک‏های دیاتومه نمی‏توانند با راندمان سموم تدخینی باعث کنترل مراحل نابالغ آفات درجه اول نظیر گونه‏های Sitophilus  و گونه R. dominica که در دانه به سر می‏برند، گردد (Fields, 1998).

-   احتمال بروز بیماری‏های تنفسی به فرمولاسیون‏های خاک دیاتومه‏ای که حاوی مقادیر بالایی کریستال سیلیکا می‏باشند، وجود دارد (McLaughlin, 1994).

استفاده از گاز ازن در ضدعفونی سازی غلات انباری

امروزه از سموم شيميايي به علت باقيمانده اي که در مواد غذايي مي گذارند، کمتر استفاده می گردد. به همين دليل در چند سال گذشته از گازهايي که باقيمانده ای در مواد غذايي ایجاد نمی کنند، مانند دي اکسيد کربن، ازت و ازن که مي توانند مراحل رشد و تکامل حشرات را به مخاطره اندازند، استفاده مي شود.

هواي اتمسفر را مي توان با اختلاط گازهاي مخلف مانند ازت، دي اکسيد کربن و همچنين اختلاط نسبت کم اکسيژن تغيير داد. مواد پُرکننده ديگري مثل گازهاي نادر (هليوم يا آرگون) مؤثرتر از گاز ازت نیستند، به همين دليل امروز از آن ها استفاده نمي شود.

يکي از مسائل مهم و حائز اهميت، غير قابل نفوذ بودن انبار يا کندو مي باشد. روش استفاده از کنترل هواي اتمسفر در کشورهايي مانند سوییس، استراليا و امريکا به منظور نگهداري غلات و مبارزه با آفات انباري در سطح نسبتاً قابل توجهي به اجرا در آمده است.

براي اينکه بتوان مراحل تکاملي آفات را مختل يا نابود ساخت، بايد به طور دائم و مستمر هواي اتمسفر را در طولاني مدت، طي چندين هفته يا ماه تحت کنترل قرار داد و انبار و کندو را کاملاً مسدود و غير قابل نفوذ نگه داشت.

کاهش اکسيژن موجود در محيط انبار، يکي از روش هاي فيزيکي است که در مبارزه با آفات انباري غلات به کار مي رود. اين روش تاکنون نتوانسته است در تمام اروپا جايگاه مهمي را به خود اختصاص دهد. در ايران نيز به دليل عدم وجود امکانات تکنولوژيکي و غيرقابل نفوذ بودن انبار و کندوها، روش نگهداري مورد اشاره نتوانسته است تا به امروز مورد اجرا درآيد.

Alder reichmuth با آزمايشاتي که در سال 1988 انجام داد، به اين نتيجه رسيد که با بکارگيري 70 درصد دي اکسيد کربن، 24 درصد ازت و 6 درصد اکسيژن طي يک هفته، شپشه آرد و شپشه دندانه دار فلج مي شوند. در حالي که چنانچه غله در طي شش هفته تحت تأثير مخلوط گازها با نسبت ذکر شده قرار بگيرد، کليه حشرات و لارو آن ها کشته مي شوند.

در کشور سوئیس براي نگهداري غلات، گاز دي اکسيد کربن را به منظور کاهش اکسيژن هوا، وارد کندو کرده که با این روش فعاليت آفات محدود و يا مهار مي گردد.

عامل اصلي سميّت روش تغيير هواي اتمسفر بر روی آفات، از يک سو بر مبناي کمبود يا فقدان اکسيژن استوار بوده و از سوي ديگر احتمال مي رود که دي اکسيد کربن باعث از کار انداختن اعضاي بدن آفات و فلج شدن آن ها می گردد.

همان گونه که پیش تر اشاره شد به مرور زمان مقاومت برخي آفات نسبت به آفت‌كش ها افزایش یافته است. بنابراين براي از بين بردن كامل این آفات، دز مصرف آفت‌كش افزایش مي‌‌یابد و يا تركيبي از چند آفت‌كش به صورت همزمان مورد استفاده قرار می گیرد. استفاده از آفت‌كش‌هاي تركيبي نتايج مطلوبي را در برخي از موارد بدست داده است. اما از آن‌جا كه بسياری از آن ها از سموم پايدار هستند، نگهداري و انبار كردن آن ها خطرات بسيار زيادي را براي سلامت انسان و محيط زيست فراهم نموده است.

براساس آمارها، سالانه چندين هزار نفر بر اثر عوارض ناشي از آفت‌كش ها مي‌ميرند و ميليون ها انسان نيز دچار بيماري مي‌شوند. آفت‌كش ها بيشترين اثرات را بر روي كودكان دارند، كه عمدتاً روي سيستم عصبي و مغز، سيستم هورموني و باروري آن ها در دوران بزرگسالي اثر مي كند.

با توجه به عوامل مذکور استفاده از آفت‌كش ها در بسياري از جوامع محدود گرديده است. منع استفاده از آفت‌كش ها خطرات ناشی از استفاده آن ها را كاهش نداده است. كشاورزان با تركيب تعداد زيادي از آن‌ها و استفاده از دز پايين‌تر نتايج مطلوبي بدست آورده‌اند، در حالی که اثرات سوء استفاده از آن ها بر روي بدن انسان كاملاً مشخص نشده و قوانيني هم براي استفاده از آن ها وضع نگرديده است. قوانين عمدتاً تركيب سموم و اثر متقابل آن ها را رد مي‌كند. در نتيجه تنها گزينه باقيمانده براي كشاورزان استفاده از آفت‌كش هاي ممنوع به صورت غيرقانوني است.

در راستای جايگزينی روش‌هاي نوين و كم خطر برای مبارزه با آفات انباري به جاي استفاده از سموم شيميايي (متيل برومايد و فستوكسين) استفاده از گاز ازن در سيلوهاي ذخيره‌سازي غلات، بر اساس تكنولوژي پذيرفته شده و مورد تأييد سازمان‌هاي جهاني و به عنوان گزينه برتر و به لحاظ اقتصادی ارزان‌تر، پيشنهاد شده است.

O₃ آلوتروپ سه اتمي اكسيژن يا اكسيژن فعال، از اجزاي طبيعي هوايي است كه ما هر لحظه تنفس مي‌كنيم. اين ماده زماني تشكيل مي‌شود كه اكسيژن با كسب انرژي از پرتو فرا بنفش خورشيد مانند آنچه در قسمت فوقانی جو اتفاق مي‌افتد، يا رعد و برق و قوس الكتريكي به دو اتم تفكيك مي‌شود. اتم‌هاي آزاد در گروه‌هاي 3 اتمي تركيب مجدد شده و ازن پديد مي آورند. اين ماده يكي از قوي‌ترين مواد اكسيد كننده طبيعي مي‌باشد كه به عنوان يك تركيب گندزدا و بوبر شناخته شده است. ازن يا اكسيژن فعال مواد خطرناك از جمله سموم قارچي، ويروس‌ها، مخمر‌ها، و جلبك‌ها را در سطح مولكولي از بين مي‌برد و با اكسيد كردن و حذف مواد خطرناك مانند فنل‌ها، نيترات‌ها، اوره، آمين‌ها، سيانيد‌ها و سموم كشاورزي و كاهش COD كارآمد و فعال است. این گاز مواد آلاينده را مي‌شكند و با عدم جايگزيني مواد مضر، سمي و خطر‌ناك، محيطي عاري از ميكروب را به وجود مي‌آورد. امروزه از گاز فعال ازن براي ضدعفوني کردن آب و تصفيه فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي، شيرابه دفع زباله،‌ استخر‌هاي شنا و پرورش آبزيان و موارد متعدد دیگر استفاده مي‌شود. از ازن به دليل عدم توانايي مواد شيميايي ديگر مانند كلر در حذف كامل آلودگي‌هاي ميكروبي و توليد تركيبات گوناگون خطرناك و مضر همچنين عدم تغيير در كيفيت، ‌طعم و مزه آب به ويژه در كشور‌هاي صنعتي دنيا استفاده مي‌شود. استفاده از ازن محدود به صنعت آب و فاضلاب نيست و از آن به منظور بوزدايي و ضدعفوني کردن هوا و محيط در مكان‌هاي مختلفي از جمله بيمارستان‌ها و سالن‌هاي اجتماعات و در بخش‌هاي توليدي كارخانه‌هاي صنايع مختلف از جمله صنايع غذايي، شيميايي، دارويي، نساجی و نيز در منازل براي شستشو و ضد عفوني مي‌توان استفاده نمود. گاز ازن در شستشو و بسته‌بندي مواد غذايي مانند سبزيجات، ميوه‌ها و گوشت سبب افزايش كيفيت محصول و زمان ماندگاري آن مي‌شود، زيرا يكي از مشكلات در مورد نگهداري مواد غذايي فساد آن ها است كه عمدتاً به دليل آلودگي ميكروارگانيسمي است.

اداره غذايي و دارويي آمريكا[5] كاربرد گاز ازن را به عنوان يك ماده ضد باكتريايي در صنايع غذايي تصويب نموده است. مقدار مجاز ازن در گاز‌هاي تنفسي 60 قسمت در بيليون مي‌باشد. از بين گازهاي مختلف موجود در هوا تنها منوكسيد كربن بر ازن مؤثر بوده و به محض آزاد شدن گاز ازن،‌ مونوكسيد كربن موجود در محيط با اكسيژن اضافه ملكول تشكيل پيوند داده و به دي‌اكسيد كربن تبديل مي‌شود.

ازن يك اكسيد كننده قوي مي‌باشد كه به صورت عرضي با باند‌هاي دو‌گانه 8-9 حلقه فوران آفلاتوكسين‌ها اتصال برقرار مي‌كند و به صورت الكتروفيليك جذب فوران مي‌شود و قادر است در مدت چند دقيقه آفلاتوكسين‌ها را به طور كامل تجزيه كند.

دانشمندان دانشگاه Purdue در ايالات متحده كشف كردند كه گاز ازن مي‌تواند باعث نابودي حشرات در مرحله انبارسازي غلات گردد، بدون اينكه به كيفيت غذا و محيط لطمه وارد سازد. همچنین گاز ازن به عنوان ضدعفوني كننده قوي و بهترين جايگزين سموم شيميايي (متيل برومايد و فستوكسين) مورد توجه پژوهشگران در آمريكا، كانادا، اروپا، استراليا قرار گرفته است. با توجه به گزارش اخیر، تحقيقات دانشمندان آمريكا و اروپا نشان می دهد گاز ازن حشرات تهديد كننده انبار مواد غذايي را مهار كرده و از بين مي‌برد.

تحقيقات صورت گرفته در دانشگاه Purdue نشان می دهد استفاده از ازن با وجود عمر کوتاه آن، ماندگاري محصولات انباري را تضمين مي‌كند و جايگزین بهتري نسبت به مواد شيميايي مي‌باشد.

تحقيقات در این زمینه در واكنش به پروتكل مونترال در سال 1987 انجام گرفته است. مطابق این پروتکل، توافقنامه بين‌المللي در جهت منع مصرف مواد خطرناك براي لايه ازن خصوصاً متيل برمايد و فستوكسين در برابر آفات کشاورزی و انباری غلات تنظیم شده است.

از گاز ازن طی مرحله ذخیره سازی برنج، ذرت، گندم، سويا و ذرت استفاده مي‌كنند. مطالعات گذشته كارآمدي گاز ازن در حذف و نابودي حشرات در محفظه‌هاي ذخيره سازي در سيلوها را نشان می دهد. رفتار لايه ازن در مقابل غلات شامل دو بخش است؛ در ابتدا ازن از غلات به آهستگي مي‌گذرد، در این میان گاز واكنش نشان مي‌دهد يا به آن ماده مي‌چسبد. اولين برخورد ازن امكان واكنش به سطح غلات می دهد. در دومين بخش گاز به سرعت از غلات مي‌گذرد، زيرا واكنش آهسته با غلات انجام نمي‌دهد. اين امر به ازن امكان نابودي حشرات با برخورد و واكنش مستقيم را مي‌دهد.

آزمايش غلات متفاوت به دانشمندان امكان پاسخ به دو پرسش اساسي را مي‌دهد. سؤال اول در خصوص  نحوه جريان ازن در توده غلات مختلف مانند ذرت یا گندم (که تخلخل آن کمتر است)، و دومين سؤال پیرامون نحوه ارائه تأیید تأثیر ازن بر كيفيت غلات ذخیره شده می باشد.

در این رابطه Dirk Maier به بررسي تأثیر و میزان کارآمدی نحوه جريان گاز ازن در طول مرحله ذخيره سازي در سيلوهاي غلات پرداخته است. Woloshuk - Charles به بررسي تأثيرات ازن بر روي كپك ها و قارچ‌هاي سمي پرداخته اند. Fldelmendes به بررسي کیفیت محصولات نهايي توليدي از غلات تیمار شده با ازن مي‌پردازد. اين تيم به بازبيني نحوه رفتار ازن بر مقدار اسيدهای آمينه مهم، اسيدهای چرب ضروری و چربي توليد شده به وسيله بدن مي‌پردازد. نتایج نشان داده است استفاده از ازن در کنترل آفات انباری غلات، باعث تفاوت قابل ملاحظه ای در ارزش غذايي و متابوليزم اين مواد در غلات بررسي شده نمي‌شود.

محققان طی بررسی های متعدد به آزمايش عملكردهاي متفاوت ازن بر روي حشرات مختلف پرداخته و دريافتند كه این گاز كشنده و عامل مهلك حشره است. در همین زمینه و بر اساس تحقيقي كه در دانشگاه Ryerson (تورنتو كانادا) بر روي جو انبار شده صورت گرفته است، مشخص شد كه ازن مي‌تواند در مدت 5 دقيقه عوامل كپك و قارچ را به ميزان 96% نابود كند. اين تحقيق فوايد و ضرورت استفاده از ازن در نگهداري غلات انبار شده را به اثبات مي‌رساند.

ازن ميكروارگانيسم هاي مختلف نظير انواع باكتري ها، ويروس ها، پروتوزوئرها، قارچ ها، مخمرها و اسپورها و هاگ هاي منتشر شونده از طريق آب و هوا را از بين مي برد. باكتري ها، ميكروارگانيسم هاي كوچك تك ياخته اي هستند كه داراي ساختمان ساده و ابتدايي مي باشند. فشار اسمزي داخلي اكثر باكتري ها حدود 5 تا 20 اتمسفر مي باشد. اين امر به علت غلظت زياد مواد محلول درون سلولي است. اسكلت محكمي دور سلول باكتري بنام ديواره سلولي از انفجار و پاره شدن غشاء به علت اختلاف فشار اسمزي درون و بيرون باكتري جلوگيري مي كند. مولكول ازن با حمله به جدار سلول باكتري موجب از هم گسيختگي و پارگي ديواره سلولي و در نتيجه مرگ باكتري مي گردد.

ويروس ها نيز دسته دیگری از ميكروارگانيسم ها مي باشند. ليكن به وضوح از ديگر سلول ها متفاوتند. ويروس ها ذراتي غير مستقل هستند كه تنها در داخل سلول ميزبان تكثير مي يابند. هر ذره ويروس شامل يك مولكول اسيد نوكلئيك (DNA يا RNA) مي باشد. در اطراف اين مولكول پوششي از جنس پروتئين قرار دارد كه كاپسيد[6] ناميده مي شود. وظيفه كاپسيد محافظت از اسيد نوكلئيك ويروس و امكان پذير نمودن اتصال و دخول ويروس به سلول ميزبان مي باشد. مولكول هاي ازن با نفوذ از ميان پوشش پروتئيني، اسيد نوكلئيك ويروسي را تخريب مي كنند و در غلظت هاي بالاتر با تخريب پروتئين كاپسيد، سلول ويروسي را منهدم مي نمايند.

در جدول (6-2)، تعدادي از ميكروارگانيسم‌هاي بيماريزای حساس به ازن معرفی شده است؛

- ميكرو ارگانيسم‌هاي  بيماري‌زا حساس به ازن.

GDVII Virus	Aspergillus Niger (Black Mount)
Hepatitis A virus	Bacillus Bacteria
Herpes Virus	Bacillus Anthracis (causes anthrax in sheep, cattle and pigs. Also a human pathogen)
Influenza Virus	Bacillus cereus
Klebs-Loffler Bacillus	B. cereus (spores)
Legionella pneumophila	Bacillus subtilis
Luminescent Basidiomycetes (species having no melanin pigment).	Bacteriophage f2
Mucor piriformis	Botrytis cinerea
Mycobacterium foruitum	Candida Bacteria
Penicillium Bacteria	Clavibacter michiganense
Phytophthora parasitica	Cladosporium
Poliomyelitis Virus	Clostridium Bacteria
Poliovirus type 1	Clostridium Botulinum Spores. Its toxin paralyses the central nerve system, being a poison multiplying in food and meals.
Proteus Bacteria	Coxsackie Virus A9
Pseudomonas Bacteria	Coxsackie Virus B5
Rhabdovirus virus	Diphtheria Pathogen
Salmonella Bacteria	Eberth Bacillus (Typhus abdomanalis). Spreads typically by aqueous infection and causes typhoid.
Salmonella typhimurium	Echo Virus 29: The virus most sensitive to ozone.
Schistosoma Bacteria	Enteric virus
Staph epidermidis	Escherichia Coli Bacteria (from feces)
Staphylococci	E-coli (in clean water)
Stomatitis Virus	E-coli (in wastewater)
Streptococcus Bacteria	Encephalomyocarditis Virus
Verticillium dahliae	Endamoebic Cysts Bacteria
Vesicular Virus	Enterovirus Virus
Virbrio Cholera Bacteria	Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici
Vicia Faba progeny	Fusarium oxysporum f.sp. melonogea

 

علاوه بر موارد و موضوعات مطرح شده، استفاده از گاز ازن به جاي سموم شيميايي داراي توجيه اقتصادي است و هزینه اجرایی این روش، از هزينه خريد و تهيه مواد شيميايي جهت از بين بردن آفات انباري کمتر مي‌باشد. مزایای دیگر این روش را می توان در غالب موارد ذیل مطرح نمود؛

-      مزاياي ازن ژنراتور به این صورت که توليد ازن در محل انجام مي‌شود و ماده اوليه آن هوا يا اكسيژن مي‌باشد.

-      قابلیت حمل و جابجايي و استفاده چند منظوره از تجهیزات آن، فراهم می باشد.

-      كمترين مصرف انرژي در مقایسه با سایر روش ها را دارد (براي هر سيلوي ذخيره مواد حداكثر 3 كيلو وات).

-      هيچ گونه آلودگي در محيط ايجاد نمي‌كند، بلكه عاملي براي ترميم لايه ازن مي باشد.

-      امكان بومي‌سازي دانش فني آن فراهم مي‌باشد.

-      با يكبار خريد دستگاه ژنراتور ازن، امکان استفاده دائم آن براي سال‌هاي متمادي فراهم می شود.

-      افزايش اطمينان در توليد محصولات سالم و بي‌خطر، از مشخصه های روش می باشد.

-      كمترين استهلاك در زمان استفاده و هزينه نگهداري بسيار پايين را به همراه دارد.

-      دارا بودن قابلیت استفاده مداوم و فراهم ساختن امکان كنترل، از مزایای روش است.

-      حفاظت از محيط زيست و سالم‌سازي محيط كار از ويروس ها، باكتري‌ ها و از بين برنده بوهاي نامطبوع را حاصل می سازد.

 

کنترل بيولوژيکي حشرات انباری

تمامي آفات به طور طبيعی داراي دشمناني هستند و با توجه به شـرايط آب و هوايي و منابع غذايي، جمعيت آن ها محدود مي شود. كنترل بيولوژيكي، استفاده از دشمنان طبيعي براي كنترل آفات و حشرات است.

تاکنون كنترل بيولوژيكي در سلامت انسان و محيط اثر سوئی نشان نداده است، ولي با استفاده از آفت كش هاي شيميايي سلامت انسان به خطر مي افتد. دشمنان طبيعي با رفتارها و نيازهاي محيطي ويژه، به عنوان انگل حشرات يا آفات عمل مي كنند. البته باید توجه داشت که اگرچه كنترل بيولوژيكي اثراتي دارد و جمعيت آفات را كم مي كند، اما ممكن است دشمنان طبيعي منطقه را ترك كنند. همچنين مغايرت شــرايط آب و هوايي و تغييرات در روش هاي توليد محصول مي تواند جمعيت دشـمنان طبيعي را كاهش دهد. دراين دو مورد شيوع و حمله آفت ممكن است تكرار شود.

