مقدمه

فصل اول- نحوه دريافت كالا

فصل دوم -تخليه كالا

فصل دوم -تخليه كالا

فصل سوم - دسته بندي محموله

فصل چهارم- چگونگي نظافت و امحاء كالاهاي آسيب ديده

فصل پنجم - بازرسي كالاها و انبار

فصل ششم - ايمني انبارهاي  نگهداري كالاهاي عمومي

فصل هفتم -تعاريف و اصطلاحات

منابع

مقدمه

انبار ساختمان یا محوطه ای است که با بهره برداری از یک سیستم صحیح طبقه بندی و تنظیم، برای نگهداری یک یا چند نوع کالای بازرگانی ، صنعتی ، مواد اولیه و یا فراورده های مختلف، استفاده می‌گردد. علاوه بر آن انبارها به عنوان نقاط و تاسیساتی برای نگهداری موقت به منظور توزیع و تجمیع کالاها در سیستمهای توزیع نیز استفاده می شوند.

انجام عمليات انبارداري و ذخيره سازي را به جهت اهميت و تأثير عملكرد مطلوب و يا نامطلوب آن بر ساير بخش هاي توليد نمي توان ناديده گرفت.

به طوركلي به عمليات تخليه، بارگيري و نگهداري صحيح كالا تا زمان تحويل و ارائه به بازار مصرف، انبارداري گفته مي­شود . در هنگام تحويل، نگهداري و يا توزيع كالا به انبار، امكان آسيب ديدگي، ضايعات و بروز كسري در آن وجود دارد كه به كمك سيستمهاي پيشرفته انبارداري و نگهداري كالا بر اساس استانداردهاي مربوطه مي توان اين خسارت ها را به حداقل ممكن تقليل داد. هدف از اين جزوه آموزشي ارائه دستورالعمل هاي ساده در مورد اصول انبارداري كالاهاي مورد عمل شركت بازرگاني دولتي ايران است و كوشش شده تا در حدامكان مسئولين و كاركنان انبار با اصول زير آشنا شوند :

1-  نحوه دريافت كالا

2-  جابه جايي و دسته بندي

3-  نظافت و نگهداري انبار

4-  بازرسي كالاها

5-  مقررات ايمني انبارها

مسلماً وظيفه يك انباردار تنها ثبت ورود و خروج كالا نيست ، بلكه بايد به عنوان يك ناظر آگاه رفتــار نمايد.  هدف اصلي وي ، حفظ كيفيت و به حداقل رساندن خسارات مي باشد .

فصل اول- نحوه دريافت كالا

قبل از ذخيره سازي كالا در انبار ؛ لازم است اقداماتي اعم از كنترل ساختمان انبار ، ماشين آلات حمل و نقل بارگيري و تخليه و كنترلهاي ايمني و بهداشتي انجام شود .

الف- ساختمان انبار : قبل از ذخيره سازي بايستي نقايص احتمالي ساختماني و ايمني اعم از:

-       سوراخ بودن سقف

-       شكستگي شيشه ها

-       خرابي درب ها ، حفاظ ها ، قفل ها و لولا ها

-       ترك خوردگي كف و وجود هر نوع شكاف يا حفره در آن

-       شكاف ها و درزهاي احتمالي در ديوارها

را شناسايي و نسبت به رفع آنها اقدام نماييد . كانالها و هواكش ها را تميز و در صورت لزوم تعمير گردد.

ب- محوطه بيروني انبار : محوطه بيروني انبار به طور مرتب بهسازي گردد: مواد زايد به طور مرتب جمع آوري و علفهاي هرز و بوته­ها قطع گردد تا جمعيت موش ها تقليل يابد. راه ها و مسيرهاي منتهي به انبار بايد طوري باشد كه امكان تردد راحت وسيله نقليه فراهم گردد .

ج- ماشين آلات : باسكولها بايد كنترل شوند و كليه دستورالعمل ها در مورد تنظيم و نگهداري آنها كاملاً رعايت گردد . ضمن اينكه لازم است در مقاطع زماني مشخص توسط سازمان استاندارد و تحقيقات صنعتي كنترل شده و گواهي لازم صادر گردد .

د- بهداشت و ايمني : قبل از ذخيره سازي ، ساختمان انبار و محوطه بيروني آن را كاملاً تميز كرده و در صورت نياز ، با تشخيص و نظارت آزمايشگاه،  عمليات ضد عفوني صورت گيرد.

امكانات ايمني انبار با توجه به مقررات عمومي و اختصاصي و با توجه به كاربرگهاي جداگانه اي كه براي هر يك از انبارها در نظر گرفته مي شود مرتباً بايستي كنترل گردد. (پيوست 1)

تجهيزات و وسايل اوليه مورد استفاده در نگهداري كالاها در انبار :

-       باسكول

-       پالت[1]

-       نقاله

-       ارابه دستي

-       ابزار مربوط به تعميرات اوليه و نگهداري انبار

-       جاروب و خاك انداز

-       كپسول آتش نشاني

-       جعبه كمك هاي اوليه

-       نردبان

-       ابزار آلات مربوط به بسته بندي مجدد شامل نخ و سوزن ، كيسه ها و كارتن خالي و چسب هاي نواري مخصوص بسته بندي

-       ابزار نمونه برداري

-       بيل

-       الك

-       چراغ قوه

-       ساير اقلام مانند ظرف، قفسه، خرك و...

فصل دوم -تخليه كالا

هميشه قبل از تخليه ، محموله را به دقت بررسي نموده، تعداد بسته ها را شمارش ، مشخصات كلي را  يادداشت كنيد.

در صورت مشاهده علائم زير :

-       بسته هاي صدمه ديده، شامل وجود ســــوراخ و پارگي در گوني، پارگي در بسته بندي و بسته هاي واژگون شده

-       بسته هاي خيس و نم­دار

-       بسته هاي باز شامل گوني كاملاً دوخته نشده ، كارتن باز شده

-       نشت و ضايعات شامل ريزش مايعات از بشكه ها و قوطيهاي استيل يا بسته هاي پلاستيكي

-       بسته هاي صدمه ديده داخل كارتن شامل قوطي هاي گود رفته و خم شده ، قوطي هاي فلزي صدمه ديده و باد كرده

-       وجود آفات انباري، حشرات و يا لارو آنها روي بسته ها

-       كسري وزن بسته ها

به شرح زير عمل كنيد :

الف – در صورت حضور بازرسان كالا ؛ از آگاهي آنان نسبت به خسارات وارده اطمينان حاصل كنيد و در برگه رسيد كالا ميزان صدمه و خسارات را عنوان نماييد در موارد جدي مشكل را به مسئولان گزارش كنيد .