به بیان کلی در روش بيولوژيکي، از خواص طبيعي برخي از موجودات زنده مانند باکتري ها، ويروس ها، کنه ها و برخي از زنبورها عليه آفات استفاده مي گردد. به عنوان مثال از زنبور Lariophagus distinguendus برای پارازیته کردن شپشه گندم Sitophilus granaries در سـیلوهای ذخیره سازی گندم، استفاده می شود.

در این روش واکنش هاي طبيعي آفات اهميت فراوانی دارد و از روي تحريکات معيني از جمله بينايي، شنوايي و يا بويايي مانند pheromone و يا عوامل کنترل کننده رشد، مي توان با آفات مبارزه کرد.

مثالی دیگر نشان می دهد، براي مبارزه با شپش گندم علاوه بر مواد شيميايي، روش هاي مؤثر بيولوژيکي وجود دارد. در مورد ساير آفات از روش هاي بيولوژيکي مختلفي استفاده مي گردد. في المثل مي توان با پارازنيت هاي Hymenoptra در مبارزه با آفات انباري اشاره کرد. برخي از پروتوزوآ[7] موجب بيماري حشرات مي گردد. از باکتري ها، قارچ ها و نيز انواع مختلف ويروس مي توان در مبارزه با آفات انباري استفاده کرد. در ميان باکتري ها مي توان به Bacillus turingieniuss اشاره داشت که در سطح تجاري و در برخي از کشورها در مبارزه با آفات مورد استفاده قرار مي گيرد و مي تواند در مبارزه با بيد نيز مؤثر باشد.

 

کنترل بيولوژيکي و فیزیکی موش های انباری

دشـمنان موش ها حيواناتي از قبيل سگ، گربه، روباه، جغد، مار و ديگر حيوانات شـکاري هستند. از طريق سنتز کردن برخي از مواد و آغشـته کردن اين مواد به چوب، فلز و يا مواد سنتتيک[8] مي توان با موش ها مبارزه کرد و آن ها را به دام انداخت، که اين خود يکي از روش هاي بيوفيزيکي مي باشد.

به منظور مبارزه با موش های انباری مي توان از روش هاي مختلفي نظير استفاده از امواج فراصوت (اولتراسونيک[9]) و تله ها استفاده کرد.

 

ü   استفاده از اولتراسونيک به منظور متواري کردن موش ها: به منظور متواري ساختن موش ها، از اولتراسونيک با فرکانس حدود 40-22 کيلو هرتز استفاده مي گردد. يکي از معايب استفاده از چنين سيستمي،  قابليت تطابق موش در درازمدت مي باشد.

ü  تله ها: تله ها در دو نوع موجود مي باشند. تله های زنده گیر (تله هايي که موش را به صورت زنده به دام مي اندازند)، و تله های کشته گیر (تله هايي که موش را مي کشند).

---

[1] Aeration

[2] Vibration

[3] Sub lethal

[4] Diatomaceous Earth

[5] FDA

[6] Capsid

[7] Protozoa

[8] Synthetic

[9] Ultrasonic

مديريت تلفيقي آفات[1] گندم

مديريت تلفيقي آفات[1] گندم

مدیریت تلفیقی آفات (IPM)، یک سیستم تصمیم گیری برای کنترل آفات است که با در نظر داشتن اصول اکولوژیک، مبانی اقتصادی و علایق تولید کنندگان، تلفیقی از روش های مختلف کنترل (بیولوژیکی، زراعی، مکانیکی، فیزیکی، رفتاری، شیمیایی و …) را به گونه ای به کار می برد که سوددهی اقتصادی حداکثر و زیان وارده به محیط زیست به حداقل ممکن برسد.

مدیریت تلفیقی آفات، متکی به عوامل طبیعی کنترل کننده است و سموم شیمیایی را به عنوان آخرین راه حل توصیه می کند. برنامه اجرایی مدیریت تلفیقی آفات گندم و جو دارای مراحل زیر است:

 

1.    بررسی های اکولوژیکی شامل 

–     شناسایی آفات و دشمنان طبیعی آن ها، تعیین مناطق انتشار و تهیه بانک اطلاعاتی برای آن ها،

–     مشخص نمودن آفات کلیدی و آفات درجه دوم و سوم،

–     تعیین روش ها و تکنیک های مناسب برای نمونه برداری از جمعیت آفات، 

–     مطالعه بیواکولوژی آفات کلیدی و آفات درجه دوم و تهیه جدول زندگی آن ها،

–     توسعه سیستم های پیش آگاهی و مراقبت برای آفات کلیدی.

 

2.    بررسی های اقتصادی شامل

–     ارزیابی میزان خسارت آفات کلیدی و آفات درجه دوم،

–     تعیین سطح زیان اقتصادی (EIL[2])، آفات کلیدی و آفات درجه دوم،

–     بررسی های اقتصادی و اجتماعی مدیریت کنترل آفات.

3.    مدیریت تلفیقی (تلفیق روش ها) شامل

–     توسعه روش های بهتر زراعی و به کارگیری عوامل مختلف برای تولید محصول بهتر،

–     اتخاذ شیوه های مناسب برای افزایش تأثیر عوامل زنده و غیرزنده کنترل کننده جمعیت آفات،

–   تلفیق روش های کنترل (بیولوژیکی، زراعی، شیمیایی و …) برای کاهش جمعیت آفات کلیدی و آفات درجه دوم بر اساس زیست شناسی و مراحل حساس زندگی آن ها.

 

4.    اجرا، ارزیابی، ترویج و توسعه شامل

–     اجرای برنامه مدیریت تلفیقی آفات در مزارع نمونه و ارزیابی آن، 

–     آموزش و جلب مشارکت کشاورزان و اجرای برنامه مدیریت تلفیقی آفات به کمک آنان،

–     ترویج و توسعه روش ها و ارزیابی نتایج آن ها.

 

توسعه و اجرای برنامه مدیریت تلفیقی آفات(IPM)  در قالب برنامه مدیریت محصول[3](ICM)  نیز قابل اجرا است و اساساً بخشی از آن به شمار می آید.

لازمه اجرای یک برنامه گسترده برای مدیریت محصول در مزارع گندم کشور، همدلی، همراهی و هماهنگی بهره برداران، مصرف کنندگان و متخصصان کشاورزی (آب و خاک، زراعت و اصلاح نبات، ماشین آلات، گیاه پزشکی، اقتصاد، ترویج و آموزش، مدیریت، تعاون و…) در تمام مراحل تولید و مصرف است.

چنین برنامه هایی می بایست بر اساس شیوه های مشارکتی اجرا شوند. در شیوه های مشارکتی، پروژه ها و طرح ها بر مبنای نیازهای واقعی بهره برداران شکل می گیرد و مسئولیت اجرای برنامه نیز به عهده آنان است و دولت تنها نقش تسهیل گر، حمایت کننده و پشتیبان را به عهده خواهد داشت.

---

[1] Integrated Pest Management

[2] Economical Injury Level

[3] Integrated Crop Management

آلودگي هاي محيط سيلوها، تعيين نوع ماسك و دستورالعمل ايمني

براي انتخاب انواع ماسك تنفسي رعايت نكات زير ضروري است:

1-    ميزان وجود اكسيژن در محل

2-    غلظت آلاينده ها

3-    ويژگي هاي آلاينده هاي محيط

انواع آلاينده هاي محيطي سيلوها و انبارهاي گندم

1-    گرد و غبار:

 آسم گندم كه در اثر گرد و غبار موجود در محيط سيلوها حاصل مي­شود مهمترين بيماري شغلي كارگران سيلو محسوب مي گردد كه غالباً با التهاب مجاري تنفسي همراه است.

مهمترين راه هاي پيشگيري از آسم گندم در محيط هاي كار عبارتست از:

الف) طراحي و نصب دستگاهاي كنترل آلودگي هواي محيط كار

ب) استفاده از سيكلونها

ج) استفاده از فيلترها

د) استفاده از غبارگيرهاي الكتريكي

ه) تقويت سيستمهاي تهويه موضعي براي دور كردن گرد و غبار از محل كار

و) جلوگيري از ورود گرد و غبار هوا به داخل ساختمان با استفاده از فيلترهاي مناسب و سيستم هاي هواساز با فشار هواي مثبت

ز) حفاظت فردي كارگران در برابر استنشاق هواي آلوده به گرد و غبار با استفاده از ماسك

 انواع ماسك مناسب گرد وغبار: ماسکهای کاغذی معمولی و دستمال نمی توانند جلوی ورود ذرات ریزگرد و غبار به سیستم تنفسی را بگیرند و بنابراین استفاده از آنها توصیه نمی شود. ماسکهای ویژه ای که برای این منظور طراحی شده است و با عنوان P1 و 2P عرضه می شود برای این شرایط تا حدی مناسب است.

2- سموم شيميايي

2-1- سم پاشي و اسپري سموم مايع

اين ماسک های فیلتردار به دو گروه تقسیم بندی می شوند :

الف : ماسکهای نیم صورت

ب : ماسک های تمام صورت

فيلتر اين نوع ماسك ها مي بايست از عبور ذرات با قطر حداقل 3/0 ميكرون جلوگيري كند. انواع فيلتر 3 P يا 2P براي اين منظور مناسب است.

2-2-  ضدعفوني با گاز فسفين

فسفين گازي است بسيار سمي كه كاربرد آن بايد صرفاً توسط نيروهاي متخصص و آموزش ديده صورت گيرد. اين گاز روي سيستم اعصاب مركزي اثر مي گذارد و مشكلات ريوي و تنفسي ايجاد مي كند .

علائم ظهور سريع اثر سم:

PPM 2000 – مرگ در عرض مدت كوتاه

PPM500 – مرگ در عرض 45 دقيقه

PPM150 – عوارض جدي بعد از 1 ساعت

دز استاندارد براي ضدعفوني حرفه اي ( OES ) ، PPM 3/0 براي مدت كمتر از 15 دقيقه است.

در هنگام ضدعفوني با گاز فسفين ، برداشتن پوشش و عمليات هوادهي بايد از  ماسك هاي هواكش دار كه تمام صورت را مي پوشاند با فيلترهاي B  به رنگ خاكستري ترجيحاً فيلتر 3P 2 B استفاده نمود. مي توان از ماسكهايي كه به سيستم تأمين هواي فشرده مجهزشده اند نيز استفاده كرد.

فيلتر را هر شش ماه يكبار و در صورت استفاده مكرر ، با فاصله كوتاهتري ميبايست تعويض گردد.

نكات ايمني در استفاده از ماسك ضد گاز:

الف) حدامکان بندهای ثابت کننده ماسک را بکشید و با استفاده از دو دست خود در قسمت گردن و گونه نگه دارید. حالا بندها را بکشید بطوریکه بتوانید صورت خود را درون ماسک قرار دهید. هنگامیکه گونه ها در محل مورد نظر خود در قسمت محافظ صورت قرار گرفت­، بندها را روی سر خود بکشید و طوری تنظیم کنید که بندها در گیره ماسک قرار گیرند و فشاری به صورت شما وارد نشود. در این هنگام گیره ماسک بطور خوکار در محل خود قفل می شود. توصیه می­شود که ابتدا بندهای گونه و سپس بندهای قسمت پیشانی و در آخر بندهای شقیقه ها را بکشید.اگر می خواهید بندها را شل کنید حلقه ی گیره ها را به آرامی بالا بیاورید­. این امر موجب می­شود که بندها آزاد شده و به سمت عقب حرکت کنند و ماسک آماده جدا شدن از صورت می باشد.

ب) قبل از ورود به محیط آلوده حتما درزهای ماسک و درزهای دریچه بیرونی را روی صورت خود کنترل کنید. هنگامیکه ماسک روی صورت قرار دارد رابط استاندارد را با کف دست خود ببندید و نفس عمیقی بکشید و در این هنگام ماسک به آرامی روی صورت قرار می گیرد و شما نمی توانید بیشتر از این حد هوا را به داخل بکشید. در این هنگام ماسک آماده استفاده می باشد. اگر متوجه روزنه­ای شدید­، فوراً آن را پیدا و برای مسدود ساختن آن اقدام کنید­. بعد از اینکه ایمنی درزها مطمئن شدید­، فیلتر یا وسایل تنفسی را به ماسک وصل کنید و کنترل موارد ایمنی را در تمام مراحل به کار ببرید.

ج) افراد ريشدار و افرادی كه از عينک استفاده مي­كنند نمی­توانند از ماسک ضد­گاز استفاده كنند. زيرا ريش و عينک باعث می­شود كه ماسك به خوبي روي صورت آنها تنظيم نشود و كاهش كارايی ماسک را به دنبال دارد­. افراد ريشدار بايد ريش خودرا اصلاح كنند تا از بروز خطرات احتمالی جلوگيری شود­.

د) كارتريج ( فيلتر ) شيميايی متناسب با يك نوع گاز در مقابل ساير گازها عملكرد درستی نخواهد داشت.

 اگر نوع گاز مشخص نيست بهتر است از ماسک ضد غبار استفاده نشود­. كارتريج ( فيلتر ) شيميايی متناسب با گرد و غبار و يا گاز موجود در محيط كارتان را انتخاب كنيد­. در صورتی كه سيستم تنفسی و يا سيستم گردش خون شما  مشكل دارد و يا پزشک، شما را از شركت در كارها­يی كه نياز به استفاده از ماسك ضد­گاز دارد منع كرده است از ماسک ضد گاز استفاده نكنيد.

   تهيه و تنظيم : سام قلي زاده  و  زهرا شادفر

ضدعفوني و هوادهي در سيلوهاي فلزي

مقدمه 

ذخیره­سازی به معنای نگهداری کالا با اصول تعیین شده، ضمن حفظ خواص اصلی کالا و جلوگیری از تغییرات کمی و کیفی آن است. انجام عملیات ذخیره سازی موفق در گرو وجود زيرساخت‌های مناسبی است که شامل تأسيس سيستم‌هاي ذخيره‌سازي استاندارد و استفاده از تجهيزات مناسب، می شود.

1-    تجهيزات مناسب تخليه و بارگيري كه ضمن حفظ و نگهداري كمي غله و جلوگيري از ريزش، از صدمه ديدن دانه‌ها جلوگيري نمايد،

2-     تجهيزات بهينه تهويه و هوادهي،

3-     امكانات لازم جهت پيشگيري يا كنترل آلودگي حشرات، شامل تعبيه دستگاه‌ها يا سيستم‌هايي جهت تميز نمودن سيلوها و انبارها و ماشين‌آلات، امكانات بازرسي و نمونه برداری جهت كنترل كيفي غله و ثبت آلودگي

4-    غيرقابل نفوذ و ايزوله كردن سیلوها و انبار ها جهت اجرای عملیات ضدعفونی، از جمله امکانات مهمي هستند كه میبایست در یک سيلویا انبار استاندارد پيش‌بيني و طراحي ‌شوند.

با توجه به اینکه در حال حاضر بخش قابل توجهي از ظرفیت ذخيره‌سازي گندم کشور در سيلوهاي فلزي متمرکز شده است، به جهت كارايي هرچه بيشتر سيلوهاي فلزي و ذخیره سازی مناسب در آنها پارامترهاي مهمي وجود دارد كه بايستي به آنها توجه گردد و لازم است دانش و مهارت بخش كنترل كيفي در مباحثي از قبيل هوادهي و ضدعفوني در سيلوهاي فلزي افزايش يابد. اين مجموعه با هدف آشنايي بيشتر و افزايش اطلاعات مسئولين كنترل كيفي با سيلوهاي فلزي تنظيم گرديده است.

انواع سيلوهاي فلزي

سيلوهاي فلزي كاملا جوش كاري شده Full welded:

 همانطور كه از نامشان پيداست نحوه اتصال ورقه هاي بدنه و سقف با استفاده از جوش كاري مي باشد اين سيلوها بيشتر از صفحات استيل سبك ساخته مي شود و نسبتا كم هزينه هستند و تا زمانيكه در معرض شكست يا حركات افتراقي (ديفرانسيلي) قرار نگيرند غير قابل نفوذ به هوا خواهند بود. 

سيلوهاي فلزي Lipp :

 از ورق هاي استيل گالوانيزه موجدار ساخته شده­اند (سيلوهاي موجود در ايران بيشتر از اين  نوع هستند) در ساخت اين سيلوها ورقه استيل توسط غلتكهايي بطور مداوم خم شده تا ديواره سيلو تشكيل گردد ضخامت ورقه هاي استيل در اين روش 4-5 ميلي متر است. وقتي فونداسيون ها ساخته شد، سقف را آماده كرده و سيستم غلتك زن (Rolling) در محل خود نصب مي شود ساختن و بالا بردن ديواره ها نسبتا سريع بوده و براي هر كندو فقط چند روز زمان نياز است.

از مزاياي اين سيلوها مي توان به ارزان بودن، سرعت بالاي ساخت و قابليت جابجايي سيلوها اشاره نمود اما با وجود اين مزايا جهت كارايي هر چه بيشتر سيلوي فلزي پارامترهاي مهمي وجود دارد كه بايستي به آنها توجه كرد از جمله آنها جنس و ضخامت پوشش گالوانيزه ورق سقف و بدنه يا نوع جوش دادن ورقه­ها به يكديگر و همچنين آب­بندي سيلوها كه يكي از موارد بسيار مهم در كاركرد سيلوهاي فلزي هنگام انجام ضدعفوني مي باشد.

نگهدارنده ها (استیفنرها):

مواد استفاده شده در نگهدارنده­ها فولاد ساختمانی با ضخامت بین 2 تا 10 میلی­متر، بصورت گالوانیزه سرد یا گرم کار شده است. این نگهدارنده­ها بوسیله پیچ و مهره به ورقها متصل می­شوند تا نیروهای عمودی را به فونداسیون منتقل کنند و می­توان آنها را در داخل یا خارج سیلو نصب نمود.

حلقه های محافظ باد:
 هنگامیکه محاسبات، وجود حلقه های محافظ باد را ایجاب کند، از این حلقه ها در دور سیلو و در مکانهایی که ورقهای نازکتر وجود دارد استفاده می گردد تا اولا صلبیت محیطی سیلو افزایش پیدا کند و در ثانی از تخریب سیلو توسط باد جلوگیری گردد.

سقف:

سقف سیلو از بخشهای مثلثی با طراحی ویژه ای ساخته شده تا علاوه بر آب بندی، به عنوان تیر های حامل عمل کرده و نیروهای وارد بر خود را تحمل کنند. به منظور بدست آمدن صلبیت و استحکام بیشتر سقف سیلوهای بزرگتر بصورت اختیاری بر روی سازه ای از تیرهای سرد کار شده، قرار می گیرد.

ضدعفوني در سيلوهاي فلزي

قبل از ريختن گندم وارده به سيلو بايستي از آن نمونه برداري صورت گرفته و از لحاظ شدت آلودگي به حشرات و آفات آن را مورد بررسي قرار داد. چنانچه وجود آلودگي مشخص و شدت آن بحدي باشد كه ضدعفوني فوري آن را ايجاب نمايد مي‏توان عمل ضد­عفوني را در حين پر­كردن كندوها انجام داد كه در اين حالت مقدار لازم سموم تدخینی را با توجه به درجه حرارت و ساير شرايط غله يا  شرايط محيط محاسبه كرده و سپس عمليات ضدعفونی را در حين پر­كردن كندوها انجام داد. درصورتيكه غله سالم در كندوها ريخته شده باشد و پس از مدتی بروز آلودگي به اثبات برسد و ميزان آلودگي بحدي باشد كه عمل فوميگاسيون را ايجاب نمايد بايستي غله آلوده را به كندوي ديگري منتقل نموده كه در اين حالت نيز حين تخليه محتوي كندوي آلوده و پر كردن كندوي سالم عمليات  ضدعفونی انجام مي‏گيرد.

ايزوله كردن سيلوهاي فلزي

هنگاميكه يك سيلوي جديد در حال ساخت است نبايد در مورد اينكه آيا آب بندي سيلوبه صرفه هست و يا اينكه چقدر هزينه دارد ترديدي داشته باشيم به اين دليل كه ايزوله بودن سيلو براي انجام يك فرايند ضدعفوني صحيح ضروري است و سلامت گندم در مقابل هجوم حشرات را تضمين مي نمايد. يكي از مهمترين شرايط لازم براي ضدعفوني با گاز فسفين، غير قابل نفوذ بودن محدوده تحت ضدعفوني،  براي توزيع دوز مناسب گاز در كل سطوح ضدعفوني مي باشد.

متأسفانه عدم توجه به ضدعفوني صحيح، منجر به ضدعفوني ناقص شده كه علاوه بر صرف هزينه مجدد براي ضدعفوني، مي تواند منجر به بروز مقاومت در آفات گردد. كه اين يك مسئله كاملاً جدي و مهم مي باشد و بايد اطلاع­رساني و آموزش در اين خصوص انجام گيرد.