ب – بسته هاي صدمه ديده را جداگانه انبار كرده و از قراردادن بسته ها با آسيب ديدگي هاي متفاوت در كنار يكديگر نيز اجتناب كنيد .

ج – در اسرع وقت نسبت به دوختن گوني هاي باز شده و چسباندن كارتن هاي باز شده با چسبهاي نواري مخصوص بسته بندي ، اقدام كنيد .

د - نسبت به انتقال محتويات بسته هاي معيوب و گوني هاي پاره شده به بسته هاي جديد اقدام نماييد .

هـ در مواجهه با كالاهاي آسيب ديده و غير قابل مصرف، مراتب را سريعاً جهت تعيين تكليف، بر اساس آئين نامه نحوه رسيدگي به امور آسيب ديدگي و كسري كالا، گزارش نماييد .

دقت و احتياط در هنگام جابه جايي و تخليه بسيار اهميت دارد زيرا از آسيب ديدگي بسته ها جلوگيري مي كند هنگام حمل و جابجايي بسته ها به نكات زير توجه كنيد :

·         به جاي كشيدن گوني ها روي زمين آنهارا بلند كنيد و يا از چرخ يا ارابه دستي استفاده كنيد .

·         از چنگك هاي فلزي كه باعث سوراخ شدن بسته ها و ايجاد ضايعـــات و ريزش محموله مي شود، استفاده نكنيد .

·         كيسه ها را پرتاب نكنيد .

·         در زير باران تخليه انجام ندهيد .

فصل سوم - دسته بندي محموله

قبل از رسيدن كالا ، بايد مقدمات چيدن آن را فراهم نمود . زمين را تميز كرده ، ميزان فضاي مورد نياز را با توجه به مقدار محموله ، نوع كالا و بسته بندي آن ، اندازه بسته ها ، ارتفاع محموله و ارتفاع انبار ، برآورد كنيد . سپس طرحي براي چيدن ارائه دهيد .

با كشيدن خطوط روي زمين مي توانيد مكان دقيق قرار گرفتن كالاها را مشخص كنيد . توجه كنيد كه فواصل لازم براي حركت و كار كاركنان در ميان دسته ها لحاظ شود و كالاهاي متفاوت ، بسته بندي هاي مختلف و زمانهاي متفاوت تحويل كالا ( كالاي جديد و قديمي ) بايد در دسته بندي هاي متفاوت قرار داده شوند، در ورود و خروج و گردش كالا بايستي باري كه زودتر به انبار رسيده است، زود تر از انبار خارج شود[2] ( اين قاعده در مورد كالاهايي كه تاريخ انقضاي اعتبار آنها نزديك است و يا بسته بندي آنها صدمه ديده اعمال نمي شود و بايد زودتر از كالاهاي ديگر از انبار خارج شوند ) بنابراين وجود دسته بندي­هاي برنامه ريزي شده، دسترسي به بار را آسان و خروج كالاهاي قديمي را آسان خواهد نمود .

از قــراردادن مـــواد شيميائي مثل سم ها و كودها و سيمان و موارد مشابه در انبار مواد غذايي جداً خودداري كنيــد.

دسته بندي مواد غذايي ، بايد روي پالت صورت گيرد كه امكان عبور هوا از لابه لاي كيسه ها و سهولت ضدعفوني را فراهم آورد . پالت هاي محكم بهترين نتيجه را مي دهند. پالت هاي فلزي ، پالت هاي پلاستيكي و پالت هاي چوبي از انواع پالت ها مي باشند.

قرارگيري محموله روي پالت امكان عبور جريان هوا و سهولت نظافت قسمت هاي زيرين را فراهم ميكند علاوه بر آن استفاده از پالت ذخيره سازي را ساده تر و محاسبه و كنترل موجودي و انبارگرداني را آسان مي كند و در كاهش حوادث ناشي از كار و آسيب هاي وارده به كالا نيز مؤثر است. پالت هاي چوبي به دليل استحكام كم و منافذ ريز مي توانند محيط مناسبي براي تجمع و تخم گذاري آفات و حشرات باشند لذا اين پالت ها در انبار مواد غذايي توصيه نمي گردد.

در هنگام پالت بندي به موارد زير توجه كنيد :

-       پايه ها بايد تراز باشد تا جلوي ريزش محموله گرفته شود .

-       در صورت وجود ميخ يا برآمدگيهاي نوك تيز آنها را خارج كنيد تا به محموله صدمه نزد.

-       بسته ها را به طور مرتب بچينيد تا هم شمارش محموله آسان شود و هم خطر ريزش آن به حداقل برسد.

-       قرار گيري بسته­ها طوري باشد تا لبه پالت­ها را اشغال نمايد­، با استفاده از رديف هاي 3 تايي يا 5 تايي اتصال بيشتر بين بسته ها ايجاد مي گردد .

-       صفافي بسته ها بايد به گونه اي باشد كه امكان عبور كارگران و مسئولين انبار از ميان دسته بندي ها فراهم

-       شود و در صورت نياز به جابه جايي و يا عمليات ضدعفوني ، به راحتي بتوان لابه­لاي كالاها تردد نمود .

-       ارتفاع دسته ها را در حد منطقي حفظ كنيد ، تا حديكه امنيت بار به خطر نيفتد و به بسته هاي زيرين صدمه وارد نشود ، ضمن اينكه امكان بازرسي و ضدعفوني و همچنين جريان هوا در اين فضا موجود باشد .

-       از آويزان كردن كيسه ها به تيرهاي نگهدارنده سقف انبار خودداري كنيد .

-       به دستــورالعمـــل هاي نوشته شده روي بسته بندي ها توجه كنيد . حلب ها و يا شيشه هاي روغن را به صورت عمودي قرار دهيد .

-       در كنار هر يك از دسته­بندي­ها در مكاني كه قابل رويت است يك كارت راهنماي دسته بندي نصب كنيد.

فصل چهارم- چگونگي نظافت و امحاء كالاهاي آسيب ديده

براي مقابله با آفات انباري در انبارهاي مواد غذايي و بهبود شرايط كار هر روز كف انبار را تميز كرده وهفته اي يكبار به نظافت ديوارها و اطراف بسته بنديها بپردازيد . نظافت را از بالا به پايين و از دورترين كنج انبار شروع به سمت درب خروجي ادامه دهيد . درب ها ، تيرهاي سقف و چارچوبها را فراموش نكنيد . زباله ها و خاكروبه ها را سريعاً از انبار خارج كنيد.

مواد غذايي ريخته شده از بسته بنديها محل مناسبي براي تجمع آفات است و شرايط را براي نفوذ آنها به داخل محموله فراهم مي كند . در اين گونه موارد به نكات زير توجه كنيد :

·        دانه هاي ريخته شده بر روي زمين تميز ، چنانچه توسط مواد خارجي آلوده و يا آغشته نگرديده باشد ، ضايعات محسوب نمي شوند و ميتواند مجددا كيسه گيري و بسته بندي شوند .

·        در صورت آلوده شدن اقلام فوق الذكر و يا ريختن مواد غذايي مخلوط كه قابل بسته بندي مجدد نيستند مطابق آيين نامه هاي مربوط به آسيب ديدگي كالا و كسري­ها عمل نموده و مراتب را سريعاً گزارش نماييد.

·        هر گاه در انبار به اقلام غير قابل مصرف و مواد غذايي فاسد شده برخورديد مانند غلات به هم چسبيده ياشديداً آفت زده ، قوطي هاي فلزي دچار زنگ زدگي ، نشتي يا برجستگي درب، روغن نباتي بوي كهنگي گرفته ، مراتب را سريعاً گزارش كنيد. اين مواد غذايي را از بقيه جدا كرده و تا قبل از دريافت دستور ، نسبت به حفظ و حراست از آنها اقدام نمائيد .

·        تا تعيين تكليف كالاي آسيب ديده و ضايعاتي ، نگهداري اين اقلام در حيطه مسئوليت انباردار است و آمار مربوطه به آنها بايد در دفاتر منعكس گردد .

·        در خصوص کسری­ ناشی از  افت رطوبت غلات از جمله برنج ، رطوبت ورودي و خروجي غلات ثبت گردد تا در صورت نياز مورد بررسي و استناد قرار گيرد.

·        كيسه ها ، كارتن و قوطي هاي خالي بايد به طريقي نگهداري شود كه محلي براي اختفاي موشها و منبعي براي آلودگي به آفات انباري نگردد در صورت امكان :

-       كيسه ها را تميز و كاملاً از مواد غذايي تخليه كنيد .

-       از بسته بودن در پوش قوطي ها و مخازن اطمينان حاصل كنيد .

-       كارتن­ها را كاملاً تا كنيد .

·        در صورت عدم استفاده مجدد جعبه ها و كيسه هاي خالي مطابق آيين نامه هاي مربوطه نسبت به امحاء يا فروش اقدام شود.

فصل پنجم - بازرسي كالاها و انبار

هدف كلي از بازرسي و بازديدهاي ايمني، شناخت شرايط ناسالم و عوامل خطرناك محيط كار و تحليل آن­هاست. براي دستيابي به اين اهداف يكي از راه­هايي كه به بازرسان جهت شناسايي خطرات كمك ميكند تهيه كاربرگ­ها مي باشد. (پيوست 1)

حداقل هفته اي يكبار به بازرسي انبار كالا بپردازيد . در مورد انبار ، مواردي مثل چكه كردن سقف پنچره ها و هواكش­هاي شكسته­، وجود منفذ در درب ها ، ديوارها و كف ترك خورده­، شواهدي مبني بر ورود موش را در دفترچه گزارش انبار و يا كارت انبار بر اساس تاريخ ثبت كنيد .

در هنگام بازرسي كالاها به نكات زير توجه كنيد :

-       آفات انباري نه تنها سبب خسارات اقتصادي مي شود بلكه از نظر كيفي و مسائل بهداشتي خطرات زيادي را بوجود مي آورند. در صورت آلودگي كالا به آفات انباري بايستي مراتب سريعاً جهت ضدعفوني كالا توسط افراد متخصص و مجرب گزارش داده شود.

-       ابتدا به بازرسي در اطراف دسته بنديها بپردازيد ، مي توانيد از حواس خود براي تشخيص حشرات ، موش و خسارات وارده از حمله آنها استفاده نماييد . مثل ديدن تار يا پيله در اطراف كيسه ها ، سوراخ هاي ناشي از حمله موش يا پرندگان و فضولات موش ، گرم بودن غير عادي كيسه ها و حتي در مواردي شنيدن صداي حشرات .

-       معمولاً نقطه اختفاي حشرات در قسمت هاي تاريك مي باشد با چراغ قوه هاي قوي به بررسي لا­به­لاي كيسه ها و درون درزها بپردازيد . براي اين منظور مي توانيد در كناره دسته بندي ها ، به آرامي يكي از كيسه ها را كنار زده و و به بررسي كيسه هاي ديگر بپردازيد .

-         با دقت زير پالت ها را بررسي كنيد تا از حمله احتمالي حشرات و موش آگاه شويد .

-         وضع بيروني قوطيها را بررسي كنيد ، در مورد روغن نباتي به نشتي­هاي احتمالي توجه نماييد .

-       در خصوص كميت و كيفيت كالاها و مواد موجود در انبار و چگونگي بيمه آنها بايستي اقدامات لازم به عمل آيد.

فصل ششم - ايمني انبارهاي  نگهداري كالاهاي عمومي

الف ـ مقررات عمومي :

1.  مسئولين انبارهاي موجود و قائم مقام قانوني آنها اعم از شخصيت حقيقي يا حقوقي ، دولتي يا وابسته به دولت ، تعاوني و خصوصي موظفند وضع ساختمان انبارهاي خود را با توجه به ضوابط مقرر در آيين نامه هاي مربوطه ، تطبيق و تأييديه ايمني دريافت دارند .

2.  موقعيت ساختمانهاي انبار اعم از قسمت باز و سرپوشيده بايد به گونه اي باشد تا وسايل نقليه موتوري و غير موتوري بدون برخورد با مانع تا جلوي درب ورودي انبار پيش روند .

3.  كف تمام انبارها با بتن يا سنگ فرش شود و شيب و آبروي كف محوطه طوري باشد كه آب زير كالا جمع نشود .

4.  ميزان و چگونگي دسترسي به آب مورد نياز آتش نشاني و مشخصات ساير وسايل اطفاي حريق ، سيمكشي برق و تناسب قطر سيمهاي برق با بار الكتريكي لازم در كليه انبارها ، بايد بر حسب ضوابط مصوبه باشد .

5.  در داخل انبارها بايد به نسبت وسعت آن بر حسب مورد دستگاههاي هواكش نصب تا هواي انبار مرتباً تهويه گردد .

6.  محوطه داخل انبارها از پوشال ، خاشاك ، خرده چوب ، كاغذ ، مقوا و ساير مواد زايد قابل اشتعال پاك باشد .

ب - مقررات اختصاصي :

1.  انبارهايي كه عرض آن ها كمتر از 20متر است ، عرض راهرو داخلي انبار نبايد از 5/1 متر كمتر باشد و انبارهايي با عرض بيشتر از 20 متر ، عرض راهرو كمتر از 2 متر نباشد . راهروي طولي بايد تا انتهاي انبار خالي از كالا بوده و با رنگ سفيد از دو طرف خط كشي و مشخص شده باشد .