 نابودي كامل آفات تنها زماني اتفاق مي­افتد كه فوميگاسيون در سيلوهاي كاملا ايزوله انجام گردد. ايزوله كردن سيلوهايي كه از قبل ساخته شده اند در برخي از موارد قابل انجام است ولي هزينه آن بسيار بيشتر از ايزولاسيون سيلو در زمان ساخت مي باشد.

در طراحي سيلوهاي فلزي بايد عايق بندي تمامي دريچه هاي ورودي و خروجي، فن هاي هوادهي و ساير منافذ در نظر گرفته شود و بايد از واشرهاي مخصوصي جهت عايق بندي آنها استفاده گردد محل تمام پيچ ها با واشرهاي مناسب آب بندي شود و محل اتصال صفحات به هم با مواد مناسب ايزوله گردد. همچنين دريچه هاي خروج هوا در بالاي سيلو مي بايد به صورت اتوماتيك قابليت باز و بسته شدن را داشته باشد تا در هنگام ضدعفوني از خروج گاز جلوگيري گردد. بنابراين در صورت عدم ايزولاسيون ابتدا نسبت به عايق بندي سيلو به صورت دقيق توسط سازندگان آن اقدام و سپس ضدعفوني علمي و تخصصي با گاز فسفين صورت گيرد.

مواد مناسب جهت عايق بندي

مواد سيليكوني:

براي ايزوله كردن سطوحي كه قرار است به هم متصل شوند مناسب است ، اين مواد بايد از نوع خنثي انتخاب شوند تا هيچ گونه خوردگي در سطح فلز ايجاد نشود.

كوپليمرهاي اكريليك:

اين مواد بويژه براي كندوهايي كه پس از ساخت تصميم به عايق بندي آن مي گيرند مناسب است. بكار بردن لين مواد از مواد سيليكوني آسانتر است و بوسيله قلمو و يا با اسپري كردن قابل استفاده است.

فوم پلي اوره تان:

اتصالات يا شكاف هايي با بيش از 10 ميليمتر را مي توان با اسپري پلي اوره تان عايق بندي كرد، اين ماده به صورت تركيبي از اسپري دو ماده شيميايي به كار مي رود كه وقتي با هم مخلوط مي شوند در مجاورت هوا حجيم شده و فوم سختي را توليد مي نمايند.

J-system يك روش اصولي جهت ضدعفوني

با عنايت به مشكلات ضدعفوني برخي از سيلوهاي فلزي كه داراي منافذ متعدد بوده و باعث نشت گازهاي ضدعفوني كننده ميگردد، نكات مهم در اين خصوص به شرح زير مي­باشد:

J-system يك سيستم گردش گاز فسفين مي باشد كه ميزان و دوز فسفين را دقيقا كنترل كرده و آن را به طور يكنواخت در ميان توده گندم توزيع مي نمايند اين سيستم قابليت كاربرد در هر نوع تاسيسات ذخيره سازي را دارا بوده به شرط اينكه تاسيسات ذخيره سازي كاملا ايزوله و غيرقابل نفوذ به هوا باشد. البته كاربرد اصلي اين سيستم در ضدعفوني سيلوها و كشتي ها است. اين سيستم در داخل يا خارج ساختمان انبار يا سيلو نصب مي شود و هر يك از اجزا بر حسب نياز مشتري قابليت تنظيم يا تعويض را خواهد داشت. در اين سيستم مي توان از فسفيد آلومينيوم يا فسفيد منيزيم استفاده نمود و بجاي اينكه قرص ها يا پاكت هاي دتيابگ را مستقيم در داخل توده گندم قرار دهيم، تمامي آنها را روي توده گندم گذاشته پس از مدت كوتاهي گاز شروع به آزاد شدن در فضاي بالاي گندم مي نمايد سپس J-system شروع به فعاليت كرده هواي بالاي توده گندم توسط يك پمپ مكيده مي شود و از زير وارد گندم ميگردد كه در نتيجه توزيع يكنواخت فسفين در ميان گندم را تضمين مي نمايد.

مزاياي J-system:

1-    توزيع سريع و يكنواخت تر فسفين در توده گندم

2-    آفات بسيار سريعتر نابود مي شوند

3-    هزينه اضافي جهت انتقال گندم از يك كندو به كندوي ديگر وجود ندارد

4-    كارگران هنگام عمليات ضدعفوني كمتر در معرض گاز خطرناك فسفين قرار ميگيرند

5-    دستيابي سريعتر به غلظت موثر گاز

6-    ايده آل براي استفاده در دماهاي پايين

تست ايزولاسيون سيلو

اين تست پس از اتمام ساخت سيلو و بصورت روتين قبل از هر عمليات ضدعفوني بايد انجام گيرد اين آزمايش شامل اعمال فشار مثبت هوا در درون ساختمان كندو مي باشد و توسط يك كمپرسور هوا درون كندو وارد كرده هنگاميكه فشار داخل آن به 750 تا 1500 پاسكال (بر حسب نوع سازه) رسيد ورود هوا قطع شده و در يك مدت زمان معين ، كاهش فشار اندازه گيري و ثبت مي گردد. ملاك قابل قبول براي يك  انبار خالي اين است كه زمان اندازه گيري شده براي افت فشار تا نصف ميزان اوليه خود نبايد از 15 دقيقه كمتر باشد براي يك انبار پر اين زمان نبايد از 8 دقيقه كمتر باشد. بايد توجه داشت كه ميزان افت فشار مستقل از حجم انبار مي باشد.

هوادهي غلات در سيلوي فلزي

رطوبت و دما از بزرگترين مشكلات و چالش­ها در ذخيره­سازي بلندمدت گندم هستند­. با نگهداري و حفظ از این تهدیدات مي­توان آن را براي مدت طولاني‌ و با كيفيت مناسب ذخيره نمود.

بسياري از مشكلات مرتبط با ذخيره­سازي غلات مي­تواند با خنك­ نگه داشتن غلات برطرف و مديريت شود. حشرات، كنه­ها و قارچ­ها در هواي سرد غيرفعال هستند­. حشرات در دماهاي زير 15 درجه سانتیگراد به كندي فعاليت مي­كنند و زير 4 درجه سانتیگراد تقريباً فعاليت آنها متوقف مي­شود.

هوادهي فرايندي است كه در آن هوا را با فشار از ميان توده غله عبور مي­دهند تا دماي آن پايين بيايد اين يك ابزار مفيد براي مديريت صحيح ذخيره­سازي كه مي­توان توسط آن غله را از فساد مصون نگاه داشت بويژه دانه هايي كه رطوبتشان بالاتر از حد بحراني است.

كنترل نا مناسب دماي دانه مي تواند باعث حركت رطوبت بخشي از محموله به بخش ديگر شود.

كه سبب تجمع رطوبت در آن بخش و فساد دانه ها خواهد شد به اين پديده مهاجرت رطوبت يا moisture migration  گفته مي شود. اين پديده گرچه در هر زمانيكه دماي دانه ها در نقاط مختلف كندو به ميزان زيادي اختلاف داشته باشد مي تواند اتفاق افتد ولي بحراني ترين زمان وقتي است كه دانه هاي گرم در هواي سرد زمستان نگهداري شوند. يكي از مهمترين مشكلات و مسائل در سيلوهاي فلزي مشكل مهاجرت رطوبت مي باشد

در اواخر پاييز و اوايل زمستان كه متوسط دماي هوا كاهش مي يابد، دانه ها و هواي نزديك به ديواره هاي كندو خنك شده ولي قسمت داخلي توده غله گرم باقي مي ماند اين تفاوت دما سبب حركت رطوبت و هوا مي شود. خنك شدن هوا سبب سنگين تر شدن آن شده كه به سمت كف كندو حركت مي­كند و سپس به مركز كندو رفته، در آنجا گرمتر شده و به سمت بالا حركت مي كند.

همزمان با افزايش دماي هوا ظرفيت نگهداري رطوبت آن بيشتر شده و شروع به جذب مقادير كم رطوبت مي نمايد.

هنگامي كه هوا به قسمت هاي بالا و سطحي گندم كه سردتر است مي رسد، خنك شده و مقداري از رطوبت خود را روي دانه هاي گندم باقي مي گذارد كه به اين فرآيند مهاجرت رطوبت گفته مي شود. مهاجرت رطوبت در دانه هاي سرد كه در ماههاي گرم سال نگهداري مي شوند نيز اتفاق مي افتد.

تأثير هوادهي به عنوان يك عامل مهم در حفظ كيفيت غله ذخيره شده مي باشد. وقتي هوا به درون توده غله دميده مي شود ابتدا "جبهه دما" و سپس يك "جبهه رطوبت" را با خود به پيش مي راند. جبهه دما به سرعت حركت ميكند در حاليكه جبهه رطوبت به كندي حركت ميكند در واقع سرعت جبهه دما 50 برابر جبهه رطوبت است. در حاليكه جبهه دما به سمت بالا حركت ميكند دماي دانه كاهش يافته و به دماي بيرون مي رسد.   

هدف هوادهي عبور كامل يك جبهه دما از كل محموله داخل يك كندو مي باشد و زمان لازم براي اينكه جبهه خنك كننده يكبار بطور كامل از توده غله عبور نمايد را يك سيكل خنك شده مي گويند.

هنگاميكه يك سيكل خنك كننده شروع شد فنها را بايد بطور مداوم كار كنند تا جبهه بطور كامل از توده گندم عبور نمايد بايد توجه داشت زمان لازم براي تكميل يك سيكل خنك كننده به دماي اوليه دانه ها بستگي ندارد بلكه به سرعت جريان هوا و متوسط دماي هواي بيرون بستگي دارد.

ميزان مناسب جريان هوا از 20/1 (متر مكعب در دقيقه بر بوشل) براي كندوهاي كوچك كنار مزرعه مزرعه تا 1 cfm/bu براي كندوهايي كه براي خنك كردن سريع طراحي شده اند متفاوت مي باشد.

جريان هواي يك كندو بستگي دارد به نوع كندو، سيستم توزيع هوا و ميزان رطوبت مورد نظر يك سيكل هوادهي را زماني آغاز كنيد كه متوسط دماي شبانه روز 5-8 درجه سانتيگراد خنكتر از غله باشد اگر بخواهيم دماي يك كندو به اين اندازه پايين بياوريم با سرعت هواي cfm/bu 10/1  حدود 150 ساعت يا يك هفته بايد هوادهي نماييم.

در صورتيكه هر گونه نشانه اي از خودگرمايي يا نقاط داغ Hot spot  در توده گندم مشاهده شد ديگر اينكه آب و هوا چگونه است يا چه فصلي از سال اهميت ندارد و بايد فن ها را روشن نگهداشت تا زماني كه دما كاهش يابد ضمناً دانستن ظرفيت فن ها براي محاسبه مدت هوادهي ضروري است.

حرارت سنج ها

دماي كندوها  به وسیله حرارت­سنج­هاي كابلي كه داخل كندوها نصب شده ثبت میشود. در انبارها  نیز دما را با استفاده پروب­هاي ويژه­اي كه داراي حس­گرهاي الكتريكي هستند­، میتوان سنجید. در صورت عدم دسترسي به این تجهیزات،  با نمونه برداری از عمق توده غلات و اندازه گیری دمای آن به صورت دستی میتوان دما را ثبت نمود. روشهای کنترل دما وکاهش حرارت در سیستمهای ذخیره سازی شامل استفاده از فنهای تهویه و خنک کننده و عملیات دوران است.

وجود حرارت سنج ها براي رصد كردن و دنبال نمودن دقيق مراحل هوادهي و تشخيص نقاط داغ در كندوها ضروري است واحدهاي حسگر حرارتي در هر كندوي فلزي معمولا بر روي 4 كابل نصب شده اند 3 عدد از اين كابل ها در وسط فاصله ديوار كندو و مركز و يكي در نزديكي مركز كندو قرار دارند.

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر و سام قلي زاده

گروه خريد و نگهداري غلات بهمن 1390

جی سیستم / J-system

جی سیستم

با عنايت به مشكلات ضدعفوني برخي از سيلوهاي فلزي كه داراي منافذ متعدد بوده و باعث نشت گازهاي ضدعفوني كننده ميگردد، نكات مهم در اين خصوص به شرح زير مي­باشد:

 سيلوهاي فلزي از به هم پيوستن ورقه هاي گالوانيزه ساخته مي­شوند كه دو نوع رايج آن عبارتند از: سيلو­هاي فلزي پيچ و مهره­اي و سيلوهاي جوشي. از مزاياي اين سيلوها مي توان به ارزان بودن، سرعت بالاي ساخت و قابليت جابجايي سيلوها اشاره نمود اما با وجود اين مزايا جهت كارايي هر چه بيشتر سيلوي فلزي پارامترهاي مهمي وجود دارد كه بايستي به آنها توجه كرد از جمله آنها جنس و ضخامت پوشش گالوانيزه ورق سقف و بدنه يا نوع جوش دادن ورقه­ها به يكديگر و همچنين آب­بندي سيلوها كه يكي از موارد بسيار مهم در كاركرد سيلوهاي فلزي هنگام انجام ضدعفوني مي باشد. در مورد اخير بايد تمامي محل­هاي اتصال ورقه ها، درزها، پيچ و مهره ها، بدنه و سقف بوسيله مواد ويژه ايزوله شود همچنين دريچه­هاي خروج هوا در بالاي سيلو مي­بايد بصورت اتوماتيك قابليت باز و بسته شدن را داشته تا در هنگام ضدعفوني از خروج گاز جلوگيري گردد لذا در صورت عدم ايزولاسيون ابتدا بايد نسبت به سيل كردن سيلو بصورت دقيق توسط سازندگان آن اقدام و سـپس ضدعفوني با يــكي از روش ­هاي علــمي و تخصصي از جـــمله  J-system انجام گيرد.

 لازم به توضيح است J-system يك سيستم گردش گاز فسفين مي باشد كه ميزان و دوز فسفين را دقيقا كنترل كرده و آن را به طور يكنواخت در ميان توده گندم توزيع مي نمايند اين سيستم قابليت كاربرد در هر نوع تاسيسات ذخيره سازي را دارا بوده به شرط اينكه تاسيسات ذخيره سازي كاملا ايزوله و غيرقابل نفوذ به هوا باشد. البته كاربرد اصلي اين سيستم در ضدعفوني سيلوها و كشتي ها است. اين سيستم در داخل يا خارج ساختمان انبار يا سيلو نصب مي شود و هر يك از اجزا بر حسب نياز مشتري قابليت تنظيم يا تعويض را خواهد داشت. در اين سيستم مي توان از فسفيد آلومينيوم يا فسفيد منيزيم استفاده نمود و بجاي اينكه قرص ها يا پاكت هاي دتيابگ را مستقيم در داخل توده گندم قرار دهيم، تمامي آنها را روي توده گندم گذاشته پس از مدت كوتاهي گاز شروع به آزاد شدن در فضاي بالاي گندم مي نمايد سپس J-system شروع به فعاليت كرده هواي بالاي توده گندم توسط يك پمپ مكيده مي شود و از زير وارد گندم ميگردد كه در نتيجه توزيع يكنواخت فسفين در ميان گندم را تضمين مي نمايد.

مزاياي J-system / جی سیستم:

1-    توزيع سريع و يكنواخت تر فسفين در توده گندم

2-    آفات بسيار سريعتر نابود مي شوند

3-    هزينه اضافي جهت انتقال گندم از يك كندو به كندوي ديگر وجود ندارد

4-    كارگران هنگام عمليات ضدعفوني كمتر در معرض گاز خطرناك فسفين قرار ميگيرند

5-    دستيابي سريعتر به غلظت موثر گاز

6-    ايده آل براي استفاده در دماهاي پايين

                                                                                               

 تهيه و تنظيم: گروه خرید و نگهداری غلات و فرآوردههای آن - مركز پژوهشهاي غلات

 ( سام قلي­زاده و زهرا شادفر )

آشنائي با صنعت ذخيره‌سازي غلات

بسم‌الله الرحمن الرحيم

فهرست مطالب

مقدمه

محلهای ذخیره سازی گندم

1- سيلوها

الف- سيلوی بتوني

ب- سيلوي فلزي

2- انبارهاي ذخيره‌سازي گندم

الف - انبار ساده

ب- انبار مکانیزه

ج - انبار روباز

نگهداری گندم در کیسه‌های پلی‌اتیلن

مكان يابي و تعیین سیستم ذخیره سازی

طراحی تاسیسات و تجهیزات  مناسب درانبار غلات

تقسيم بندي تهدیدات اصلی ذخیره سازی گندم

رطوبت

راههاي پيشگيري و كاهش اثرات نامطلوب رطوبت

دما

راههای كنترل دما

آفات انباری

پارامترهای مهم در حفظ کیفیت غلات ذخیره شده

 مقدمه

هر چند نوع واریته گندم و مشخصات ذاتی آن مولفه­­­ای مهم و اساسی در کیفیت گندم محسوب میشود، ،از آنجائیکه دانه گندم زنده است و طی مدت نگهداری تنفس می­کند، مجموعه واکنش­های آنزیمی طی فرآیند تنفس که منجر به تجزیه نشاسته، گلوکز، پروتئین و چربی دانه گندم می­شود، بر کیفیت آن تأثیر گذاشته و از سوی دیگر بسیاری از عوامل به خصوص حشرات، کپک­ها و رطوبت قابلیت داوم و کیفیت گندم را طی مدت نگهـداری مورد تهـدید قرار می­دهند. لذا ذخیره­سـازی موثر و استاندارد، مولفه­ای جدی و مهم در حفظ کیفیت گندم قلمداد می­گردد.

ذخیره­سـازی گندم از فصل برداشت برای فصلهای دیگر از دوران نئولیتیک با گندم‌های اهدایی مردم به معابد آغاز گشت این کار اولین بار در بین­النهرین با روشهای ساده و ابتدائی متداول شد و به مرور زمان تکامل یافت. ذخیره­سـازی از گذشته به منظور استفاده غلات در فصل نا­مناسب يا قحطي و جنگ انجام گرديده است. ميزان خسارت در زمان نگهداري در طول سال بيانگر اهميت شناسايي محلهاي مناسب ذخيره سازي، شرايط بهينه نگهداري و راههاي مبارزه با تهديدات  ذخیره­سـازی مي­باشد. نگهداري گندم از سه جنبه حائز اهمیت مي­باشد:

الف- جنبه اقتصادي: به دليل از بين­رفتن و كاهش وزن ناشي از فعاليت آفات انباري و فساد و كپك­زدگي حاصل از رطوبت و دماي بالا.

ب- جنبه کیفی: کاهش خاصيت آسياباني و نانوایی.

ج- جنبه بهداشتي: باقي­ماندن فضولات حشرات، جوندگان و همچنين لاشه آن­ها بر روي ماده­غذايي كه مي­تواند باعث انتقال بيماري­هاي مختلف گردد.

ذخیره­سازی  یعنی نگهداری کالا با اصول و سیستم تعیین شده، ضمن حفظ خواص اصلی  کالاو جلوگیری از تغییر آن،  به بیانی دیگر، ذخیره­سـازی گندم باید به شکلی انجام گیرد که ویژگی­های مطـلوب دانه حفظ شود. بدین منظور گندم باید در امــاکن و شرايط مناسب نگهداری شود. این مجموعه ضمن معرفی انواع سیستمهای ذخیره­سـازی نگاهی اجمالی  به تهدیدات و عوامل تاثیرگذار بر عملیات ذخیره سازی دارد.

محلهای ذخیره­ سازی گندم

محلهاي ذخيره­سازي گندم عموماً به دو دسته سيلو و انبار تقسيم مي‌شوند، تفاوت اصلي سيلو با انبار تجهیز سـيلوها به مواردی چون تجهيزات توزين، تخليه و بارگیری، بوجاري، خشك کردن و هوادهي، كنترل دما و رطوبت، جمع‌آوري گرد و غبار و آفت­زدايي، میباشد.

1- سيلوها

   تاريخچه سيلو به انقلاب صنعتي اروپا بر مي‌گردد. در سال 1819 اولين سيلوی جهان توسط مهندسان فرانسوي با استفاده از آجر و ساير مصالح بنایي ساخته شد. قبل از آن از انبارهاي ساده براي ذخيره مواد­ غذائي استفاده مي­شد. اولین سیلو در ایران در سال 1318 و در تهران ساخته شد.

سيلو مي­تواند در حجم­هاي مختلف و از مصالح گوناگون ساخته شود و از چند كندو تشكيل مي‌گردد. كندو ها به صورت مخازن استوانه­اي يا چند ضلعي ساخته میشوند. در حال حاضر سيلوها شامل انواع سیلوهای بتوني و فلزي میشوند.