2.  كليه كاركنان انبارها بايد آموزش­هاي مربوط به حفاظت و ايمني و طرز كار با وسايل اوليه ايمني و آتش نشاني را فرا گيرند و گواهينامه مقدماتي آموزش ايمني و آتش نشاني را داشته باشد .

3.  انبار كالا نبايد در نقاطي احداث شود كه خطر سيل ، جذر و مد دريا و يا كانونهاي خطر حريق هستند .

4.  انبارها بايد با توجه به امكانات محل به وسايل ارتباطي و هشداردهنده مجهز باشند .

5.  كپسولهاي آتش نشاني در نقاطي قرار داده شود كه از حرارت و نور و برف و باران مصون باشند .

6.  در هر انبار حداقل يك جعبه كمكهاي اوليه نگهداري شود.

7.  شماره تلفن هاي آتش نشاني ، مقامات انتظامي محل و بيمارستان سوانح با خط درشت و خوانا در كنار كليه تلفن هاي داخل انبار نصب گردد .

8.  در اطراف بار انداز و انبار روشنايي كافي پيش بيني شود .

9.  آتش زدن چوب ، كاغذهاي باطله و نظايـــر آن و استعمال دخانيات در داخل انبار مطلقاً ممنوع است .

10.                     در صورتي كه كف انبار فاقد شيب و يا آبرو باشد كالاي ذخيره اي حداقل 5 سانتي متر از سطح زمين فاصله داشته باشد .

11.                     فاصله بين ساختمان انبارهاي محصور و مسقف باديوارهاي مجاور از هر چهار طرف نبايد از 6 متر كمتر باشد و اين فاصله بايد از هر نوع كالايي خالي باشد . به نحوي كه خودروهاي آتش نشاني بتوانند هر انبار را به راحتي دور بزنند .

12.                     بين سقف انبار و مرتفع ترين نقطه كالاي چيده شده بايد  به شرح زير فاصله باشد :

-       اگر ارتفاع كالا 5/4 متر بيشتر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 5/1 متر

-       اگر ارتفاع كالا 5/4-6/2 متر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 1 متر

-       اگر ارتفاع كمتر از 6/2 متر باشد ، فاصله تا سقف حداقل 40 سانتي متر 

13.                      در انبارهايي كه عرض كمتر از 35 متر دارند ، حداكثر سطح اشغــــــال كالا در هر قسمت ( پارت ) 250 متر مربع و فاصله آن با قسمت هاي ديگر 1 متر باشد و اگر از 35 متر بيشتر است حداكثر سطح اشغال شده در هر قسمت 1000 متر مربع و فاصله آن با قسمت ديگر حداقل 2 متر باشد .

14.                     فاصله بين كالا تا ديوار انبار حداقل 60 سانتي متر باشد مگر در مواردي كه به علت وضعيت مخصوص بسته بندي كالا ، رعايت دقيق فاصله مقدور نباشد .

15.                      انبارهاي محصولات كشاورزي ، علاوه بر رعايت مقررات عمومي انبارها بايد مجهز به لوله كشي آب به قطر 5/1 اينچ (64/3 سانتي متر ) با فشار كافي و شير اصلي و قرقره و شيلنگ مخصوص آتش نشاني با جعبه قرقره و لوله از نوع مناسب و استاندارد باشند .

16.                     لوله ها و قرقره هاي آتش نشاني بايد حتي المقدور در كنار درب­ها يا نقاطي نصب شود كه در صورت بروز حريق در دسترس باشند و به طور كلي از قرار دادن صندوق هاي كالا در جلو و در جوار شيرها خود داري شود .

17.                     نصب دستگاه­هاي اعلام خبر و خودكار اطفاي حريق در انبارها اجباري است .

18.                     در انبارهاي روغن نگهداري ساير كالاها توصيه نمي شود .

19.                     از نگهداري روغن در ظروف سرباز يا قوطي هاي داراي نشتي خودداري گردد .

20.                     ساختمان كف انبار روغن ترجيحاً سيماني باشد و به طور مرتب شستشو شود تا از آلوده شدن به مواد چرب جلوگيري شود .

21.                     انبارهاي روغن بايد به نسبت هر 100 متر مربع مجهز به دو دستگاه كپسول 12 كيلوئي و يك كپسول 50 كيلوئي چرخ دار وتعدادي سطل مخصوص آتش نشاني محتوي ماسه خشك الك شده باشد .

22.                     نسب هواكش براي تعويض كردن هواي انبار روغن ضروري است .

فصل هفتم -تعاريف و اصطلاحات

-       انبارداري: به عمليات تخليه، بارگيري و نگهداري صحيح كالا تا زمان تحويل و ارائه به بازار مصرف، انبارداري گفته مي­شود و جاگذاري و جابجايي، انتخاب و جمع آوري، بسته بندي و تحويل كالا از فرآيندهاي اصلي انبارداري محسوب مي گردد.

-       آسيب­ديدگي: هر گونه آسيب به كالاهاي مورد عمل به گونه­اي كه به صورت حادث شده قابليت عرضه مستقيم به بازار مصرف از پيش تعيين شده را نداشـته باشند ، آسيـب ديدگي مي­نامند.

-       ضایعات: كالاهاي آسيب ديده اي كه ديگر قابليت اصلاح و مصرف مطابق مصرف از پيش تعيين شده را نداشته باشند ، ضايعات مي نامند.

-       فضولات: كليه مواد زائدي كه در عمليات بوجاري از تجهيزاتي شامل الك بوجار، الك پيش بوجار(الك دوار) جدا مي شود مانند كاه و كزل، نيم دانه گندم و ساير غلات و... 

-       كسري: هر گونه افت كمي در مقدار كالا كسري ناميده مي­شود كه مي تواند دلايل فني مختلفي داشته باشد، مانند افت بواسطه از دست دادن رطوبت، ريزش در زمان تخليه ، بارگيري، چيدمان، حمل و نقل، جدا شدن گرد و غبار، نشتي از ظروف حاوي سيالات، اختلاف توزين و...

-       جداسازي: فرآيند تفكيك كالاي سالم از ناسالم را جداسازي مي­نامند مانند جداسازي كيسه­هاي آبديده از كيسه­هاي سالم.

-       بوجاری: فرآيند عملیات تفکیک و جداسازی دانه­هاي شكسته و آسيب­ديده، مواد خارجی و ناخالصي­ها را از غلات و حبوبات سالم بوجاری نامند.

-       تصفيه: فرآيندي كه طي آن مواد شيميايي نامطلوب يا سمي، آلاينده­هاي بيولوژيكي و جامدات معلق و گازهاي محلول از كالاي مورد نظر حذف می­شود تصفيه مي نامند مانند صنايع روغن، قند و شكر، آب.

-       امحاء: از بين بردن و نابود كردن پسماند و ضايعات كالا، غير قابل مصرف انساني، دامي، صنعتي و كشاورزي امحاء ناميده مي شود.

-       سلک: از جمع­آوری سریع مقادیر و بخش­های سالم محموله کیسه­های پاره شده و آسیب­دیده حاصل می­شود مانند ريزش حاصل از كيسه هاي برنج.

-       ته­انباری: به مقادیر جمع­آوری شده از ته انبارها، کف کامیون­ها و باقیمانده محموله کامیون­های تصادفی، ته­انباری گفته می­شود.

-       دست پر: به كيسه­هايي كه به صورت دستي پر شده باشد، گفته مي­شود.

-       کپک زدگي: آلودگي به قارچ­هاي كپكي در اثر نگهداري در شرايط نامطلوب كه منجر به چسبندگي، تخمير و فساد  مي­گردد.

-       بازيافت: تغيير و تبديل فيزيكي،شيميايي، حرارتي و يا بيولو‍‍ژيكي مواد است كه مواد قابل مصرف يا انرژي قابل استفاده توليد گردد مانند تبديل پودر و پوسته گندم به كمپوست.

-       كلوخه: به معـناي آبديـدگـي و به هـم چسـبيدگي كالا كه به صورت تكه­هاي سخت درآمده باشد مانند گنـدم، برنـج، آرد، شكر و ....

-       گرد و غبار: به ذرات جامدي گفته مي شوند كه قادرند به طور موقت در هوا به حالت تعليق در آيند اين ذرات اغلب حين تخليه، بارگيري و جابجايي غلات در هوا پراكنده مي شوند.

-       انقضاء تاریخ مصرف: به انقضاء تاريخ و محدوده زماني تعيين شده براي مصرف يك كالا اطلاق مي­شود.

-       بيمه نامه: قرارداد بيمه گذار و بيمه گر شامل خطرات مورد تعهد بيمه گر و ... را بيمه نامه مي­نامند.

پيوست 1(چك ليست ايمني انبار مواد غذايي)

منابع:

1-  استاندارد ملي ايران 1-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي عمومي براي نگهداري غلات).

2-  استاندارد ملي ايران 2-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي كاربردي).

3-  استاندارد ملي ايران 3-9373 انبارش غلات و حبوبات (كنترل حمله آفات).

4-  استاندارد ملي ايران 3989 آيين كار نگهداري غلات.

5-  استاندارد ملي ايران 2493 آيين كار ضدعفوني غلات.

6-  عرب، الهيار. بهداشت و ايمني در واحدهاي آردسازي و توليد نان .

تعاريف:

1- افت مفيد  : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن­كوبي و دانه­هاي چروكيده و دانه­هاي لاغر، بادزده زير الك مي­باشد. همچنين دانه­هاي جوانه زده و دانه­هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه­های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه­هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

2- افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی­ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف­های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه­های سیاهک­زده، ناخنک (ارگوت)، آفت زدگی (به جز حشره زدگی)، لاشه آفات انباري، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي باشد.

3- سن زدگي : دانه­های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می­تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن­زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن­زدگي بر بافت گندم مشخص باشد

4- دانه های سیاهک زده : دانه های گندمي هستند که تغییر شکل و رنگ داده و با فشار بر روی پوسته پودر سیاه رنگی از آن خارج شود، سیاهک به دو صورت آشکار و پنهان می باشد. در سیاهک آشکار، لکه های سیاه رنگ آشکاری بر روی دانه دیده می شوند ولی در سیاهک پنهان نوک دانه کمی سیاه شده که با فشار آوردن بر آن ناحیه، دانه پودر می شود و دانه هاي آلوده به جاي آن كه نشاسته تشكيل دهند، پر از گرده سياه رنگ قارچ مي شوند. در زمان برداشت، دانه هاي آلوده خرد شده و گرد سياه رنگ قارچ آنها خارج مي شود و بر روي دانه هاي سالم مي چسبد و آنها را آلوده مي­كند.

5- دانه های قارچی : به طور کلی قارچهایی که گندم را آلوده می سازند شامل دو گروه قارچهای مزرعه ای و قارچهای کپکی میشوند. از مهمترین قارچهای مزرعه ای گندم در ایران، ناخنک، سیاهک، زنگ گندم و فوزاریوم را میتوان نام برد.  منظور از قارچهای کپکی ، قارچهای انباری بوده كه اغلب در زمان ذخیره سازی و بر روي ناخالصيها، يعني افت مفيد و غير مفيد ، رشد و تكثيــــر مي شوند. كپكها با ترشح آنزيم موجب تجزيه نشاسته و بوي بد و فساد قارچی گندم می­شوند. اهميت قارچهاي كپكي به دليل توليد سموم قارچی است، که منجر به مسمویت و بروز بیماریهای مختلفی در اثر مصرف موارد آلوده خواهند شد.

6- ناخنک یا ارگوت : عامل بیماری ناخنک یا ارگوت، يك نوع قارچ است. اين قارچ بیماریزا وارد اندامهای دانه می شود که پس از رسیدن محصول تولید اندامهای شاخی یا موزی شکل به رنگ بنفش تیره یا ارغوانی مایل به سیاه می­كند كه سفت و سخت است و از درون دانه بیرون می­زند و به آن ناخنك می گویند و اندازه آن معمولا 10برابر بذر طبیعی می باشد. ناخنک سالم و یا شکسته شده ممکن است در محموله ها دیده شود چنانچه مقدار آنها از حدی بیشتر باشد مصرف گندم و آرد آغشته به الکالوئیدهای موجود در ناخنک خطرناک می باشند و سبب مسمومیت، عوارض گوناگون وحتی مرگ می شوند. لازم به ذکر است ناخنک بیشتر در چاودار مشاهده میشود و به ندرت در گندم دیده می شود.

ويژگيهاي خريد گندم داخلي

و جدول پاكي براي اعمال در سال 92 ( پيشنهادي )

                                                      
بسم‌الله الرحمن الرحيم

گزارش بازنگری ويژگيهاي خريد گندم داخلي

و جدول پاكي براي اعمال در سال 92 ( پيشنهادي )

1-    هدف : ارتقاء كيفيت ويژگيهاي ظاهري گندم مورد خريد و جهت دهي عرضه گندم پاكتر

2-    دامنه كاربرد : خريد تضميني گندم­هاي توليد داخلي مورد عرضه در سال1392

3-    تعاريف و اصطلاحات :

3-1-        جدول پاكي : جدولي است داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود، در اين جدول بر اساس افت مفيد و غير مفيد گندم تحويلي، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) قيمت نهايي مشخص مي­شود.