الف- سيلوی بتوني

يكي از مطمئن­ترين روش­هاي نگهداري غلات استفاده از سيلوهاي بتوني است و از چند كندو تشكيل شده­ است. هر كندو داراي دريچه‌اي در سقف بوده و كف كندو مسطح يا قيفي شكل است. گنجايش هر كندو معمولا 500 تا 5000 تن، ارتفاع آن 20 تا 60 متر و قطر آن 5 تا 12 متر است. جنس اين سيلوها بتون مسلح بوده و نياز به سرمايه‌گذاري زياد دارد. در سيلوها عمل پر و تخليه كردن، به طور مكانيزه انجام مي‌شود.

مزاياي سيلوی بتوني:

-      امکان نگهداري  و ذخیره بلند مدت گندم،

-      سازگاری با تمامی اقلیمهای کشور شامل گرمسیر,سردسیر,مرطوب و بادخیز،

-      مقاومت در برابر سيل، زلزله و طوفان،

-      عدم تبادل دما با محیط و جلوگیری از تعریق به دلیل ضخامت  وعایق بودن بتون،

-      مقاومت در برابر خوردگي در اثرتماس طولانی مدت با رطوبت و گازهای ضدعفونی،

-      دوام و مقاومت بتون در برابر سایش حاصل از حرکت گندم،

-      سرعت عملیات تخليه و بارگيري با استفاده از نيروي ثقل،

-   جدابودن كندوها،که علاوه بر رعايت مسائل بهداشتي و حفظ گندم در مقابل آفات انباری، امكان ذخيره­سازي گندمهاي مختلف وتفکیک آنها را در كندوهاي متفاوت و همچنین امكان تخليه گندمها با اولويت ورود را فراهم می نماید.

-      امكان اختلاط گندم‌هاي متنوع در هنگام تخليه،

-      امكان كنترل درجه حرارت و رطوبت از طريق هوادهي و دوران،

-      طول عمر مفيد بالا (حدود 60 سال) و ظرفيت بالاي ذخيره­سازي،

-      صرفه جویی درسطح اشغال وفضای زیر پوشش سیلوها با توجه به ارتفاع بسیار بلند(تا 60 متر) و استفاده بهينه از فضاي بين كندوها،

-      با توجه به بتوني بودن سازه، محدوديتي از لحاظ بارهاي فوقاني ناشي از نصب ماشين‌آلات وجود ندارد،

-      قابلیت استفاده براي محصولات مختلف.

معايب سيلوي بتوني

-      هزينه­هاي بالاي ساخت و طراحي،

-      هزينه بالاي تعمیر ونگهداري،

-      زمان‌بري ساخت و بهره‌برداري پروژه،

-      خطرات نشت گاز حین عملیات ضدعفونی،

ب- سيلوي فلزي

جنس اين سيلو از فولاد يا آلياژهاي آلومينيوم بوده و از چندين كندو مجاور هم تشكيل شده­ است. ارتفاع كندوهاي فلزي عموماً كمتر از 20 متر و قطر آنها 10 تا 12 متر مي­باشد.

مزاياي سيلوي فلزي

-      هزينه­هاي ساخت كمتر و سرعت ساخت بيشتر نسبت به سيلوهای بتوني،

-      سبكي وزن، امكان دمونتاژ و جابجائي سيلوهای فلزی،

-   جدابودن كندوها،که ضمن رعايت مسائل بهداشتي و حفظ گندم در مقابل آفات انباری، امكان ذخيره­سازي گندمهاي مختلف وتفکیک آنها را فراهم می نماید،

-      امكان اختلاط گندم‌هاي متنوع در هنگام تخليه،

-      امكان كنترل درجه حرارت و رطوبت از طريق دوران،

-      امكان تعبيه سيستم‌هاي تهويه وهوادهی از زیر کندوها،

-      سهولت تميزنمودن ديواره‌هاي سيلو،

-      جايگزيني آسان قطعات،

-      طول عمر نسبتا بالا (حدود 40 سال).

معايب سيلوي فلزي

-   تبادل حرارتي زیاد با محیط (هنگامي كه رطوبت غله بالا باشد به دليل بالاتر بودن هدايت حرارتي استيل، باعث تبادل حرارت بين بیرون و داخل توده غله مي­شود. اين حالت باعث كندانسه­ شدن رطوبت در سطح دانه شده كه از پيامدهاي آن رشد كپكها  و همچنين پديده خود­گرمائي مرطوب خواهد شد)،

-      ضعف در برابر حريق،

-      مقاومت كمتر نسبت به سايش  و خوردگی در مقايسه با سيلوهاي بتوني،

-      خطرات نشت گازحین عملیات ضدعفونی.

2- انبارهاي ذخيره‌سازي گندم

ازانواع انبارهای ذخيره‌سازي گندم می توان به انبارهای ساده، مكانيزه، نيمه­مكانيزه و روباز اشاره نمود. مشخصات عمومي کلیه انبارها ی ذخیره گندم به شرح زیر است.

-      كف انبار بتون يا سنگ­فرش است،

-      شيب و كف محوطه طوري ساخته میشود كه آب زير كالا جمع نشود.

-      انبار كالا در نقاطي احداث میشود كه درخطر سيل، جذر و مد دريا و يا كانون­هاي خطر حريق،  نباشد.

-   فاصله بين ساختمان انبارهاي محصور و مسقف با ديوارهاي مجاور از هر چهار طرف از 6 متر كم­تر نیست و اين فاصله از هر نوع كالا خالي است،  به نحوي­كه خودروهاي آتش­نشاني می توانند انبار را به راحتي دور بزنند.

-   موقعيت ساختمانهاي انبار اعم از روباز و سر­پوشيده به گونه‌اي است که وسائل نقليه موتوري و غير­موتوري بدون برخورد با مانع تا جلوي درب انبار پيش بروند.

الف - انبار ساده

اين انبارها فاقد هرگونه امكانات تخليه و بارگيري مي‌باشند. سقف اين انبارها معمولاً از فلز، ايرانيت یاآسفالت پوشيده شده و سطح انبار يك متر بالاتر از سطح زمين قرار مي گيرد. کف انبار نیز از سیمان و مصالح غیر­قابل نفوذ وکمی شیب­دار ساخته میشود.استفاده از اين انبارها از سال 1347 به طور گسترده در سطح كشور مورد توجه قرار گرفته است.

مزایای انبار ساده

- هزینه پایین ساخت ،

-      امکان نگهداری انواع کالا و قابل استفاده براي محصولات مختلف.

معایب انبار ساده

-  نبود تجهیزات تخلیه و بارگیری که منجربه آسیب دیدگی و افت کمی و کیفی محصول میگردد،

-      عدم امكان كنترل درجه حرارت و رطوبت گندم از طريق هوادهي و دوران،

-  عدم امکان  تفکیک انواع گندم و عدم امکان ختلاط آن،

-      محدودیت و سختی اجرای عمیات ضدعفونی،

-      کاهش ظرفیت ذخیره سازی در موارد بالا بودن رطوبت گندم به دلیل لزوم کاهش ارتفاع دپوی گندم مرطوب.

به طورکلی  با وجود محدودیتها و معایب انبارهای ساده ، میتوان جهت نگهداری و ذخیره سازی میان مدت تا بلند مدت گندم از یک انبار ساده استاندارد و غيرقابل نفوذ به رطوبت، آب، دما، حشرات، جوندگان و نور خورشید استفاده نمود.

در صورتیکه که مصالح ساختمانی  به کارگرفته شده در انبار ساده موادی از قبیل آجر یا خشت باشد دیواره­ها و کف بوسیله لایه­های ضد رطوبت عایق­کاری میشود.

برای ثابت نگهداشتن دمای انبار و ماده غذائی ذخیره شده، انبار در مقابل دما ایزوله میگردد ، در صورت استفاده از شیشه در ساختمان انبار جهت کنترل دما، ترجیحا از شیشه دو جداره و به منظورممانعت از جذب و نفوذ گرما، استفاده از رنگ روشن، توصیه شده است.

برای جلوگیری از نفوذ موش و حشرات،اطراف انبار تا عمق مناسبی از سیمان و مصالح غیر قابل نفوذ پوشانده میشود و انبار مجهز به در و پنجره، و پنجره‌ها مجهز به توري سيمي میگردد.

درانبارهای ساده بايستي از نفوذ اشعه مستقیم خورشید نیز جلوگیری نمود،  بنابراین پنجره‌ها و دریچه‌های تهویه بايستي مجهز به سايه‌بان باشند. استفاده از لامپ‌های معمولی و انواع چراغ  نیز مناسب نمیباشد،  زیرا نور ضمن جلب حشرات،  با ایجاد گرما باعث افزایش دمای انبار می‌گردد.

برای کنترل هوای انبار لازم است عمل تهویه به خوبی انجام گیرد. بنابراین انبار بايستي مجهز به هواكش باشد. به طورکلی عمل تهویه درانبارهای ساده به دو صورت طبیعی و مصنوعی امکان‌پذیر است.

 تهویه طبیعی،در نقاطی که هنگام شب دما پایین و خشک می‌باشد امکان پذیر است. بدین ترتیب هنگام شب درب‌ها و پنجره‌های مجهز به توری سیمی را باز می‌کنند تا هوای انبار خارج شده و به جای آن هوای تازه وارد گردد.

تهویه مصنوعی،در مناطق مرطوب  و یا مناطقی که دمای شب و روز آن اختلاف چندانی ندارد انجام میشود و پس از آنکه هوای خارج با تدابیر مخصوص و استفاده از دستگاههای مناسب خشک و سرد شد، جایگزین هوای داخل انبار میگردد.

ب- انبار مکانیزه

انبـارهاي مكانيزه به دو دسـته نيمه­مكانيـزه و تمام مكانيزه تقسيم بندي مي شوند. انبارهای تمام مکانیزه مجهز به سیستمهای ثبت حرارت و رطوبت نسبی وامکانات بارگیری و تخلیه اتوماتیک هستند. بعلاوه این انبارها دارای سيسـتمهاي هوادهي بوده و مي توان آن ها را به راحتي ضدعفوني نمـود. در انبارهای نیمه‌مکانیزه  عمل تخلیه بوسیله لودر و جک‌های مخصوص تخلیه انجام می‌شود.

انبارهاي مكانيزه از بخش هاي مختلف ذیل تشكيل شده است:

- تقسيم كننده

- جمع كننده غلات

- شيار حمل كننده مخصوص

- كف كاذب

- قسمت هوادهي

- قسمت خروجي هوا يا تخليه كننده هوا

- حفاظ فلزي

- حفره يا قسمت پر كننده

- محل خروج يا تخليه غله

مزایای انبارمکانیزه

-  مجهزبودن به سیستم تخلیه و بارگیری،

- امکان هوادهی و کنترل درجه حرارت،

- سهولت عملیات ضد عفونی،

 - ظرفیت بالا

معایب انبارمکانیزه

-  عدم امکان تفکیک انواع گندم و اختلاط آن

ج - انبار روباز

انبارهای روباز روشی مرقون به صرفه جهت ذخیره کوتاه مدت غلات است که در ایران برای نخستین بار و در سال 1370 درمحوطه سيلوي كرج اجرا گردید.

 این انبارها در مناطق خشک و برای نگهداری موقت غلاتی که رطوبت پایینی دارند، کاربرد دارند. هر چه رطوبت محموله پایین‌تر باشد مدت زمان نگهداری بیشتر خواهد بود و در صورت افزایش دما و رطوبت عمر ذخیره سازی کاهش خواهد یافت . ساخت انبار روباز با عملیات تسطیح زمین و زیرسازی محوطه با شیب و زهکشی مناسب و غیر قابل نفوذ نمودن کف انبارآغاز می‌شود. سپس با استفاده از بلوکهای بتونی یا دیواره های گالوانیزه به طول 3 متر و ارتفاع 80 تا 90 سانتی‌متر اطراف انبارمحدود میشود. گندم دراین نوع انبارها بر روي زمين تا ارتفاع حدود 7 متر ريخته مي شود و روی آن با پوشش‌های مخصوص پلی‌اتیلنی غیر قابل نفوذ و ‌پوشانده میشود.

مزایای انبارروباز

- سهولت و سرعت احداث و امکان بهره برداری سریع در مواقع اضطراری،

-  هزینه پایین سرمایه گذاری اولیه جهت احداث و راه اندازی.

معایب انبار روباز

-  محدودیت مدت زمان نگهداری گندم،

- محدودیت محل احداث به لحاظ جغرافیایی و آب و هوایی،

- امکان آسیب دیدگی و افت کمی و کیفی محصول حین عملیات تخلیه و بارگیری،

- محدودیتها و مشکلات عملیات چادرکشی،

- عدم امکان هوادهی،

- عدم امکان اختلاط گندم.

لازم به ذکر است انبارهای روباز جدید و پیشرفته مجهز به امکانات هوادهی ،تجهیزات تخلیه و بارگیری و تجهیزات ثبت دما و رطوبت بوده و امکان ذخیره سازی غلات در شرایطی کاملا سیل را فراهم مینماینداین نوع انبارها امروزه در کشور استرالیا استفاده میگرددو نتایج مثبتی در ذخیره کوتاه مدت تا میان مدت گندم داشته است.

نگهداری گندم در کیسه‌های پلی‌اتیلن

این روش در برخی کشورها به طور محدود استفاده می­­شود. ضخامت دیواره کیسه­ها حدود 5/2 میلی­متر و گنجایش آن تا چندین تن می‌باشد. غله دارای رطوبت پایین، درون کیسه ریخته شده و هوای آن توسط دستگاه مخصوص خارج و سپس درب آن مسدود و غیر قابل نفوذ می­گردد. یکی از نکات قابل توجه در خصوص این نوع نگهداری این است که با توجه به غیر ­قابل­ نفوذ بودن کیسه­ها در مواقع اضطراری می­توان آن­ها را در محل­های خاص حتی در کنار اسکله و در آب نگهداری نمود.

مكان يابي و تعیین سیستم ذخیره سازی

مکان یابی بر اساس اطلاعات بازرگاني و با در نظر گرفتن  بهترین شرايط جهت حفظ كيفيت كالا انجام مي گيرد. عوامل مهم در ارائه مدل مكان يابي به شرح زیر است:

-  برآورد عرضه داخلي گندم منطقه، شامل سطح زير كشت ، ميزان توليد و ميزان عملكرد توليد،

- برآورد تقاضاي گندم، شامل ميزان مصرف سرانه و جمعيت منطقه،

- ميزان واردات گندم خارجي و‌موقعیت بنادر ورودي،

- پراکندگی تأسيسات ذخيره سازي گندم در منطقه شامل نوع و ظرفيت هاي آنها،

- پراکندگی كارخانجات آرد و ظرفيتهاي آن،

- فواصل زميني و بر آورد هزينه هاي حمل و نقل گندم.

پس از مکان یابی نوع سیستم ذخیره سازی و ظرفيت مورد نيـــاز بر اساس نکات زیر تعیین و انتخاب میگردد:

- مدت زمان نگهداري شامل ذخیره كوتاه مدت ، ميان مدت ،‌بلند مدت و ذخيره استراتژيك،

- مقايسه اقتصادي پروژه ها،

- شرايط آب و هوايي و ژئواكولوژيكي شامل  شرايط زمين ، سطح آبهای زير زميني ، رطوبت هوا و رطوبت گندم،

 - لحاظ نمودن زمان خواب گندمهاي تازه برداشت شده(‌60 – 45 روز )  در تعیین ظرفیت ذخیره سازی.

طراحی تاسیسات و تجهیزات  مناسب درانبار غلات

امروزه تجهیزات و امکاناتی که در سیستمهای ذخیره سازی اهم از انبار یا سیلو پیش بینی و طراحی میگردد، میبایست موارد زیر را دربرگیرد:

- تجهيزات مناسب تخليه و بارگيري که ضمن حفظ و نگهداري کمی غله وجلوگیری از ريزش يا صدمه دانه‌ها ،از سرعت مناسبی برخوردار باشد،

-  تجهیزات تهويه و هوادهی،

- امكانات بازرسي و نمونه برداری جهت كنترل كيفي غله،

- وجود شرايط و امکانات لازم جهت پیشگیری يا كنترل آلودگي حشرات، شامل تعبيه دستگاهها يا سيستمهائي جهت  تمیز نمودن ماشين آلات، سيلوها و انبارها، امکان بازرسی و ثبت آلودگی و غير قابل نفوذ و سیل کردن[2] انبارجهت اجرای عملیات ضدعفونی.

تقسيم بندي تهدیدات اصلی ذخیره سازی گندم

 رطوبت، دما و آفات ­انباري از بزرگترين مشكلات و چالش­ها در ذخيره­سازي بلندمدت گندم هستند­. با نگهداري و حفظ غلات از این تهدیدات مي­توان آن را براي مدت طولاني‌ و با كيفيت مناسب ذخيره نمود.

 از میان این تهدیدات، رطوبت نسبی هوا، دمای هوا و رطوبت موجود در دانه  مهمترین عوامل موثر در فساد گندم هستند و با کنترل این عوامل سایر عوامل مانند آفات انباری و میکروارگانیسم­ها قادر به فعالیت چشم­گیر و موثر نیستند. نمودار درج شده، نشان دهنده زمان مناسب ذخيره­سازي براي غلات مختلف با توجه به ميزان رطوبت و دما است.

رطوبت

یکی از عوامل مهم و موثر فساد دانه­، رطوبت (رطوبت­نسبی هوا و رطوبت دانه) می­باشد، به طور کلی رطوبت باعث تشدید واكنش­هاي شيميائي و بيوشيميائي مي­گردد. واكنش­هاي شيميائي در دانه گندم شامل افزايش فعاليتهای آنزيمي زيان­آور­، افزايش شدت تنفس­، افزايش فعاليت آبي­ که منجر به افزايش دماي توده غلات و در نهايت فساد آن میشوند. واكنش­هاي بيو­شيميائي  نیز باعث رشد قارچ­هاي كپكي، توليد سموم قارچي و رشد حشرات وكنه‌ها خواهد شد. هرگاه رطوبت دانه از 15 درصد به 17 درصد افزايش يابد (در دماي ثابت 18 درجه سانتي­گراد) شدت تنفس 8/8  برابر افزايش مي­يابد. اگر درجه حرارت از­ 20 به 30 درجه سانتيگراد برسد (در رطوبت ثابت) شدت تنفس 8/2 برابر افزايش مي­يابد. بنابراين عامل رطوبت نسبت به دما، در شدت تنفس موثرتر است. اگر رطوبت غله 22 درصد وحرارت انبار 20 درجه سانتيگراد باشد بر اثر تنفس بعد از 15 روز حرارت غله 2/7 درجه سانتيگراد افزايش مي‌يابد.

واكنش­هاي شیمیایی دانه غلات طي نگهداري و ذخيره­سازي

1-    تحت تاثیر آنزيم آميلاز:                                              مالتوز + دكسترين →  نشاسته

2- تحت تاثیر آنزيم مالتاز:                              (منبع غذائي جهت جوانه زدن) گلوكز →  مالتوز

2-    تحت تاثیر آنزيم پروتئيناز :                                              اسيدهاي آمينه  →   پروتئين

3-    تحت تاثیر آنزيم ليپاز:                                        اسيدهاي­چرب + گليسيرين  →   چربي

5- تحت تاثیر آنزيم اكسيداز:                                   گرما +دي­اكسيد­كربن + آب  →  گلوكز

  ميزان رطوبت غلات در هنگام ذخيره­سازي

به طورکلی حداکثر رطوبت 12 درصد دانه ، درصد رطوبت­ نسبي هوا 65% و حرارت 20 درجه سانتيگراد شرايط بهينه نگهداري دراز مدت غلات است. درصد رطوبت دانه و درصد رطوبت­ نسبي هوا جهت شروع مرحله بحراني نگهداري غلات، به ترتیب 15 درصد و 75 درصد مي‌باشد.

چنانچه غلات با رطوبت 13% يا بيشتر، براي مدت طولاني نگهداري  و ذخیره شوند­، احتمال دارد كه در اثر فعاليت كپك­ها آسيب ببيند­، با اين وجود وقتي كه غلات با رطوبت بالا تا دماي 10 درجه سانتيگراد يا كمتر خنك شوند مي­تواند ماه­ها بدون اينكه كپك­زده و آسيب ببيند­، ذخيره شوند­. در صورتي­كه سيستم ذخيره­سازي فاقد امكانات هوادهي باشد و رطوبت گندم  12%  یا بیشتر باشد، بهتر است گندم بيش از 6 ماه نگهداري نشود­.