3-2-        افت: هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت گندم گردد، افت ناميده مي­شود.

3-3-        افت مفيد ( عملكردي ) : اُفتی است که وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي  ودانه هاي چروكيده  و دانه هاي لاغر، بادزده كه از الك عبور نمايند. همچنين دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله )

3-4-        افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، ناخالصی ها، بذور هرز، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، آفت‌زدگی (به جز حشره‌زدگی)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله،  خاشاك، كلش و . . . مي­باشد.

سن زدگي : دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می‌تواند با چروکیدگی دانه نیز همراه باشد. تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود ضمنا امكان دارد جاي نيش ديده نشود لكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد.

4-   روش طراحي جدول پاكي سال 92 :

4-1- فروض :

4-1-1- دامنه افت مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 10%

4-1-2- دامنه افت غير مفيد همانند روال عملكردي سالهاي قبل حداكثر 7%

4-1-3- قيمت­گذاري خريد تضميني همانند روال عملكردي سالهاي تجربه شده بر مبناي ويژگيهاي ظاهري كيفي گندم ( افت مفيد و غير مفيد)

4-1-4- تعيين قيمت پايه بر اساس افت مفيد 4% و افت غير مفيد 2%

4-1-5- تحويل­گيري گندم حداكثر تا 2% سن­زدگي بدون كسر بهاء و پيشنهاد مي­گردد گندمهاي با سن زدگي بالاتر از 2%  به ازاي هر درصد افزايش سن­زدگي مبلغ 100 ريال از بهاي هر كيلوگرم گندم كسر گردد.

4-2- ويژگيهاي كيفي پيشنهادي خريد گندم هاي داخلي براي سال1391

4-2-1 - حداكثر افت مفيد 10 %

4-2-2- حداكثر افت غير مفيد 7%

4-2-3- حداكثر دانه‌هاي سن زده 2%  بدون كسر بها و بالاتر از 2% به ازاي هر درصد افزايش سن زدگي مبلغ 100 ريال از بهاي هر كيلوگرم گندم كسر گردد.

4-2-4- حداكثر دانه هاي سياهك زده وتخم علف سر شكافته چهار در هزار وزني

4-2-5- حداكثر جو وچاودار و ترتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم  5% و خارج از افت محاسبه و دانه­هاي ساير غلات به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

ياد آوري : بر اساس ضوابط استاندارد، ساير غلات اعم از جو، چاودار ، تريتيكاله و . . . جزء افت مفيد محسوب مي­شود ليكن در خريد گندم داخلي به منظور حمايت از گندمكاران جو، چاودار و تريتيكاله به تنهايي يا رويهم حداكثر تا 5% و خارج از افت منظور مي­شود.

4-2-6- حداكثر رطوبت 12% (حداكثر رطوبت در استان­هاي گيلان ،مازندران٬گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% )

4-2-7- گندم باید عاری از هر نوع آفت زنده باشد.

4-2-8- گندم هاي داراي دانه هاي كپك زده و فاسد و قارچي وآفات انباري باشند قابل تحويل نمي باشد.

4-2-9- ساير مشخصات كيفي گندم قابل خريداري در جدول ضميمه آورده شده است.

4-3- اختلاف مقادير جدول پاكي

الف- اختلاف بهاي ناشي از افت مفيد: اختلاف بهاي ناشي از افزايش يا كاهش هر درصد افت مفيد براي گندم معمولي 14 ريال و براي گندم دوروم 16ريال لحاظ مي­گردد.

ب- اختلاف بهاي ناشي از افت غيرمفيد: اختلاف بهاي ناشي از افزايش يا كاهش هر درصد افت غير مفيد براي گندم معمولي 45 ريال و براي گندم دوروم 50 ريال لحاظ مي­گردد.

ج- دامنه بهاي جدول پاكي :با فرض قيمت پايه گندم معمولي به مبلغ ۵۵۰۰ ريال به ازاي هر كيلوگرم براي افت ( ۲ و ۴ ) و با احتساب اختلاف بهاي ناشي از افت مفيد به ميزان 14 ريال و اختلاف بهاي ناشي از افت غير مفيد به ميزان 45 ريال دامنه جدول براي گندم معمولي با حداقل افت ( 0 و 0 ) مبلغ 5۶۴۶ و با حداكثر افت ( 7 و 10 )  مبلغ 5۱۹۱ مي­باشد

        
ضمنا جدول پيشنهادي مشخصات كيفي گندم قابل خريداري سال 92 و تعاريف آن در ادامه خواهد آمد.

گروه خريد و نگهداري غلات و فرآورده­هاي آن

 دي1391

مقدمه:

امروزه بيش از هزاران تركيب شيميايي، توليد و براي مقابله با حشرات استفاده ميگردد. در حاليكه استفاده ناآگاهانه، بي رويه، بي مورد و بي اندازه از سموم شيميايي باعث ايجاد نا بهنجاري ها و نابساماني هاي در چرخه زيست موجودات و كنش طبيعي طبيعت شده است.

.بديهي است حشرات نيز براي مقابله با اين فشار طبيعي كه بوسيله انسان هدايت شده است مكانيسم هايي را براي بقاء خود بكار ميبرند. بر اساس  نظر سازمان جهانی بهداشت، توانايي بقاء يك حشره به غلظتي از سم كه قبلاً توسط آن غلظت كاملاً  از بين مي‎رفت، مقاومت نام داردكه اين توانايي بقا بصورت ارثي به نسلهاي بعدي انتقال مي‎يابد. تاكنون گزارش هاي متعددي از مقاومت به سموم شيميايي در انواع و اقسام حشرات ارائه شده است و مقاومت حشرات ( آفات انباری ) غلات به حشره­کشهای محافظ و فسفين در حال تبدیل شدن به یک چالش بزرگ می­باشد. بسياري از ضدعفوني كنندگان حتي اطلاعي از وجود اين مشكل ندارند و ضروري است اطلاعاتي در زمينه مورد بحث به دست آورند تا مسئله مقاومت در آفات ، حادتر نشود. اين مجموعه با هدف بررسي مقاومت در آفات انباري و اهميت اطلاع رساني در اين زمينه تدوين گرديده است.

  تعريف مقاومت

مقاومت، ‌افزايش توانايي رويارويي يك گونه خاص از آفت در هر مرحله از سيكل زندگي يا هر شرايط دمايي ، در برابر ميزان دُز سمي است كه در حالت طبيعي و شرايط معمول آن گونه را از بين مي برد.

مشكلات مقاومت به سموم در حشرات

1-     مقاومت به سموم در حشرات باعث بقای حشره در طبيعت و در نهايت ادامه خسارت  اقتصادي و بهداشتي خواهد بود.