راههاي پيشگيري و كاهش اثرات نا­مطلوب رطوبت

خشك كردن­

جهت ذخيره­سازي طولاني مدت غلاتي كه رطوبت بالاتر از 14 درصد دارند از خشك كردن با هوای گرم یا رادیاتورهای مخصوص استفاده مي­شود. هدف اصلي خشك كردن كاهش رطوبت است و بعضاً باعث افزايش دما نيز مي­شود كه بايد قبل از ذخيره شدن دوران داده شده و دما كاهش يابد­.

هنگام خشک­کردن باید توجه داشت که دمای عملیات از حد معینی تجاوز نکند، در غیر این­صورت به خواص گلوتن و آنزیم­های طبیعی دانه آسیب خواهد رسید. دمای مناسب خشک کردن بستگی به میزان رطوبت دارد،اگر رطوبت گندم 17درصد باشد دما حدود 55 درجه سانتی­گراد و اگر رطوبت کمتر باشد می‌توان دما را به حدود 60 درجه سانتی­گراد رساند. در هر حال دمای خشک­کن نباید از 60 درجه سانتی­گراد بالاتر رود.

در بسیاری از نقاط کشورمان، در فصل برداشت گندم،  هوا گرم­ و خشک است بنابر این رطوبت، مساله چندانی را به وجود نمی­آورد ولی در مناطق مرطوب چنانچه رطوبت گندم برداشت شده بالا باشد قبل از انبار کردن،  عملیات خشک کردن گندم توصیه میشود.

 دستگاههاي خشك­كن در مناطق با رطوبت بالا مانند شمال كاربرد دارد اين دستگاه­ها در شرايط آب وهوائي اروپا تا 4 درصد و در شمال ايران تا 5/1 درصد مي‌تواند رطوبت را كاهش دهد. . هزینه تأمین انرژی در این روش بالا است، لذا این روش هنگامی توصیه­ می­شود که نیاز است غلات به مدت طولانی ذخیره شوند.

شایان ذکراست، گرمای تولید شده توسط یک خشک­کن می‌تواند باعث از بين رفتن حشرات نیز شود. چنانچه حشرات در معرض دمای 50 تا 55 درجه سانتی­گراد به مدت حدود 15 دقیقه قرار گیرند، در هر مرحله از سیکل زندگی از بین خواهند رفت. البته پس از انجام  این تیمار حرارتی، غلات باید بسرعت خنک شوند تا از حرارت دیدگی بیش از حد، فساد و احتمال آلودگی مجدد (بدلیل مناسب بودن دما برای رشد حشرات) اجتناب شود.

دما

دانه‌هاي غلات عايق هستند و دما را حفظ مي­كنند­. اگر غلات گرم در انباري­، ذخيره­سازي شده و بدون دوران باقي بمانند احتمال ايجاد جريان همرفت[3] وجود داشته در نتيجه در بخش­هايي از توده غله، نقاط گرم و در نقاطی، كندانسه شدن رطوبت رخ خواهد داد­.

هر چقدر كه اختلاف دماي بين دماي غله و دماي محيط بيشتر باشد­، جريان همرفتي، قوي‌تر­ خواهد بود و هر چقدر جريان همرفتي بيشتر شود­، تاثير آسيب گرما و كندانسه شدن رطوبت بر غلات افزايش مي­يابد. اين تاثير مخرب هنگامي كه غلات به صورت توده مخروطي روي هم ريخته شود، مشخص­تر و بيش­تر است. در صورتي­كه هواي محيط بيرون كندو سرد­، دماي غلات بالا و به شكل مخروطي ذخيره گردد­:

- جريان همرفتي منظم­تر است­.

- غلات موجود در سطح رويين و مقداري پايين­تر، داراي رطوبت بالايي هستند­.

- افزایش دما در قسمت میانی توده گندم.

جريان همرفت در كندوي حاوي غلات به صورت زير حركت مي­كند­:

ابتدا هواي سرد از سطح رويين غلات در امتداد ديواره داخلي كندو جريان مي­يابد­، جريان هواي سرد­، غلات گرم را احاطه مي­كند­.سپس در ته توده غلات­، هواي سرد توسط جريان گرم‌تر سطح بالا، به طرف مركز توده كشيده مي­شود­. هنگامیکه كه هواي سرد به طرف مركز توده كشيده مي‌شود­، گرم شده و به سمت سطح توده حركت مي­كند جايي كه غلات مرطوب قرار دارند­. هواي گرم همين كه به سطح توده غلات مي­رسد­، سرد و رطوبت آن كندانس مي­شود و اين روند ادامه مي­يابد .

به طور کلی بالا رفتن دما در انبارهای غیر فنی موجب افزایش دما در قسمت میانی توده گندم شده و به حدود 55 درجه سانتی­گراد و بالاتر هم می‌رسد و گاهی نفوذ گرمای خارج به داخل انبارها موجب تشدید آن شده و به دانه آسیب می‌رساند، این آسیب در مراحل اولیه موجب تشدید تنفس و در مراحل بعد موجب تشدید فعالیت‌های آنزیمی و فساد دانه می­­گردد،که از کیفیت آن برای تولید آرد می­کاهد­. افزایش دما در برخی انبارها و در بعضی از کشورهای گرمسیری گاهی تا حد آتش­سوزی در انبار بالا می­رود .

خود­گرمايي

اين فرايند كه به دلايل مختلف با افزايش شديد دماي غله در مدت كوتاهي طي ذخيره­سازي همراه است كه به دو نوع خود­گرمايي ­مرطوب و خود­گرمايي خشك تقسيم مي‌شود.

خود­گرمايي مرطوب وقتي كه رطوبت غله بالاتر از 17 درصد باشد و خود­گرمايي خشك در اثر فعاليت آفات انباري رخ مي­دهد. خود گرمايي نشانه آشكاري از فعاليت كپك و حشرات میباشد.

راههای كنترل دما

 بسياري از مشكلات مرتبط با ذخيره­سازي غلات مي­تواند با خنك­ نگه داشتن غلات برطرف و مديريت شود . حشرات، كنه­ها و قارچ­ها در هواي سرد غيرفعال هستند­. حشرات در دماهاي زير 15 درجه سانتیگراد به كندي فعاليت مي­كنند و زير 4 درجه سانتیگراد تقريباً فعاليت آنها متوقف مي­شود.

دماي كندوها  به وسیله حرارت­سنج­هاي كابلي كه داخل كندوها نصب شده ثبت میشود. در انبارها  نیز دما را با استفاده پروب­هاي ويژه­اي كه داراي حس­گرهاي الكتريكي هستند­، میتوان سنجید. در صورت عدم دسترسي به این تجهیزات،  با نمونه برداری از عمق توده غلات و اندازه گیری دمای آن به صورت دستی میتوان دما را ثبت نمود. روشهای کنترل دما وکاهش حرارت در سیستمهای ذخیره سازی شامل استفاده از فنهای تهویه و خنک کننده و عملیات دوران است.

1- تهويه و خنك كردن [4]                                               

مفهوم خنك كردن عبارت است از  تنظيم درجه حرارت بدون تغيير در حالت ماده و هوادهي فرآيندي است كه در آن دماي دانه كاهش داده مي‌شود تا مشكلات بالقوه ناشي از مهاجرت رطوبت، توليد ­مثل حشرات و رشد كپك­ها را به حداقل برساند­. هوادهي با كاهش دماي غلات و كاهش انتقال رطوبت به ديگر نقاط ذخيره غلات­، آن را بدون آسيب حفظ کرده و­ مي‌تواند از جريان همرفت و افزايش موضعي دما جلوگيري كند. انواع روشهای هوادهی در سیستمهای ذخیره سازی به شرح زیر است:

الف- استفاده از هواي اتمسفر

با تجهيز محل ذخيره­سازي به دستگاه توزيع هوا كه هوای خشک و خنک اتمسفر را به داخل دانه­ها مي­دمد مي­توان غلات را خنك كرد، شرايط لازم براي این نوع هوادهي به صورت زیر است:

- دمای هواي بيرون پايين­تر از حرارت غله باشد.

- رطوبت ­نسبي هوا متناسب باشد.

در كندوها معمولا سيستم هوادهي، شامل يك سطح سوراخ­دار در كف كندو و يك فن است،كه قادر به دميدن هوا با توان مناسب مي‌باشد­. این فنها مجهز به ترموستات بوده وزماني كه دماي هوا به زير مقدار تنظيم شده برسد، فن­ها را از كار مي­اندازد­.

چنانچه از لوله­هاي سوراخ­دار يا تونل­هاي هوا در كف كندو یا انبار استفاده شود، توزيع هوا بايد تا حد ممكن بطريق يكنواخت انجام گيرد­، براي اطمينان از حركت يكنواخت و يكسان هوا از بين دانه­ها، گندم ذخيره شده را تميز و بوجاري مینمایند.

هنگامي­كه هواي گرم و مرطوب با يك سطح سرد مثل فلز يا لایه خنک گندم برخورد نمايد، كندانسه شدن آب  یا پدیده تشکیل شبنم اتفاق مي‌افتد­. كندانسه شدن اغلب نتيجه حركت طبيعي هوا يا كاربرد نامناسب فن­ها مي‌باشد­. براي جلوگيري از اين مشكلات هنگامي فن را بكار می اندازندكه اختلاف دماي داخل و بيرون كمتر از 10 درجه سانتیگراد باشد­. دميدن هوا از پايين به سمت بالا در بين توده غله بهترين روش است­ وكندانسه شدن رطوبت،  با كاركرد بموقع فن­ها و تعبيه منافذي در سقف كه هواي گرم از آن خارج مي­شود قابل كنترل است. وجود تعداد زيادي دريچه­هاي سقفي براي خروج رطوبت و گرما امري ضروري است­. به ازاي هر cfm[5] 1000 هوا بايد 1/0 متر مربع منفذ (بصورت تهويه، درز و شكاف در سقف يا ديوار) وجود داشته باشد­.

معمولا هواي ابري زمان مناسبی براي فعال كردن فن‌هاي هوادهي است زيرا در این زمان، اختلاف كمتري بين كمترين دماي شب و بيشترين دماي روز وجود دارد­. وقتي هواي خنك از خلال دانه‌ها عبور مي‌كند، نهايتاً دماي دانه ها و هواي ورودي برابر خواهد شد­. اين حالت جبهه­اي را ايجاد كرده كه در جهت حركت جريان هوا پيش مي­رود­.

هنگامي­كه این جبهه شروع به حركت در ميان دانه­ها نمايند، سيستم هوادهي بايد به مدت كافي فعاليت نمايد تا كل محصول ذخيره شده را خنک كند، در غير اينصورت يك لايه مرطوب از دانه‌ها باقي خواهد ­ماند، كه زمينه رشد كپك­ها يا حشرات را فراهم مي­آورد. بطور نرمال پنج تا هفت روز طول مي­كشد تا يك سيكل هوادهي تكميل گردد. به هر حال طي يك سيكل هوادهي  هیچگاه فن­ها را بدليل وجود ابر يا بارش باران نبایدخاموش کرد.

حتي محصول خشك نيز بايد بصورت دوره­اي نمونه­برداري شود و در صورت مشاهده نقاط گرم در محصول، هوادهي صورت پذيرد­.

 به طور کلی براي ذخيره­سازي طولاني مدت، توصیه میشود اختلاف دماي دانه و دماي ميانگين بيرون، حدود 10 درجه سانتیگراد حفظ شود. دليل حفظ اختلاف دماي 10 درجه سانتیگراد بین دمای غله و دماي ميانگين بيرون، جلوگيري از انتقال ­رطوبت مي­باشد. اگر غله گرم در آب وهواي سرد ذخيره شود، رطوبت بطور طبيعي از ناحیه گرم به ناحيه سرد گندم منتقل مي‌شود و نتيجه آن جذب مجدد رطوبت و ضايعات دانه در بالا­ي انبار است.

  (تصوير انتقال رطوبت در غلات هوادهي­ نشده)

گندم در پاييز بايد حدود 5 تا 5/7 درجه سانتیگراد خنك شود و به دماي حدود 4 درجه سانتیگراد برسد و در طول زمستان نيز در همين دما نگهداري گردد­.

ازآنجاییکه دماي روزانه در آخر تابستان و اوايل پاييز معمولاً بيشتر از 15 درجه سانتیگراد است، ضروري است كه فن­ها در شب براي خنك كردن غله روشن باشند، در این فصل علی رغم رطوبت­نسبي بالا در شب ، بسيار بعيد است كه جذب مجدد رطوبت توسط دانه مشكل­ساز شود.

زمان لازم براي خنك‌كردن يك كندوي پر،  به ميزان هوايي كه به ازاي هر بوشل غله، بوسيله فن جريان مي‌يابد بستگي دارد. توصيه مي‌شود سرعت هوادهي براي انبار [6]cfm/bu  1/0 باشد. اگرسرعت تهويهcfm/bu   1/0 باشد، زمان لازم براي خنك كردن 150ساعت خواهد بود.

تنها راه براي مطمئن شدن از اينكه عملیات هوادهی  بطوركامل انجام شده، اين است كه دماي حقيقي هواي خارج شده از غله اندازه­گيري شود. اگرغله به اندازه كافي خنك نشده باشد، پس از آنكه دريك ناحيه خنك­سازي انجام گرفت  میبایست بطوركامل غله را در انبار دوران  داد و لازم است چرخه هوادهي را آن­قدر تكرار نمود تا هواي خروجي از كندو خنك‌تر شود. (تصوير : اندازه­گيري هواي خروجي)

گرم کردن و افزایش دمای غله درفصل بهار، موضوعی بحث برانگيز بوده و به كيفيت خنك كردن غله در طول زمستان و اينكه چه وقت انبار تخليه خواهد شد، بستگي دارد.

در غله­اي كه خنك­تر است احتمال دارد طی ذخيره­سازي يا حمل­ و نقل در آب­ و هواي گرم، رطوبت کندانسه شود. اگر غله در طول زمستان تا دماي 4- درجه سانتیگراد خنك شود و اين دما را تا تابستان حفظ كند، به منظور گرم كردن و افزایش دمای غله تا دماي10درجه سانتیگراد عمل تهويه انجام مي‌شود. اما اگر غله قبل از تابستان مصرف يا فروخته شود يا دماي آن پايين­تر از 4- درجه سانتیگراد نباشد­، تهويه جهت گرم كردن غله امري ضروري نمي‌باشد.

چنانچه استفاده از سموم تدخيني لازم باشد، دماي غله را در بهار افزايش میدهند، زیرا بسياري از سموم تدخيني در دماي زير 15 درجه سانتیگراد بي­اثر هستند­..

ب- استفاده از هواي سرد :

در اين روش بدون توجه به هواي اتمسفر و محدوديتهاي آن ، مي توان عمليات هوادهي را براي غلاتي كه در ارتفاع زياد ذخيره مي شوند، انجام داد . هرچند خنك كردن به اين روش طولاني بوده و هزينه بالايي دارد

در این روش درجه حرارت هواي ورودي بين 1- درجه تا 8  درجه بوده ومي تواند هواي توده غله را  10 درجه سانتيگراد كاهش دهد .

 

2- دوران دادن غله در سيلوها

جهت كاستن از دماي زياد غله انبار شده در سيلوها و همچنین رطوبت آن ، مي توان از روش دوران دادن استفاده كرد.  دوران دادن عبارت است از، زیرورو کردن و جابجابی  گندم از یک کندو به همان کندو یا کندوی دیگر، جهت كــاهش درجه حرارت غله، که میتواند به منظور بازرسي غله و ضدعفونی آن نیز صورت گیرد.

اگر كندوها مجهز به سيستم هوادهي و خنک کننده نباشد،  جهت حذف نقاط گرم در گندم­ها و براي سرد كردن آن  میبایست هر 3 تا 6 ماه يكبار آنها را دوران داده و به كندوي ديگري منتقل کرد که اين كار نياز به فضاي ذخيره­سازي اضافي وکافی دارد.

آفات انباری

آفات انباري آفاتي هستند كه از غلات وفرآورده هاي آنها ، طي دوره نگهداري تا زمان مصرف نهايي، تغذیه و به آن خسارت وارد مي كنند و از سه جهت بهداشتي(بروز بيمارهاي انسان و دام با تغذيه فرآورده آلوده)، اقتصادي (كاهش وزن و از بين رفتن فرآورده) وكيفي(كاهش درجه مرغوبيت و كيفيت فرآورده)حائز اهمیت هستند.  

مهمترین انواع آفات انباري كه سیستمهای ذخیره سازی را تهديد مي نمايد، عبارتنداز

- حشرات

- كنه ها

- جوندگان

- قارچهاي كپكي

 ازانواع وچگونگي ايجاد آلودگي توسط اين آفات ميپردازيم.

1-     حشرات

حشرات از رده بندپايان و داراي بدن سه قسمتي (سر، سينه ، شكم) و سه جفت پاي بندبند هستند، سيكل زندگي آنها شامل تخم،لارو، ،شفيره و حشره بالغ است كه تمامي مراحل مذكور را ميتوان در گندم و فراورده هاي آلوده ديد. حشرات که در مدت کوتاهی منجر به خسارت بسیار زیادی می­شوند­، با فعالیت خود و تنفس باعث ایجاد گرما (­پدیده خود­­­گرمائی خشک) شده و هر چه میزان آلودگی بیشتر باشد دما بالاتر می­رود و ممکن است دما به40 درجه سانتیگراد هم برسد .

حشرات و يا لاروها، از جوانه و اندوسپرم غلات تغذيه مي‌كنند. تغذيه از اندوسپرم، موجب كاهش وزن، کاهش ارزش غذايي و كيفيت فرآورده های آن مي‌شود. خسارت به جوانه موجب كاهش در قدرت جوانه­زني دانه مي‌شود. بعلاوه تخم‌ها، پوسته‌هاي لارو، پيله‌هاي خالي، مدفوع  و اجساد حشرات غلات را آلوده مي­كنند.

با اندازه‌گیری دمای داخل محموله می­توان به وجود آفات پی­برد. حتي وجود چند عدد حشره در محموله، تا پيش از رسيدن بار به مقصد مي‌تواند به جمعيتي خسارت­زا مبدل شود­. بنابراین غله انبار شده بايد عاري از هر گونه آفت باشد و ناديده گرفتن غلات آلوده به حشرات ، نگهداري  و ذخیره سازی آنها را با مشكلات جدی مواجه خواهد کرد.

دو فاكتور اصلي كه منجر به گسترش حشرات در غلات ذخيره شده مي‌شود­، دما و رطوبت است­. به طور كلي­، شرايط مساعد براي بيشتر حشرات، دمايي در حدود 30 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي 40 تا 80 درصد است­.

بسياري از خسارات حاصل از آفات انباري ناشي از آفات باقي­مانده در انبارها ویا ديگر محصولات ذخيره شده وگاهي تماس با غلات آلوده  در زمان حمل و نقل و شرايط غير بهداشتي انبار و تأسيسات ذخيره­سازي است.  ­

2-     کنه ها

كنه ها از خانواده عنكبوتيان بوده و نسبت به حشرات كم اهميت ترند. کنه ها بسيار ريز بوده و با چشم غيرمسلح ديده نمي شوند و در جمعيت هاي زياد ممكن است با گردو غبار اشتباه گرفته شوند.

کنه مهمترين آفت مناطق مرطوب است و در محمولاتي كه رطوبت بيشتر از 14% دارند، تخم ريزي كرده و به سرعت رشد ميكنند. دراثر آلودگي اين آفت علاوه بر كاهش وزن محموله جوانه و آندوسپرم دانه صدمه ديده و قوه ناميه كاهش مي يابد. اغلب فرآورده هاي آلوده به كنه غيرقابل استفاده مي شود .

از آنجاییکه، اغلب علت وجود كنه‌ها رطوبت بالاي غلات است،  بنابراين تحت شرايط رطوبت نرمال در ذخيره غلات­، خسارات وارده ناشي از كنه به حداقل مي‌رسد­.

2- میکرو ارگانیسم­ها­

در زمانی که رطوبت دانه از 14درصد تجاوز کند یا در شرایطی که رطوبت نسبی هوا بالا باشد، کپک­ها روی دانه رشد و مقدار زیادی از آن را فاسد می­کنند. در صورتیکه رطوبت دانه از 30 درصد تجاوز کند باکتری­ها هم قادر به رشد روی دانه خواهند بود.

وجود فلور قارچي طبيعي و ساير ميكروارگانيسم­هاي خارجي در غلات مشكلي جهاني است و پيشگيري و اجتناب از برخي خسارات حاصل از آنها امري بسيار دشوار است. استفاده از تهويه و دوران غلات روشي موثر براي پيشگيري از سرايت قارچها است و استفاده از قارچ­كش­هاي غيرسمي روش عملي و كاربردي براي كنترل آنهاست. هنگام بروز آلودگی قارچی، پس از خروج محموله هاي آلوده بايد به تميز كردن و شستشوي ديواره ها اقدام كرد و قسمتهاي آلوده و چسبنده را از ديواره ها تراشيد سپس با سموم قارچ كش محیط را ضدعفوني نمود .

از آنجاييكه همه كپكها هوازي هستند، امروزه باكاهش اكسيژن و افزايشco2  در اتمسفر سيلو نیز، براي مقابله با كپكها استفاده مكنند.

 فلور ميكروبي از طرق زير به غلات خسارت وارد مي­كند­:

- گرم كردن دانه­هاي مرطوب، كه موجب چسبندگي و تخمير يا فساد آن مي­شود.

-  توليد سموم قارچي و ايجاد بوي نامطبوع،

- كاهش ارزش غذايي گندم در نتيجه تجزيه نشاسته و پروتئين،

-  به تأخير انداختن توانايي جوانه زدن از طريق صدمه زدن به جوانه.

قارچهاي كپكي اغلب بر روي ناخالصيها، يعني افت مفيد و غير مفيد ، رشد و تكثيــــر مي شوند و به دليل نداشتن كلروفيل ، از مواد غذايي آماده آلي استفاده مي كنند . كپكها با ترشح آنزيم موجب تجزيه نشاسته و بوي بد در غله میشوند. 

اهميت قارچهاي كپكي به دليل توليد مايكوتوكسين ها است. به طورکلی 5 نوع قارچ بر روي غلات ،‌ توليد سم مي كنند كه عبارتند از :‌

-         Aspergillus:           Aflatoxin( B,G,M ), Ochratoxin A, cyklo piazonik acid

-         Penecillium:  Ochratoxin A, Citrinin, Patoline

-         Fusarium:  Deoxinivalenol , Nivalenol , Xiralenon

-         Alternaria:   Alternariol , Piazonik acid

-         Claviceps purpurea: Ergot Alcaloids

3-جوندگان

درميان جوندگان، موشها اهميت بيشتري دارند، ضررهاي اقتصادي،كاهش ارزش تغذيه اي، آلوده كردن موادغذايي و علوفه، جويدن مواد مختلف و انتقال بسياري از بيماريها به انسان (طا عون، تيفوس، تب گازگرفتگي، وبا، يرقان مسري، انواع اسهال) از جمله خسارات

 ناشي از موشها است. يكي از دلايل خسارت زياد موشها اين است كه، دندانهاي پيشين در موشها، در تمام طول زندگي ، در حال رشد است و براي كوتاه كردن آنها، موش مجبور به جويدن است. به طوريكه حتي وسايل الكترونيكي در سیستمهای ذخیره سازی، از تهديد موشها در امان نيست.

انواع موشها، نظیر موش­خانگی، موش­صحرایی خاکستری و سیاه که در انبارهای غیر فنی  به گندم حمله می­کنند مقدار زیادی از گندم را مصرف کرده و بقیه را به فضولات خود آلوده می­کنند.

موشها جوندگاني هستند كه خود را با هر گونه شرايط زيستي وفق داده و تقريبا در همه جا ديده مي شوند. به طور كلي اغلب موشها فعاليت شبانه دارند و به محيط هاي ساكت و تاريك علاقه مند هستند محل اختفاي آنها، هر جايي است كه بتوانند مكاني مخفي و غذاي كافي بيابند. فضولات موشها از مهمترين علائم وجود آنها است .

روشهاي كنترل و مبارزه با موشها شامل انواع مبارزه بيو لوژيكي، مبارزه فيزيكي (استفاده از انواع تله ها و امواج اولترا سونيك) ومبارزه شيميايي ( مبارزه از طريق سموم تدخيني يا سمپاشي مستقيم و استفاده از طعمه هاي مسموم ) است.

پرندگان نیز درصورت نفوذ به انبار باعث خساراتی مشابه می­شوند و در برخی کشورها،که خسارات وارده زیاد است، آنها را در تقسیم بندی آفات انباری  مهم قرار میدهند.

پارامترهای مهم در حفظ کیفیت غلات ذخیره شده

پس از ورود محصول، اولين کاري که براي تحويل گرفتن آن صورت مي گيرد، نمونه برداري و بازرسي هاي علمي و فني است که باید توسط کارشناسان و افراد ماهـر انجام گیرد.يکي از مسائل مهم در مديريت انبارها رعايت کليه مقررات وروشهایی است که درهر­کشور­براي پذيرش تولیدات محصولات داخلي و خارجي در انبارها وضع گردیده است. تعيين مقدار رطوبت با روشهاي آزمايشگاهي، تعیین مقدار ناخالصيها و آلودگي محصول به آفات مختلف و بيماري ها از جمله مهمترین پارامترهای مهم هنگام تحویل گرفتن گندم است.

نمونه برداري به طور تصادفي و از نقاط و اعماق مختلف محصول و به وسیله سوندهاي مخصوص انجام مي گيرد. در نمونه های برداشت شده به وسيله ي الک های مخصوص، تمامی ناخالصي هاي موجود اعم از تخم علف هاي هرز، سنگريزه، خاک، سياهک نهان، دانه هاي شکسته، آفت زدگي ها و غيره مشخص مي گردد و سپس ميزان درصد هر يک از آن ها محاسبه مي شود.

براي تعيين میزان درصد رطوبت محصول، از روش هاي آزمايشگاهي مختلف و يا از رطوبت سنج­هاي ويژه استفاده مي شود. در سـيلوها وانبارهاي بزرگ به طور معمول گندم هایی را نگهداری می کنند که مقدار رطوبت آن ها از 12 درصد تجاوز نکند. در عمليات بازرسي، علاوه بر انجام بررسي هاي لازم در مورد کيفيت محصول، سالم بودن و يا ميزان آلودگي آن به آفات و عوامل بيماري زاي مختلف نيز بايد مشخص شود تا در صورت نياز قبل از تحويل گرفتن در زمینه مبارزه با آن ها اقدام گردد.

به طور کلی مجموعه عوامل زیر، کیفیت غلات را در پایان ذخیره سازی تعیین خواهند نمود.

- مشخصات سیلو شامل نوع و ظرفیت انبار، درجه حرارت، رطوبت، نحوه تهویه و نفوذپذیری دیواره ها و کف انبار

- میزان انباشت محصول در انبار

- مدت زمان نگهداري محصول در انبار

- نوع، میزان، رقم و مبداء محصول غذایی

- وضعيت محصول شامل رطوبت، زمان تحويل، درجه آلودگی به آفات مزرعه ای وغیره

- بوجاری و ضد عفونی قبل از انبار کردن غلات

- گونه های آفات انباری رایج در منطقه مورد نظر

- نوع و نحوه استفاده از روشهای ضد عفونی کننده غلات در انبار

---

[1] Bunker storage

[2] Sealing

[3] Convection

[4] Aeriation and cooling

[5] فوت مكعب  هواي جريان يافته در هر دقيقه

[6] فوت مكعب  هواي جريان يافته در هر دقيقه به ازاي هر بوشل از غله داخل انبار

 

تهیه و تنظیم : گروه ذخیره سازی مرکز پژوهشهای غلات  

سام قلی زاده، حمید خراسانی، سارا دانش، زهرا شادفر و سودابه محمد نژاد

آلودگي هاي احتمالي در كارخانجات آرد و راههاي مقا بله با آنها

آلودگي هاي احتمالي در كارخانجات آرد و راههاي مقا بله  با آنها

مقدمه :

 از جمله مهمترين آلودگيهاي كارخانجات آرد، آفات انباري ميباشند.آفات انباري آفاتي هستند كه به گندم وفرآورده هاي آن ، طي دوره نگهداري تا زمان مصرف نهايي ، خسارت وارد مي كنند و از سه جهت حائز اهميت هستند:

1- بهداشتي : بروز بيمارهاي انسان و دام با تغذيه فرآورده هاي آلوده

2- اقتصادي : كاهش وزن و از بين رفتن فرآورده ها

3- كيفي : كاهش درجه مرغوبيت و كيفيت فرآورده ها

انواع آفات انباري كه كارخانجات آرد را تهديد مي نمايد،  عبارتند از :

1- حشرات

2- كنه ها

3- جوندگان

4- قارچهاي كپكي

در اين مجموعه به خلاصه اي ازانواع وچگونگي ايجاد آلودگي توسط اين آفات ميپردازيم.

الف-حشرات:

حشرات از رده بندپايان و داراي بدن سه قسمتي( سر، سينه ، شكم ) و سه جفت پاي بند بند هستند، سيكل زندگي آنها شامل تخم،لارو، ،شفيره و حشره بالغ است كه تمامي مراحل مذكور را ميتوان در گندم و فراورده هاي آلوده ديد. مهمترين حشرات در كارخانجات آرد عبارتند از:

1- شپشه آرد castaneum  Teribolium

بيولوژي آفت: 

اين حشره مهمترين آفت آرد و موا د نشاسته اي محسوب مي شود.  حشره كامل با طول 5/4-4 ميلي متر به رنگ قهوه اي روشن ؛ داراي خطوط موازي برجسته روي بالپوشها است. قدرت توليد مثل اين حشره بسيار زياد است و حشره ماده به طور متوسط 600-300 تخم در داخل آرد مي گذارد . تخمها به ماده چسبناكي آغشته اند  كه به جدار كيسه آرد چسبيده و موجب انتشار حشره مي شود .

فضولات و پوسته هاي حشره باعث كاهش ارزش نانوايي آرد مي شود و آلودگي هاي شديد باعث تلخي و بوي نامطبوعي در آرد مي شود و مصرف اين نوع آرد از نظر بهداشتي اشكال دارد .محل آلودگي در كارخانجات آرد شامل والسها ،الكها ، ونتها و مارپيچ ها مي باشد.

2- پروانه آرد Ephestia  kuehniella  

بيولوژي آفت :

عرض اين حشره با بالهاي باز cm 30-20 , بالهاي رويي طويل و سربي رنگ است، پروانه ماده 200 تا 300 تخم مي گذارد ، لارو پروانه از آرد وسبوس تغذيه مي كند .از مشخصات مهم اين آفت تنيدن تار در آرد است و آرد حاصله كيفيت خود را از دست داده و دچار خسارت زيادي مي شود . اين آفت در انبار آردوجود دارد.

3- شپشه سرخوطومي گندم sitophillus  granarius

بيولوژي آفت:

حشره كامل به طول 4-5/3 ميلي متر، به رنگ قهوه اي تيره و سرحشره به شكل خرطوم است وحفره اي به عمق 5/1-1 ميلي متر در دانه ايجاد و درون آن يك تخم مي گذارد و با مايعي روي آنرا مي پوشاند .

اين آفت كه بعنوان آفت درجه يك گندم محسوب ميشود در مدت كوتاهي قادر است از يك انبار گندم،تنها پودر پوسته بر جاي گذارد.همچنين در اثر حمله اين حشره، غله به راحتي مورد حمله ساير حشرات قرار مي گيرد و در نهايت منجر به كپك زدگي و خسارت آن مي شود.محل آلودگي به اين آفت ، انبارگندم وسيلو هاي خشك است

۴- لمبه گندم torogoderma granarium 

بيولوژي آفت:

لمبه گندم ،سوسك كوچكي به طول3- 5/1 ميلي مترو بيضي شكل با رنگ  قهوه اي مايل به قرمزاست، بدن لارو به طول 6-5 ميليمترو از موهاي زيادي پوشيده شده كه درانتهاي بدن بلندترومتراكم ترمي شودوبيشترين صدمه حشره مربوط به دوره لاروي ميباشد، به طوري كه 250 هزار عدد لارو در مدت يكماه 100 كيلوگرم گندم را مي خورد . از نشانه هاي گندم آلوده به لمبه ، خورده شدن جوانه گندم است . محصولات آفت زده به علت آميخته شدن با مدفوع و پوسته هاي لاروي و موهاي كنده شده از بدن لارو ؛ مرغوبيت خود را از دست مي دهند . لارو لمبه، بسيار مقاوم است و حتي دماي 10- درجه را تحمل و ماهها بدون تغذيه زندگي مي كند .

عوارض ناشي از مصرف فرآورده هاي آلوده به حشرات :

متيل- اتيل،بنزوكينون و متوكسي كينون كه ناشي از بزاق حشرات مي باشد، سرطان زا هستند.

ب- كنه ها

كنه آرد  Accarus siro

مهمترين كنه انباري درايران، كنه آرد است. طول بدن اين آفت6/0-3/0ميلي مترمي باشد. وبدن كنه بالغ بي رنگ، در انتهاي بدن 2 جفت موي بلند دارد . كنه آرد علاوه بر تغذيه از آرد باعث ايجاد بوي بد و فساد آن مي شود و در كندوهاي خواب گندم در كارخانجات آرد يافت مي شود.

عوارض ناشي از مصرف فرآورده هاي آلوده به كنه ها :

1- موادي كه كنه ها در آرد ايجاد ميكنند ،باعث اختلالات گوارشي در انسان و بوي ترشيدگي در آرد مي شود.

2-كنه ها گاهي موجب بروز حساسيتهاي پوستي و بيماري آسم مي شوند.

 روشهاي كنترل و مبارزه با حشرات و كنه ها در سيلو هاو انبارها و كارخانجات آرد:

Ø    انجام اقدامات بهداشتي( Hygiene control ):

 اين روش در پيشگيري از بروز آلودگي اهميت زيادي دارد و شامل : تميز كردن كليه سطوح ،ديواره ها ، شكافها،  تاسيسات وماشين آلات، ازوجود  حشرات ، فضولات و بقاياي موادغذايي، به روش دستي و يا با استفاده از  انواع مكنده ها مي باشد.

غير از اقدامات فوق مبارزه شيميايي با اين آفات به شرح زير است :

Ø    ضدعفوني سيلوها و انبارهاي خالي ؛ سطوح خارجي  ماشين آلات:

استفاده از سموم پاشيدني فسفره آلي از جمله: مالاتيون ، اكتليك ، فنيترتيون،پرمترين،

 فن والريت و دي كلرووس ، به ميزان 2درصدسم خالص . ضمنا" 2  گرم ماده موثره به ازاي هر متر مربع در زمان سمپاشي ميتواند مورد توجه قرار گيرد.

Ø     ضدعفوني سيلوها ، انبارهاي پر يا نيمه پر وسطوح داخلي ماشين آلات شامل الكها،والسها،ونت ها ،مارپيچ ها و سيستم هاي پنوماتيك:

در اين مورد بهترين راه استفاده از گاز فسفين) (PH3 مي باشد.

فسفين به صورت تركيبات فسفيد آلومينيم يا منيزيم تحت عناوين تجاري  Phostoxin              Detia bag_bag blanketبه صورت قرص يا نوار وجود دارد .

مقادير مورد نياز گاز فسفين 2-1 گرم گاز PH3 به ازاي هرمتر مكعب است مدت زمان ضدعفوني در دماي 30 درجه سانتيگراد حداقل 4 روز و دردماي 20 درجه سانتيگراد

 7-5 روز است . لازم به تذكر است كه غير قابل نفوذ بودن محيط ضد عفوني در اين روش ضروري است. 

روش كار ضدعفوني كارخانجات آرد:

1-كليه سطوح خارجي و داخلي ماشين آلات، ،طبقات و محوطه از بقاياي آردهاي توليدي قبلي پاكسازي گرديده و مواد جمع آوري شده از كارخانه خارج گردد.

2- با استفاده از سم پاش هاي با حجم بالا و يا با استفاده از مه پاش كليه سطوح خارجي و طبقات سم پاشي و مه پاشي گرديده و مه سمي بمدت چند ساعت در فضاي طبقات محبوس گردد.

3- كليه سطوح داخلي ماشين آلات، اعم از والسها، الكها، ونت هاومارپيچها قرص گذاري گرديده و با استفاده از پوشش پلاستيكي و چسبهاي نواري مانع خروج گاز گردد.

4- با توجه به درجه حرارت و رطوبت نسبي هوا 3-2 شبانه روز ضدعفوني ادامه يابد.

5- پس از طي مدت زمان ضدعفوني با انجام تهويه مناسب و جمع آوري بقاياي مواد ضد عفوني كننده ،كار خانه آماده راه اندازي مي باشد.

موارد ايمني در هنگام ضد عفوني كارخانه آرد

1- انجام عمليات ضد عفوني بايد  توسط افراد آموزش ديده و مطابق استانداردهاي  مربوطه صورت گيرد.

2-سموم مايع نبايد براي ضد عفوني سطوحي كه آرد از آن عبور مي كند ، استفاده  شود.

3- از علائم هشدار دهنده در اطراف مكانهاي ضد عفوني شده،استفاده و از ورود پرسنل كارخانه در طبقات يا نزديك محل ضد عفوني جلو گيري شود.

4- پس از اتمام دوره ضد عفوني و انجام عمل تهويه ، حداقل دو روز بعد ، محموله را براي مصرف استفاده نمائيد .

5- قرصها و كپسولهاي حاوي گاز فسفين را در محل خنك  خشك ، داراي تهويه مناسب و دور از دسترس افراد غير مسئول نگهداري نمائيد .

ج-جوندگان

درميان جوندگان موشها اهميت بيشتري دارند

 ضررهاي اقتصادي ،كاهش ارزش تغذيه اي

 آلوده كردن موادغذايي و علوفه،  جويدن

مواد مختلف و انتقال بسياري از

 بيماريها به انسان (طا عون – تيفوس

تب گاز گرفتگي – يرقان مسري- انواع

 اسهال،وبا ) از جمله خسارات

 ناشي از موشها است .

يكي از دلايل خسارت زياد موشها اين است كه ،دندانهاي پيشين در موشها ( در هر فك يك جفت ) در تمام طول زندگي موش، در حال رشد است . براي كوتاه كردن آنها حيوان مجبور به جويدن است .به طوريكه حتي وسايل الكترونيكي در كارخانجات نيز از تهديد موشها در امان نيست.

مهمترين موشها در كارخانجات آرد :

1- موشهاي بزرگ Rat

- Rattus  rattus‌ ( موش سقفي )

- Rattus  Norvegicus ( موش نروژي )

2- موشهاي خانگي

- Muc  domesticus

- Muc musculus

موشها جوندگاني هستند كه خود را با هر گونه شرايط زيستي وفق داده و تقريبا" در همه جا ديده مي شوند.موش خا نگي در ساختمانهاو در مجاورت انسان ،موش سياه زير شيرواني ،اصطبل ها، انبار هاي كالا و موش قهوه اي در قسمتهاي پايين ساختمان ،زير زمين ها و راههاي فاضلاب ديده مي شود.به طور كلي اغلب موشها فعاليت شبانه دارند و به محيط هاي ساكت و تاريك علاقه مند هستند محل اختفاي آنها، هر جايي است كه بتوانند مكاني مخفي و غذاي كافي بيابند.

فضولات موشها از مهمترين علائم وجود آنها است . موش بزرگ( Rat) روزانه 50 فضله و موش هاي كوچك( mice‌ )روزانه 70 فضله دفع مي كند . فضولات جرم گرفته و شكننده نشانه آلودگي قديمي و فضولات نرم و درخشنده نشانه آلودگي جديد است.

روشهاي كنترل و مبارزه با موشها :

-       مبارزه بيو لوژيكي

-       مبارزه فيزيكي (استفاده از انواع تله ها و امواج اولترا سونيك)

-       مبارزه شيميايي ( مبارزه از طريق سموم تدخيني يا سمپاشي مستقيم- استفاده از طعمه هاي مسموم )

  سموم موش كش

1- فسفوردو زنگ : در مجاورت رطوبت بوي مخصوصي توليد مي كند كه موشها را به طرف خود جلب مي كند ، اين سم را به نسبت 5-2 درصد با موادغذايي مخلوط و طعمه مسموم تهيه مي كنند .

   انواع طعمه مسموم از فسفوردو زنگ ،شامل طعمه خشك ( شامل گندم يا آرد همراه نسبت مشخص سم موش كش ) و طعمه مرطوب ( شامل برنج پخته شده ، نان خيس شده ، سيب زميني  هويج يا خيار آلوده با سموم موش كش ) مي باشد .

لازم به ذكر است كه اگر ميزان سم مورد استفاده درتهيه طعمه بيشتر از حد باشد، موش به دليل احساس سوزش در دهان ، فورا" آن را برمي گرداند و ديگر از مصرف نمي كند و در صورت كم بودن دوز سم و جان سالم به در بردن ، ساير اعضاء كلني موشها را نيز از مسموم بودن غذا آگاه مي كند !

كساني كه با اين سم كار مي كنند بايد نهايت مراقبت را به عمل آورند تا ذرات سم از راه دهان يا بيني وارد بدنشان نشود. هم اكنون مصرف فسفور دوزنگ به دليل خطراتي كه براي انسان و ساير جانداران ايجاد ميكند،همچنين ورود طعمه مسموم هاي آماده به بازار ،بسيار محدود شده است.