2-    مقاومت در حشرات باعث افزايش غلظت سم براي كنترل موثرتر حشرات شده در نتيجه از نظر اقتصادي، بار مالي بيشتري خواهد داشت. از سوي ديگر مقاومت انسان را وادار به سرمايه‎گذاري در جهت كشف سموم جديد مي‎نمايد كه اين مسئله نيز مقرون به صرفه نخواهد بود.

3-     استفاده بيشتر از سموم باعث آلودگي محيط زيست شده و موجودات غيرهدف مثل حشرات مفيد و موجوداتي كه در سير تكاملي جانوران و طبيعت نقش اساسي دارند، را از بين مي‎برد

4-    سموم استفاده شده، وارد چرخه تغذيه انسان و حيوانات شده و ناهنجاري هاي متفاوتي را باعث مي‎گردد.

5-    مقاومت به سموم در حشرات باعث بازپديدي بيماري هاي مختلفي كه توسط حشرات به انسان منتقل مي‎شوند گرديده است. بطور مثال بازپديدي و تداوم مالاريا يكي از نمونه‎هاي بارز مقاومت پشه آنوفل به سموم است.

مکانیسم های مقاومت به سموم در حشرات :
استفاده مداوم از سموم بر علیه حشرات در طی سال های متمادی باعث انتخاب طبیعی و مقاومت به حشرات به سموم شده است. بطور کلی مکانیسم های مقاومت به سموم بطور اختصار به شرح ذیل می‎باشند:
1 ـ کاهش نفوذ سم (Reduced penetration)
در این نوع مقاومت, تغییراتی در جلد حشره بوجود می‎آید که از نفوذ سم بداخل بدن آن ممانعت می‎نماید.

 2 ـ مقاومت از طریق شکست سم توسط آنزیم های حشره  (Metabolic resistance)
 در این نوع مقاومت، آنزیم های موجود در بدن حشره و یا آنزیم هائی که در اثر تماس با سم در بدن موجود افزایش یافته و تغییر کمّی و کیفی می‎یابند باعث شکسته شدن سم شده و اثرات آنها را خنثی می‎نمایند.

 3 ـ تغییر در سیستم هدف در حشرات (Target site insensitivity)
مکانیسم عمل سموم بر روی حشرات اکثراً بر روی سیستم عصبی است. در این نوع مقاومت که از بدترین مکانیسم های مقاومت در حشرات می‎باشد, حشره با تغییر در ساختمان اهداف سموم که اکثراً کانال های یونی هستند باعث عدم اثربخشی سموم می‎باشد. بطور مثال حشره با تغییر در تعداد کانال های یونی سدیم و پتاسیم و کاهش آنها باعث مقاومت می‎گردد. علاوه بر این تغییرات شیمیایی در واحدهای ساختمانی و مولکولی حشرات باعث کاهش affinity سم در محل هدف شده و مقاومت را باعث می‎شود. مقاومت به سموم فسفره باعث تغییر ساختمانی در آنزیم استیل کولین استراز شده و لذا سم به آنزیم نچسبیده و در نهایت باعث عدم انتقال پیام‎های عصبی نخواهد شد.
4 ـ تغییرات رفتاری (Behavior change)
 تحریک پذیری خیلی از سموم باعث شده است که حشره از تماس با  سم دوری نماید و یا به مکانهائی که سمپاشی شده است وارد نشود. این نوع مکانیسم مقاومت در حقیقت حاصل تغییرات فیزیولوژیکی در بدن است.

5 ـ دفع سم (excretion)

راههای مقابله با مقاومت در حشرات

به منظور استفاه بهینه از سموم و برای مقابله با مقاومت، لازم است که قبل از بروز مقاومت به سموم راهکارهای مناسبی در جهت مقابله با این مسئله ارائه گردد. مقاومت حشرات ( آفات انباری ) غلات به حشره­کشهای محافظ در حال تبدیل شدن به یک چالش بزرگ می­باشد. معمولا به دلیل اینکه یک حشره کش محافظ به تنهایی نمی­تواند به مدت یک دوره طولانی علیه گونه­­های مقاوم پایدار باشد، استفاده مخلوطی از حشره کشهای محافظ توصیه می­شود.  استفاده مکرر از مواد شیمیایی یکسان نيز باعث افزایش سرعت توسعه مقاومت می گردد. چرخش بین مواد شیمیایی جایگزین مي‌تواند سرعت مقاومت را آهسته کند. لازم به ذكر است، ایجاد مقاومت با محدود کردن استفاده از مواد شیمیایی محافظ به حداقل مي‌رسد. استفاده از روش های کنترل کننده غیر شیمیایی مانند رعایت کامل بهداشت در غلات ذخیره شده، تجهیزات و تاسيسات ذخيره سازي و همچنین خنک کردن و هوادهی، رشد جمعیت حشرات را کندتر خواهد نمود. سازمان جهانی بهداشت اقدامات ذیل را براي جلوگيري از بروز مقاومت، پیشنهاد نموده است:
1 ـ تغییر دادن غلظت حشره کش و دفعات سمپاشی
2 ـ استفاده از سموم در مواقع ضروری و بصورت منطقه‎ای
3 ـ استفاده از سموم در جايی که اپیدمی حاصل می‎شود
4 ـ استفاده از سموم با خاصیت ابقائی کمتر
5 ـ استفاده از سموم برای کنترل بخشی از سیکل زندگی حشره مثل لارو و یا حشره کامل
6 ـ استفاده از مخلوط دو سم
7 ـ جایگزینی سموم
8 ـ استفاده از سموم بصورت تناوبي[1]
9 ـ استفاده از فرمولاسیون های مناسب سموم
10 ـ استفاده از سینرژیست‎ها[2]
12 ـ کشف سم جدید با مکانیسم عمل متفاوت
13 ـ استفاده از روش های کنترل غیرشیمیایی سموم شيميايي از مواردي هستند كه نياز به استفاده اصولي و متفكرانه از اين مواد را بيشتر نشان مي دهند. در هر صورت بايد به اين نكته توجه داشت كه حتي امروزه نيز سموم شيميايي در عمل نيرومندترين سلاح مبارزه با آفات به شمار مي روند و احتمالا بشر هرگز از آنها كاملا بي نياز نخواهد شد.

مقاومت به حشره کشهای محافظ در گونه هاي مختلف آفات انباري

سوسک کشیش در برابر همه حشره کشهای ارگانوفسفره (OP) مانند فنیتروتیون، رلدان، اکتلیک و دی کلرووس مقاوم می باشد­.چند مورد از مقاومت در برابر IGR / Diacon نيز، گزارش شده است. بنابراین، سوسک کشیش تقریبا در برابر تمام حشره کشهای ضدعفونی ثبت شده، مقاوم است. انتظار می رود که حشره کش جدیدي، به نام spinosad ، برای کنترل سوسک کشیش بتواند جايگزين سموم فوق گردد.