2- سموم و تركيبات ضدانعقاد خون

نسل اول :وارفارين-كوماتتراليل-كلروفاسينون

نسل دوم :ديفناكوم-بروما ديلون-برودي فكوم-دي فتيالون-فلوكومافن

اين سموم سبب خونريزي داخلي موشها و در نهايت مرگ آنها مي شوند.  موفقيت اين سموم در اين است كه علائم مسموميت بلافاصله ظاهر نشده و به تدريج طي چند مرحله تغذيه بروزنموده و باعث مرگ موشها مي شود . بنابراين احتمال ترس از طعمه و ممانعت آن براي بقيه موشها وجود ندارد.

اقدامات لازم براي كنترل موشها نحوه طعمه گذاري

1- بازرسي مكانهاي آلوده براي اطلاع از شدت جمعيت موشها

2- انتخاب صحيح محل  طمعه گذاري: محل طعمه ها بايد طوري باشد كه مانع رسيدن موشها به تغذيه نرمال شود وآنها را مجبور به استفاده از طعمه كند. توده زباله ،توده كود، زير ماشين آلاتي كه از آنها استفاده نمي شود،محل تخليه زباله ، كنار گود ها و آبگير هاو كنار حصار ها محل مناسبي براي طعمه گذاري است.

3- طعمه گذاري با استفاده  طعمه فعال و بازرسي منظم : مقدار طعمه در هر نقطه به ميزان سميت طعمه، تعداد  و نوع موشها بستگي دارد. ا ستفاده از موادغذايي قبلي به دليل احتياط موشها در مصرف منابع جديد بسيار حائز اهميت است زيرا يكي از مهمترين خصوصيات موشها اجتناب و ترس آنها از اشياء جديد است. (مثل تله هاي مخصوص طعمه و غذاهاي ناآشنا )

4- تجديد در مواقع لازم: در هنگام كار با مواد ضد انعقادي لازم است كه بدون وقفه به مدت 4-3 روزطعمه مسموم  به موش خورانده شود.بنابراين طعمه ها بايد دائما" در دسترس بوده و  جايگزين گردند.

5- كنترل عمليات و بازرسي طعمه ها  بعد از 2 تا 6 هفته : از نشانه هاي يك مبارزه موفق يكي كاهش جمعيت موشها و ديگري كاهش بيش از 50%  طعمه طي دو هفته اول است. لازم به ذكر است در استفاده از طعمه هاي ضد انعقاد خون ممكن است اجساد موش  مشاهده نشود زيرا مرگ بعضي موشها در زير زمين اتفاق مي افتد.

6- امحاء ضايعات و مواد باقي مانده

د-قارچها

Ø   قارچهاي مزرعه اي

Ø   قارچهاي انباري ( كپكي )

قارچهاي مزرعهاي آفاتي هستند كه قبل از برداشت، به غلات صدمه مي زنند و باعث تغييررنگ،از بين رفتن جوانه وتوليد مواد سمي مي شوند مثل ناخنك و سياهك.اين گروه از قارچها به دليل نياز رطوبي زياد(18%) معمولا" روي محصولات انباري اثري ندارند،مگر اينكه رطوبت دانه غله و رطوبت نسبي هوا زياد باشد.

قارچهاي كپكي طي دوره ذخيره سازي غلات را آلوده ميكنند واغلب بر روي ناخالصي ها و در رطوبت 15_13% رشد و تكثير  مي كنند.

اهميت قارچهاي كپكي به دليل ايجاد خود گرمايي در انبارها و سيلو هاست.اين قارچها  به دليل نداشتن كلروفيل از مواد غذايي آماده آلي استفاده مي كنند و براي اين منظور آنزيم آميلازترشح كرده و سبب تجزيه وتبديل نشاسته به گلوكز مي شوندو به اين ترتيب ماد غذايي لازم را در اختيار ساير ميكروارگانيسم ها قرار مي دهندو باعث افزايش دماي توده غله ودر نهايت فساد آن مي شوند. وقتي رطوبت دانه گندم درجه حرارت و ناخالصي هاي گندم زياد باشد،شدت فعاليت قارچها بيشتر ميشود.

لازم به ذكر است، در اثر رطوبت و آلودگي غلات و فرآورده هاي آنها به قارچها حالت چسبندگي بين دانه و ذرات آرد زياد شده و آردهايي كه به انواع قارچهاي كپكي آلوده مي گردند،به صورت كلوخه در مي آيند. در نتيجه در موقع تخليه در سيلوها مشكلاتي از جمله مسدود شدن راههاي خروجي به وجود مي آيد .

 يكي از دلايل اهميت قارچها توليد مايكوتوكسين ها است . 5 نوع قارچ كه برروي غلات توليد سم مي كنند و سموم ناشي از فعاليت آنها به شرح زير مي باشد.

  Aspergillus               Aflatoxin (B ,G ,M ) ,Ocratoxin A,Siklo piazonik acid

Penecillium                 Dcratoxin A,Ciritinin ,penitram A ,Patolin

Fusarium                     Vaxinivalenol , Nivalenol , Xiralenol 

Alternaria                   Alternariol , Piazonik acid

Claviceps                   Ergot alcaloids

 

مايكو توكسين ها تحت عوامل متعددي از جمله درجه حرارت بالا ورطوبت زياد توليد مي شوند.

روشهاي جلوگيري از فعاليت قارچها

آردها و گندم آلوده به قارچ به صورت كلوخه بوده وبوي نا مي دهند كه قابليت مصرف انساني و دامي ندارند.حد مجاز قارچهاي كپكي در آرد مطابق استاندارد 5000 كلني به ازاي هر گرم آرد است.

به طور كلي هر چه دما و رطوبت غله كمتر باشداحتمال كپك زدگي كمتر است.براي جلوگيري از سرايت و شيوع قارچها بايد تا سرحد امكان درصد رطوبت را پايين نگاه داشت و از انبارنمودن گندم و آرد با رطوبت بالا ، براي مدت طولاني خودداري كرد . رطوبت غله و آرد، درجه حرارت و مدت زمان ذخيره سازي بايد با هم متناسب باشند.

ضمنا" پس از خروج محموله هاي آلوده بايد به تميز كردن و شستشوي ديواره ها اقدام كرد و قسمتهاي آلوده و چسبنده را از ديواره ها تراشيد سپس با سموم قارچ كش ضدعفوني نمود .

استفاده از تهويه و دوران غلات روشي موثر براي پيشگيري از سرايت قارچها است .

از آنجاييكه همه كپكها هوازي هستند ،امروزه باكاهش اكسيژن و افزايشco2  در اتمسفر سيلو،براي مقابله با كپكها استفاده مكنند.

 

تاليف:مهندس حميد مهري و مهندس سارا دانش

جدول مشخصات كيفي گندم قابل خريداري

جدول مشخصات كيفي گندم قابل خريداري درسال 91
شاخص	درصد
رطوبت	حداکثر 12 (استانهای گیلان، مازندران، گلستان و مناطقی از  استانهای اردبیل و سمنان حداکثر 14)
افت مفيد	حداکثر 10
افت غير مفيد	حداکثر 7
جو ، چاودار و تریتیکاله	(افت به تنهایی و یا رویهم رفته و خارج از)  حداکثر5
سایر غلات	به عنوان افت مفيد لحاظ مي گردد
دانه هاي سن زده	حداکثر 2
دانه هاي سياهك زده	حداکثر0.4(4 در هزار وزنی) (به تنهایی و یا همراه تخم علف سرشکافته و جزو افت غیر مفید)
تخم علف سرشكافته	حداکثر 0.4 (4 در هزار وزنی) (به تنهایی و یا همراه دانه های سیاهک زده و جزو افت غیر مفید)
دانه هاي نماتد زده	حداکثر0.3 درصد (3 در هزار وزنی) و جزو افت غیر مفید
ناخنك (ارگوت)	حداکثر0.1 درصد (1 در هزار وزنی) و جزو افت غیر مفید
گندمهاي آلوده به آفات انباري زنده، آبديده و داراي دانه­هاي كپك­زده و فاسد قارچي، آغشته به سم ( وجود دانه هاي بذري ) و ساير موارد آلودگي (آغشتگي با گازوئيل و...)  قابل تحويل نمي­باشند.

 

توضيحات:

1- افت مفيد  : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي و دانه­هاي چروكيده  و دانه­هاي لاغر، بادزده كه از الك دوميليمتري (2*2) عبور نمايند. همچنين دانه­هاي جوانه زده ودانه­هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه­های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه­هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

2- افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی­ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف­های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه­های سیاهک­زده، ناخنک (ارگوت)، آفت زدگی (به جز حشره زدگی)، لاشه آفات انباري، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي باشد.

3- سن زدگي : دانه­های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن­زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن­زدگي بر بافت گندم مشخص باشد

 

تهیه و تنظیم : گروه ذخیره سازی مرکز پژوهشهای غلات

ويژگيهاي خريد گندم داخلي

بسم‌الله الرحمن الرحيم

گزارش بازنگری ويژگيهاي خريد گندم داخلي

و جدول پاكي براي اعمال در سال 91 ( پيشنهادي )

1-    هدف : ارتقاء كيفيت ويژگيهاي ظاهري گندم مورد خريد و جهت دهي عرضه گندم پاكتر

2-    دامنه كاربرد : خريد تضميني گندم­هاي توليد داخلي مورد عرضه در سال1391

3-    تعاريف و اصطلاحات :

3-1-  جدول پاكي : جدولي است داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود، در اين جدول بر اساس افت مفيد و غير مفيد گندم تحويلي، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) قيمت نهايي مشخص مي­شود.

3-2-  افت: هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت گندم گردد، افت ناميده مي­شود.

3-3-  افت مفيد ( عملكردي ) : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي  ودانه هاي چروكيده  و دانه هاي لاغر، بادزده كه از الك دوميليمتري (2*2) عبور نمايند. همچنين دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

يادآوري : در تعيين افت مفيد استاندارد از الك 20*2 استفاده مي­شود دانه­هاي سن زده، جو، چاودار، ترتيكاله و . . . نيز جزء افت مفيد محسوب مي­گردند.

3-4-  افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، آفت‌زدگی (به جز حشره‌زدگی)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي­باشد.

سن زدگي : دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می‌تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد.

4-   روش طراحي جدول پاكي سال 91 :

4-1- فروض :

4-1-1- دامنه افت مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 10%

4-1-2- دامنه افت غير مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 7%

4-1-3- قيمت­گذاري خريد تضميني همانند روال عملكردي سالهاي تجربه شده بر مبناي ويژگيهاي ظاهري كيفي گندم ( افت مفيد و غير مفيد)

4-1-4- تعيين قيمت پايه بر اساس افت مفيد 2% و افت غير مفيد 1%

4-1-5- قيمت متوسط هر كيلوگرم افت مفيد 2800 ريال

4-1-6- متوسط سرجمع هزينه­هاي عملياتي از جمله خريد، نگهداري، حمل و فروش هر كيلوگرم 500 ريال

4-1-7- عدم رعايت ضوابط استاندارد شماره 104 موضوع استفاده از الك 20*2 در تعيين افت و استفاده از الك 2*2 همانند روال عملكردي سالهاي قبل، لازم به ذكراست درصورت استفاده از الك استاندارد تعيين افت، افت مفيد به حدود 3 برابر افزايش مي­يابد لذا به منظور سهولت در عمليات خريد و حمايت از كشاورزان، الك تعيين افت كماكان الك 2*2 ميلي‌متري پيشنهاد تا در سال زراعي آينده با آمادگي بيشتر تغيير الك افت به مرحله اجرا گذارده شود.

4-1-8- تحويل­گيري گندم حداكثر تا 2% سن­زدگي و عدم خريد گندم با سن­زدگي بيشتر

در سال 1390 حدود 1450 هزارتن گندم تحويلي به سيلوها و انبارهاي شركت بازرگاني دولتي و يا مباشرين آن (حدود 27% ) داراي سن زدگي بين 5/0 تا 10 درصد بوده كه حدود  255 هزار تن از اين مقدار داراي سن زدگي بيشتر از 2% بوده است. با توجه به اين آمار و با استناد به‍ استاندارد ملي وي‍ژگيهاي گندم شماره 104 كه حد سن­زدگي آن 2% مجاز اعلام نموده، پيشنهاد مي­گردد گندمهاي تا حداكثر 2% سن­زدگي تحويل و از دريافت گندمهاي با سن زدگي بالاتر از آن خودداري گردد.

همچنين با توجه به استدلال وزارت جهاد كشاورزي مبني بر اينكه آستانه تحمل سن زدگي 2% بوده و سم پاشي و ضدعفوني مزارع با سن‌زدگي كمتر از 2% توجيه اقتصادي ندارد و موجب آلودگي محيط زيست و آبهاي زيرزميني مي­گردد، در عين حال بر اساس استاندارد دانه­هاي سن­زده جزء دانه هاي حشره زده ودر نتيجه افت مفيد محسوب مي شود و قاعدتا مي­بايست تا 2% نيز بر اساس افت مفيد از قيمت كسر گردد با اين حال تصميم­گيري نهايي در اين خصوص منوط به نظر هيات مديره محترم شركت بازرگاني دولتي مي­باشد.

4-2- ويژگيهاي كيفي پيشنهادي خريد گندم هاي داخلي براي سال1391

4-2-1 - حداكثر افت مفيد 10 %

4-2-2- حداكثر افت غير مفيد 7%

4-2-3- حداكثر دانه‌هاي سن زده 2%

4-2-4- حداكثر دانه هاي سياهك زده وتخم علف سر شكافته چهار در هزار وزني

4-2-5- حداكثر جو وچاودار و ترتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم  5% و خارج از افت محاسبه و دانه­هاي ساير غلات به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

ياد آوري : بر اساس ضوابط استاندارد، ساير غلات اعم از جو، چاودار ، تريتيكاله و . . . جزء افت مفيد محسوب مي­شود ليكن در خريد گندم داخلي به منظور حمايت از گندمكاران جو، چاودار و تريتيكاله به تنهايي يا رويهم حداكثر تا 5% و خارج از افت منظور مي­شود.

4-2-6- حداكثر رطوبت 12% (حداكثر رطوبت در استانهاي  گيلان ،مازندران٬گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% )

4-2-7- گندم باید عاری از هر نوع آفت زنده باشد.

4-2-8- گندم هاي داراي دانه هاي كپك زده و فاسد و قارچي وآفات انباري باشند قابل تحويل نمي باشد.

4-3- روش محاسبه جدول پاكي

الف- محاسبه اختلاف بهاي ناشي از افت مفيد: با فرض قيمت خريد تضميني به مبلغ w ريال بابت هر كيلوگرم گندم، بهاي فروش هركيلوگرم افت مفيد حدود 70% قيمت گندم يعني 2800 ريال تعيين كه اختلافشان 1200ريال خواهدگرديد، كه با كسر و يا افزايش 12 ريال از بهاي گندم تحويلي به ازاي هر درصد تغيير افت مفيد و احتساب ساير هزينه­ها ( جابجايي، نگهداري و . . . ) به ميزان 5 ريال در مجموع به ازاي هر درصد تغيير افت مفيد در جدول پاكي خريد گندم مبلغ 17 ريال از قيمت گندم خريداري شده كسر و يا اضافه مي­گردد.

ب- محاسبه اختلاف بهاي ناشي از افت غيرمفيد: با فرض قيمت خريد تضميني به مبلغ w ريال بابت هر كيلوگرم گندم و با توجه به اينكه افت غير مفيد بي ارزش تلقي مي­گردد، كسر و يا افزايش مبلغ40 ريال از بهاي گندم تحويلي براي هر درصد تغيير در افت غير مفيد محاسبه كه با لحاظ نمودن هزينه­هاي تبعي به ميزان 5 ريال و ساير هزينه­ها به ميزان 5 ريال (حمل ، امحاء و . . . ) در مجموع به ازاي هر درصد تغيير افت غير مفيد در جدول پاكي خريد گندم مبلغ 50 ريال از قيمت گندم خريداري شده كسر و يا اضافه مي­گردد.

  =w-436                                                                 

 

ج- مثال : براي توضيح بيشتر، چنانچه قيمت پايه هر كيلوگرم گندم معمولي 4000 ريال و براي گندم دوروم 4200 ريال با افت مبناي 1و2 ( 1% افت غير مفيد و 2% افت مفيد ) براي سال آينده فرض شود جدول پاكي تنظيمي به شرح پيوست خواهد بود.

تهیه وتنظیم: گروه ذخیره سازی مرکز  پژوهشهای غلات

اختلاط گندم

مقدمه

عمده مصرف گندم به صورت نان است كه كيفيت مطلوب آن از اهميت بسزايي برخودار است. كيفيت نانوايي، علاوه بر ساختار ژنتيكي دانه گندم تحت تأثيرمجموعه ای از اثرات خاك، آب، هوا، ذخيره بذر و تركيبات دانه است.

بادر نظر گرفتن اینکه گندمها از نظر ترکیب با یکدیگر متفاوتند، بنابراین محصول حاصل از آنها بلحاظ ویژگیهای پخت نیز متفاوتند. از طرفی برای تولید فرآورده های گوناگون، آردهای متفاوتی لازم است به عنوان مثال، آرد مناسب برای تولید نان، و آرد مناسب برای تولید بیسکویت از هر لحاظ با یکدیگر تفاوت دارند. ازاین رو استاندارد کردن آرد برای فرآورده های مختلف ضروری واجتناب ناپذیر است ودر عمل در بسیاری از کشورها، تولید کنندگان، مشخصات آرد مورد نیاز خود را در اختیار آسیاب داران قرار می دهند و آنها سعی می کنند با مهارت خاص، آردی با مشخصات مورد نظر مشتری را تولید نمایند. از آنجائیکه عوامل زیادی در ویژگیهای گندم تاثیر دارند که برخی از آنها از کنترل خارج است، بنابراین بسیاری از آسیابداران از مواد افزودنی معینی برای اصلاح ویژگیهای آرد و تعدیل آن جهت تولید فرآوردهای موردنظر استفاده می کنند. بدیهی است تاثیر این مواد افزودنی تا حدی بسته به نوع آرد متغیر است و برای هر بار استفاده از آنها انجام آزمونهای خاصی لازم است تا مناسب ترین نوع و مقدار مورد مصرف آنها تعیین گردد. همچنین استفاده از برخی مواد افزودنی برای اصلاح آرد در سالهای اخیر محدود شده و نگرانی به خطر افتادن سلامتی مصرف کننده در اثر استفاده از مواد شیمیایی وجود دارد، بنابراین تعدادی از روشهای فیزیکی میتواند جایگزین روشهای شیمیایی شوند. یکی از روشهای فیزیکی در جهت بهبود کیفیت محصول و اصلاح آرد ، استفاده از عمل اختلاط گندم یا آرد برای به دست آوردن محصولی با مشخصات فیزیکی، شیمیایی و پخت مناسب است.

 این مجموعه شامل تعریف اختلاط، مدلهای اختلاط و محدودیتهای آن میباشد. 

مکانیزم عمل اختلاط

طی عمل اختلاط میتوان آردهای یکنواخت با ویژگیهای مورد نیاز تولید کرد. به این ترتیب که، با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت، نسبت های معین از گندم یا آرد با ویژگیهای کیفی مشخص، مخلوط شده و در نهایت آردی با ویژگی موردنظر تولید می گردد.

 هدف از اختلاط به دست آوردن یک محصول با مشخصات فیزیکی، شیمیایی و پخت مناسب است.

از جمله تکنیکهای نوین آرد سازی استفاده از نرم افزارهای ویژه ای است که گونه های گندم با ویژگیهای متفاوت جداگانه در سیلوهای مناسب ذخیره شده و مقادیر لازم و حساب  شده  وارد سیستم گردیده، اختلاط داده شده و به آرد مورد نظر تبدیل میشود.

با استفاده از تکنیک مشابه میتوان گونه های آرد تولیدی با مشخصات مختلف را جداگانه تولید و در سیلوهای مناسب نگهداری نموده و با توجه به سفارش مصرف کننده، اختلاط آردهای موجود برای دسترسی به آرد مورد نظر انجام می گیرد. در این تکنیک، برای مثال می توان آرد با اندازه ذرات و دانه بندی معین، ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی معین را فرموله کرد. در ایران، نسبت اختلاط گندم و یا آردهاي مختلف در واحدهاي توليد كننده آرد و نانوايي‌ها، اغلب براساس تجارب عملي صورت مي‌پذيرد.

پارامترهای اصلی برای اختلاط

1- سختی دانه

واژه نرم و سخت در گندم مربوط به قوام خمیر حاصل از آرد است، آرد مناسب برای تولید نان بیشترازگندم سخت تهیه می شود زیرا دارای مقدار پروتئین بیشتری است وگلوتن آن مرغوب تر است، ازطرفی سختی دانه خود یکی از عوامل موثر درکیفیت است، گندم سخت، آردی به دست می دهد که دارای حالت زبر ودانه ای می باشد که برای تولید نان مطلوب است.درحالتی که ازگندمهای نرم آردنرم به دست می آید که برای تولیدبیسکویت وکیک مناسب است،بنابراین سختی دانه گندم معیارخوبی برای تعیین کاربرد آرد حاصل ازآن است. شرايط رشد و ميزان رطوبت دانه نيز ميتوانند از فاكتورهاي موثر بر سختي دانه باشند.

 براي اندازه گيري سختي دانه از روشهاي مختلفي چون انديس اندازه ذرات[1]، دستگاه[2]SKCS ،  و دستگاهNIR [3] استفاده میشود.

بهترين روش براي اندازه گيري سختي دانه، آزمون انديس اندازه ذرات است. انديس اندازه ذرات يك نمونه گندم به وسیله خرد كردن و الك كردن آن بدست ميآيد. اطلاعات بدست آمده حاصل از الك كردن با استفاده از جداول به سختي نسبي تبديل ميشود و مقدار آن برای گندمهای خیلی سخت13-9،برای گندمهای سخت 15-14وبرای گندم باسختی متوسط 25-20وبرای گندمهای نرم30-25،برای گندمهای خیلی نرم 35-31وبرای گندمهای فوق العاده نرم بیش از   35 ا ست.

 NIR از روشهاي سريع جهت بررسي سختي دانه ها ميباشد،جدول زیر سختی انواع گندم بر اساس NIR را نشان میدهد. اندازه ذرات دانه ها در سختي آنها تاثيرگذار است به طوري كه هر چه دانه ها سخت تر باشند به اندازه درشتتر خرد ميشوند. اندازه ذرات نيز بر انعكاس اشعه مادون قرمز تاثير گذار است، به طوري كه هر چه اندازه ذرات افزايش يابدو دانه سختي بيشتري داشته باشد،  جذب NIR افزایش می یا بد.

جدول1- سختی انواع گندم بر اساس NIR

انواع گندم	ميزان سختي گندم
بسیار سخت	60 و بیشتر
سخت	60-50
متوسط	50-40
نرم	40-30
بسیار نرم	تا 30

 

2-پروتئین گندم

ميزان پروتئين يك مشخصه كليدي براي خريداران گندم و آرد است، به اين دليل كه با بسياري از ويژگي هاي

تكنولوژيكي آرد مثل ميزان جذب آب و استحكام گلوتن مرتبط مي باشد. ميزان پروتئين همچنين مي تواند با صفات

محصول نهايي چون بافت و ظاهر آنها ارتباط داشته باشد . ميزان پروتئين پايين براي محصولات ترد و شكننده مانند

اسنك ها و كيكها مناسب است و ميزان پروتئين بالا براي محصولات با بافت قابل جويدن مانند نان ها مناسب است نتايج ميزان پروتئين جهت پيش بيني جذب آب و زمان گسترش خمير در طي فرايند توليد محصولات استفاده ميشود به اين دليل كه ميزان پروتئين بالاتر معمولاً ميزان آب بيشتر و زمان مخلوط شدن طولاني تري را براي بدست آوردن استحكام بهينه خمير نياز دارد .

 سطح پروتئين تا حدي تحت تاثير ميزان نيتروژني است كه توسط گياه مصرف مي شود.علاوه بر اين توانايي واريته ها جهت انتقال اسيد آمينه به دانه براي قرار گرفتن به عنوان پروتئين ذخيره شده متفاوت مي باشد. ميزان پروتئين دانه به واریته، شرايط آب و هوايي و غيره وابسته مي باشد.

مقدارپروتئین گندم بین 9 تا15  متفاوت است که این عدد مربوط به عوامل نژادی ومحیطی است . برای تولید نانهای تخمیری مقدار پروتئین 12% لازم است که تولید آن دربعضی از کشورها عملی نیست در این نقاط لازم است مقداری گندم با پروتئین بالاوگلوتن مرغوب با گندمهای ضعیف تر مخلوط شود.  در جدول زیر پروتئین لازم برای فرآوردهای آردی مختلف نشان داده شده است.                      

جدول2- پروتئین لازم برای فرآوردهای آردی

نام محصول	درصدپروتئین
ماکارونی	13% یا بیشتر
نانهای حجیم	13-12%
کیک	5/9-9 %
نانهای مسطح	11-10%
بیسکویت	5/10-5/8 %

3-گلوتن

گلوتن مهم ترین عامل دریکنواختی حجم وبافت، بازدهی و جذب آب، قابلیت نگهداری گاز و افزایش زمان ماندگاری، در فرآوردهای آردگندم است. ارزش نانوايي ارقام مختلف گندم به مقدار گلوتن موجود در دانه آنها وابسته مي باشد. پروتئين هاي گلوتني شامل گليادين ها و گلوتنينها نزديك به 80 درصد پروتئين دانه گندم را تشكيل مي دهند. وجود تنوع در نسبتهاي گلوتنين به گليادين و الاستيسيته گلوتن اثرات معني داري بر خصوصيات رئولوژيكي( خصوصيات فيزيكي ازجمله خاصيت كشساني و مقاومت خمير) گلوتن دارد.

بطورکلی ازگندمهای سخت، گلوتن باکشش ومقاومت خوب و ازگندمهای نرم گلوتن ضعیف حاصل می شود، درگذشته تصور می شد، که مقدار درصد پروتئین در مقاومت گلوتن موثراست درحالی که این نظر صحت ندارد وبه تجربه ثابت شده که دو نوع آرد که دارای مقدارمساوی پروتئین هستند ممکن است دارای گلوتن با مقاومت متفاوت باشند. مقدار گلوتن آرد با مقدار پروتئین ومقدار جذب آب رابطه مستقیم دارد، بدین معنی که مقدار گلوتن آردهایی که دارای مقدار بیشتری پروتئین هستند بیشتراست وهرقدر مقدار گلوتن بیشتر باشد مقدار جذب آب آرد  ودر نتیجه بازدهی محصول آن زیادتر است.عوامل موثر بر بهبود کیفیت گلوتن قبل از تولید آردعبارت است از:

- عدم استفاده از گندمهای سن زده،

-استفاده از گندمهایی که حداقل سه ماه استراحت کرده باشند،

- اختلاط انواع گندمهای گلوتن قوی و گلوتن ضعیف،

- نحوه آسیابانی صحیح به طوریکه به گلوتن آسیب نرسد.

4-قوت آرد[4]

قوت آرد یکی از فاکتوری مهم  کیفی است .اگر آرد برای رسیدن به حد معینی از ویسکوزیته و قوام ، آب بیشتری جذب کرده و خمیر حاصل از آن دارای الاستیسیته زیاد باشد، آردی قوی است که برای تولید نان مناسب است و بر عکس اگر مقدار جذب آب کم باشد، آردی ضعیف است که بیشتر برای تولید بیسکوییت و فرآورده های مشابه آن مناسب است. بنابراین قوت و ضعف آرد عاملی مهم است که به تنهایی می تواند تناسب آرد را برای فرآورده های مختلف تعیین نماید. قوت آرد یا قابلیت اتصاع و الاستیسیته خمیر آن مربوط به گلوتن گندم است . برای اندازه گیری این کیفیت از روشهای مختلفی استفاده میشود که مهمترین آنها دستگاه های فارینوگراف، اکستنسوگراف وآلوئوگراف می باشد.

در نقاط مختلف دنیا در واحدهای تولید انبوه نان، از اطلاعات آلوئوگراف و فارینوگراف به عنوان مقیاسی برای سنجش کیفیت آرد استفاده میگردد و از نرم افزاری استفاده میشود تا در صورت لزوم نمونه های مناسب گندم و آرد مخلوط تا مشخصات آرد به نحو مورد نظر و بر اساس ویژگیهای خمیر تغییر نماید. ویژگیهای خمیر شامل، مقدار جذب آرد، مقاومت خمیر، ثبات خمیر و سایر ویژگیهاست که رفتار آرد را طی عملیات تخمیر و پخت پیش بینی و تعیین می نماید.

محدودیتهای اختلاط گندم

تعدد متغیرهای موجود در گندم و سیستمهای  تولید آرد، کیفیت آرد تولید شده را تحت تاثیر قرار میدهد. به طوریکه  روش خاصی برای تعیین یک نسبت دقیق از  انواع گندم برای اختلاط دادن و  پیش بینی دقیق کیفیت آردهای حاصله  وجود ندارد به همین دلیل است که می بایست محصول نهایی برای اطمینان از کیفیت مطلوب آزمایش شود. نتایج مختلف ( به دلیل اختلافات طبیعی موجود در گندمها) نشان می دهد که عمل مخلوط کردن به همان اندازه که یک علم است، یک هنر نیز محسوب می شود.

پارامترهای اصلی برای مخلوط کردن گندم عبارت است از مقدار پروتئین، کیفیت، فاکتورهای پخت و پارامترهای دیگری نظیر سختی و آسیب جوانه از محدود کننده های مهم اختلاط می باشند.

عملیات اختلاط میبایست ، فقط در گندمهایی که با طراحی خاص کارخانه آرد هماهنگ و سازگار می باشد، انجام شود. مخلوط کردن انواع گندم مانند گندم سخت با گندم  نرم و یا بر عکس، معمولا باعث کاهش بازده تولید آرد می شود، سختی متوسط مغز دانه گندم خشک، بازده آردسازی را تحت تاثیر قرار می دهد، و بایستی به عنوان یک پارامتر مهم در عمل اختلاط گندم و عملیات مشروط کردن[5] در نظر گرفته شود.

 آسیب دیدگی جوانه نیز در بعضی از گندمهای اختلاط داده شده، به دلیل تنظیمات نامناسب و ناهماهنگ بودن آسیاب با نوع گندم و خصوصا به وسیله غلتکهای مسطح به وجود می آید.

امروزه در اختلاط گندم به تغییرات تکنولوژی و قیمت نیز توجه می شود و این امکان وجود دارد تا در چارچوب عملیات اختلاط نه تنها برنامه های کیفی بلکه برنامه های کمی و اقتصادی نیز درنظر گرفته شود و محصولی با ویژگیهای قابل قبول را با پایین ترین قیمت تمام شده از گندم به دست آورد.

مشروط کردن

مشروط کردن برای بهبود ویژگیهای فیزیکی دانه حین آسیاب کردن و سهولت جداسازی پوسته از آندوسپرم صورت می گیرد.

مشروط کردن در اصل عبارت است از تعدیل مقدار رطوبت و پخش یکنواخت آن در تمام دانه های محصول و شامل افزایش رطوبت از 15 تا 18 درصد برای گندمهای مختلف و سپس استراحت یا خواب گندم برای توزیع رطوبت در همه دانه ها میباشد. هنگامی که عملیات مشروط کردن به نحو مطلوبی صورت گیرد، پوست گندم سفت، محکم و الاستیک می شود و اتصال آن به آندوسپرم شل شده و جدا شدن پوسته از دانه سریع تر و راحت تر انجام میگیرد، ضمن آنکه از خرد شدن ذرات پوسته جلوگیری شده و آردی با رنگ سفیدتر و خاکستر کمتر حاصل میگردد.

از مهمترین عوامل موثر در مشروط کردن، رطوبت و سختی دانه گندم است.گندم سخت و خشک ( با رطوبت پایین) مدت زمان بیشتری نیاز دارد تا رطوبت از سطح دانه به عمق آن نفوذ کند. مثلا برای گندم نرم با رطوبت بالا زمان خواب  با گندم سخت با رطوبت پایین متفاوت است. نمودار زیرمیزان سختی و رطوبت آرد سازی برای تعیین زمان خواب در مشروط کردن را نشان میدهد.

در مواردی که لازم باشد دو یا چند نوع گندم برای تهیه نوع بخصوصی آرد اختلاط داده شود و رطوبت حاصل از مخلوط گندمها یا سختی دانه ها دارای هماهنگی نباشد، ابتدا انواع گندم از نظر میزان رطوبت و سختی را به طور جداگانه مشروط و درست پیش از آسیاب کردن آنها را مخلوط می نمایند.  میزان سختی گندمهای ایران در جدول یک ضمیمه شده است که میتواند در عملیات اختلاط لحاظ گردد.

 

جدول3- سختی واریته های گندم ایران

نام رقم	سختی دانه	نام رقم	سختی دانه	نام رقم	سختی دانه
سرداری	44	قدس	51	كوير	53
شاه پسند	54	فلات	54	چمران	50
طبسی	52	نويد	47	مرودشت	51
اميد	52	مارون	52	دز	50
آذر2	48	هيرمند	49	پيشتاز	54
شعله	51	رسول	50	هامون	50
سرخ تخم	52	MV-17	46	شيراز	48
روشن	49	گاسپارد	48	شهريار	47
عدل	49	گاسكوژن	51	توس	53
اينيا	51	سايسون	53	دوروم آريا	61
نام رقم	سختی دانه	نام رقم	سختی دانه	نام رقم	سختی دانه
بزوستايا	51	اترك	55	دوروم كرخه	55
اروند	45	تجن	52	بم	50
كرج1	45	الوند	54	اكبري	50
كرج2	45	الموت	48	سيستان	49
مغان1	51	مهدوي	50	C-80-4	47
خزر1	56	داراب2	54	C-81-4	51
مغان2	51	زرين	52	دريا	50
چناب	50	نيك نژاد	47	مغان-3	48
بيات	50	استار	53	آرتا	55
كرج3	56	كراس شاهي	50	سپاهان	55
البرز	45	Vee/Nac	52	M-79-6	56
آزادي	50	دوروم ياواروس	53	بهار	50
كاوه	51	بک کراس روشن بهاره	51	M-81-13	51
سبلان	46	بک کراس روشن زمستانه	53	S-78-11	46
گلستان	50	شيرودي	50	S-80-18	48

 

فرمول و روش اختلاط

حین عملیات اختلاط و به کارگیری اطلاعات کیفی، میبایست دقت شود که جنبه های تکنیکی روند اختلاط به طور مناسب در نظر گرفته شود. حتی بهترین اطلاعات برای مخلوط کردن را نمی توان با تجهیزات ضعیف تکنیکی، بکار برد. جداسازی که در گندم به موجب اختلافات موجود در اندازه و چگالی مغز دانه­ها ایجاد می­شود می­تواند نسبت و کیفیت مخلوط گندم را تحت تأثیر قرار دهد. انبارهای ذخیره سازی نیز بایستی به گونه ای طراحی شود که میزان مناسب و یکنواختی از گندم­ها برای اختلاط در  دسترس قرار دهند.

تعداد سیلوهای گندم بایستی بر اساس مقادیر و کمیت­های پیش بینی شده باشد تا قابلیت اختلاط مناسب را افزایش دهد . سیلوهای مخلوط کردن گندم خشک نیز ، بایستی دارای گنجایش کافی برای ذخیره سازی باشند تا ظرفیت تولید را برای حداقل سه نوبت کاری در آسیاب تأمین نمایند. ظرفیت اختلاط باید به اندازه ای باشد تا شرایط آماده کردن مخلوط های مختلف در طول نوبت کاری روز فراهم باشد، به عنوان مثال یک آسیاب با ظرفیت آرد سازی 650 تن در هر روز بایستی ظرفیت مخلوط کردن در حدود 100 تن در ساعت داشته باشد.

 یک برنامه پیش مخلوط کردن، میتواند روشی مناسب برای تنظیم و فرموله کردن مخلوط نهایی جهت آسیاب باشد. متعاقبا از طریق اختلاط گندم های پیش مخلوط شده از چندین سیلوی نگهداری گندم، مخلوط نهایی برای آرد سازی آماده می شود. پیش مخلوط ها در فواصل منظم و مشخص نمونه گیری می شوند تا انحرافات از معیار، مشخص شود. مزیت پیش مخلوط این است که آسیاب داران مقادیر زیادی گندم آزمایش شده دارند که مطابق با مشخصه های مخلوط نهایی است. روند نمونه گیری از طریق روش های آماری تعیین می شود تا تضمین نمایند که نتایج مخلوط متناسب با مشخصه های مورد نظر می باشد یا خیر . اگر مخلوط نهایی خارج از حد مشخصات و ویژگی ها باشد می توان آنرا دوباره مخلوط و قبل از فرستادن به آسیاب آنرا اصلاح نمود.

روش ها و تجهیزاتی که برای مخلوط کردن گندم بکار برده می شود در آسیاب های مختلف متفاوت می باشد، هنگامیکه آسیابانها می باید مقادیر زیادی آرد با درجات کیفی یکسان از گندمهای با کیفیت متغیر ، تولید نمایند مخلوط کردن گندم امری ضروری است . بعضی از آسیاب ها مخلوط گندم را خارج از انبار های نم زنی فرموله می کنند. از آنجائیکه رطوبت مطلوب و زمان خواب مشروط کردن، با توجه به نوع و سختی گندمها متفاوت است، می توان هر نوع را به طور جداگانه نم زد و با هم (خارج از انبارهای نم زنی) مخلوط کرد و از تغذیه کننده های جرمی (ورود مواد بر اساس وزن) استفاده کرد تا یک مخلوط مناسب بدست آید. بعضی از آسیابها علاوه بر اینکه مخلوط گندم را برای هر نوع آرد تغییر می دهند، آردهای مختلف را در سیلوهای جداگانه نگهداری وبرای دستیابی به محصولی مناسب، مخلوط می نمایند به این ترتیب تولید محصولی یکنواخت تضمین شده است و می توان آنرا قبل از حمل آزمایش کرد. به علت يكنواختي كيفيت و محدوديت آردهاي توليدي مي‌بايست آردهاي داراي گلوتن ضعيف با آردهاي داراي گلوتن قوي يا آرد حاصل از گندم جوانه زده يا سن زده و يا آرد تازه با آردي كه به مدت طولاني‌تري ذخيره شده است به منظور بهبود كيفيت با هم مخلوط شوند.

به طور كلي آردي كه داراي عيوب خاصي است مثلاً از نظر كيفيت گلوتن قوي نمي‌باشد نبايد با آرد ديگري كه از همان نظر ضعيف مي‌باشد مانند آرد حاصل از گندم سن زده و يا آرد حاصل از گندم جوانه زده مخلوط گردد، زيرا با اختلاط اين آرد، كيفيت پروتئين تضعيف مي‌شود. آردهاي ذكر شده بايد با آردي كه داراي گلوتن بسيار قوی مي‌باشد، مخلوط شوند زيرا هر دو آرد به تنهايي جهت تهيه نان مناسب نمي‌باشد، با اختلاط اين دو آرد مي‌توان به كيفيت مطلوب دست يافت.

  برای اختلاط گندمها جهت بدست آوردن آرد مناسب و یا اختلاط آردهای موجود، از فرمول مربع پیرسون استفاده میشود. برای مثال اگر آردها و گندمهای با گلوتن 20 و 30 در اختیار داشته باشیم و بخواهیم گلوتن 27 بدست آوریم باید 3 قسمت از آرد یا گندم،  با گلوتن 20 و 7 قسمت از آردیا گندم،  با گلوتن 30 را مخلوط کنیم.

                                         3                                                20

27

                   7 = 27 - 20  

               

                  3  = 27 - 30                                                                          

 

                                         7                                           30     

                                     

نحوه استفاده از مربع پیرسون برای اختلاط

در مثالی دیگر، اگر گندمهای با سن زدگی 1 و 5 در اختیار داشته باشیم و بخواهیم گندمی با سن زدگی 2 بدست آوریم باید 1 قسمت(25%) از گندم با سن زدگی 5 و 3 قسمت (75%) از گندم با سن زدگی 1 درصد، را مخلوط کنیم.

 

                                         1                                               5

2

                  3 = 2 - 5  

               

                  1  = 1 - 2                                                                           

 

                                         3                                           1     

                                     

نحوه استفاده از مربع پیرسون برای اختلاط

 

منابع

1-پایان رسول، تالیف، 1388، تکنولوزی فراورده های غلات.

2-علی اکبرنیا عرفان،آذرباد حمیدرضا،تالیف، 1385 ،تکنولوژی آسیابانی از گندم تا آرد.

3-Posner,E.,Hibbs,2005,A.Wheat flour milling,Published by Americiation Cereal Chemist,Chapter3.

---

[1] Particle Size Index (PSI)

[2] Single Kernel Characterization System (SKCS)

[3] Near Infrared Reflectance (NIR)

[4] Flour Strength

[5] conditioning

 تهیه و تنظیم: سارا دانش