شپشه دندانه دار غلات نیز تا حدی مقاوم، به حشره کشهاي ارگانوفسفره مانند مثل فنیتروتیون، رلدان، اکتلیک می باشد.  Methoprene و  IGR / Diacon هنوز هم در برابر این گونه موثر می باشد.

کنترل و از بین بردن دو آفت بسیار کوچک در دانه­های ذخیره شده، کنه ها و شپش­های چوب و کتاب( كنه آرژانتيني)، همچنان توسط حشره کشهای محافظ مشکل می باشد. کنه­ها و شپش­های چوب و کتاب به طور طبیعی در برابر حشره کش­های محافظ از تحمل بالايي برخوردارند. تحقیقات نشان داده است که ترکیبی از کلرپایروفوس- متیل و spinosad  و Reldan با حداکثر غلظت مجاز، به طور موثر  بر گونه های شپش چوب و کتاب و كنه آرژانتيني  بیشترین کنترل را خواهد داشت.

همچنین استفاده از سیلیس غیر متبلور یا خاک دیاتومه (به عنوان مثال، Dryacide ،Absorba - Cide  ، Perma - D10 گارد) به جای حشره­کش­های شیمیایی جهت ضدعفونی سطوح نظافت شده سیلو و محلهاي ذخیره سازی توصیه ميشود. چرا که این عمل مقاومت حشرات در برابر مواد شیمیایی را کاهش می دهد.

آیا حشرات مقاوم دارید؟

چنانچه حشرات قبل از پایان دوره کارنس[3] سم (که بر روی برچسب درج شده)، در گندم مشاهده شوند باید به ایجاد مقاومت مشکوک شد. مخصوصا اگر فقط یک نوع حشره مشاهده گردد.اگر این اتفاق رخ داد ، استفاده از حشره کش های مختلف جهت محافظت در آینده پیشنهاد میگردد.  

بايد دقت داشت هر عدم موفقیت در کنترل آفات به دلیل ایجاد مقاومت نيست. معمولا ایجاد مشکل و عدم کنترل به دلیل استفاده از میزان دوز مصرفی نا مناسب و یا  استفاده از روش نا مناسب است.

مقاوم شدن نسبت به فسفين

بسياري از كشورها تحقيقي در زمينه مقاومت به فسفین، انجام نداده اند و بسياري از ضدعفوني كنندگان آگاه و با تجربه حتي اطلاعي از وجود اين مشكل ندارند و ضروري است متصديان كار با فسفين، اطلاعاتي در زمينه مورد بحث به دست آورند و بدانند كه چطور مي توان با آن مبارزه كرد تا مسئله حادتر نشود.

مشكل مقاومت گونه ها از جمله مسائل مهم ضد عفوني با گاز فسفين است . با توجه به تحقيقات جهاني كه به وسيله FAO از سال 1974 آغاز شده ، اين مشكل در حال افزايش است . طي تحقيقي كه در سال 1976 انجام گرفت ، مشخص شد ، 10 % از نوع جهش يافته از ميان 8 گونه از سوسكها مقاوم هستند . از آن زمان به بعد تعداد گـــونه هايي كه در كشور هاي مختلف مقاوم تشخيص داده شدند ، افزايش يافت است .

آفاتي كه توانايي ايجاد مقاومت دارند به شرح ذيل است كه 12 گونه سوسك و 4 گونه از بيدها را شامل مي شود .

Sitophilus granarius

Sitophilus oryzae

Sitophilus  Zeamais

Rhizopertha dominica

Cryptolestes ferrugineus

Crytolestes turcicus

Oryzaephilus surinamensis

Tribolium Castaneum

Tribolium  confusum

Lasioderma serricorne

Trogoderma garanarium

Callosobruchus maculatus ( unconfirmed )

Ephestia elutella

Ephestia kuehniella

Corcyra cephalonica

Plodia interpunctella

براي مثال ، حشرات بالغ گونه S.Oryzae قادرند غلظت 18/0 گرم در مترمکعب را به مدت 4 روز تحمل كنند در حاليكه انواع حساس با غلظت 04/0 گرم در مترمکعب قابل كنترل هستند.

عملكرد فسفين و مكانيزم هاي مقاومت

مكانيزم مسموميت زائي فسفين در حشرات بطور كامل شناخته نشده اما اثر مهار كنندگي آن بر آنزيم سيتوكروم اكسيدآز C در يك زنجيره تنفسي در محيط خارج سلولي مشخص شده است .

فسفين مهار كننده مستقيم آنزميهاي تنفسي داخل ميتوكندري نيست بلكه اكسيدآزهاي داخل سلولي باعث فعال شدن سم زائي فسفين با افزايش متابوليسم و تبديل آن به اكسي اسيدهائي مانند هيپوفسفيد ، فسفيد و فسفات مي شوند، كه يك فرايند اكسيدآتيو براي راديكال هاي اكسي مي باشد . چنين فرآيندي بسيار مخرب است چرا كه مي تواند باعث غير فعال شدن پروتئين هاي حياتي در پرواكسيداسيون چربي ها شود .

تا كنون چندين گونه از شپشه ها كه در حالت طبيعي به سرعت توسط فسفين كشته مي شوند شناسايي شده اند كه به صورت ژنتيكي قادرند مقاومت ايجاد نمايند . همچنين حشرات تا حدودي قادر به مقابله با دُز كشنده سم هستند ، كه به دليل وجود يك مكانيزم تجزيه كننده يا جلوگيري كننده از ورود سم به سلول ميباشد . اين دو مكانيزم حداقل به دو ژن نيازمندند . مكانيزم جلوگيري از ورود سم باعث مي شود كه حشرات مقاوم در مقايسه با حشرات طبيعي به ميزان كمتري فسفين جذب كنند البته بعد از مدتي خود اين سيستم نيز توسط سم آسيب ديده و از كار مي افتد .

مكانيزم تجزيه كننده ، فسفين ورودي به سلول را تجزيه و تخريب مي نمايد . بنابراين از بين بردن حشراتي كه از هر دو مكانيزم فوق الذكر استفاده مي كنند ، بسيار مشكل تر خواهد بود .

به دليل امكان ايجاد مقاومت ، اهميت اطمينان از صحت عمليات ضد عفوني دو چندان مي شود . از نظر تئوري ، ضدعفوني نبايد ناقص انجام شود زيرا وقتي مقاومت در مرحله اوليه انتخاب است با ضد عفوني دقيق قابل كنترل خواهد بود . مثلاً وقتي ژنها به حالت هتروزيگوت ( RSrs ) باشند و حشره نسبت به حشره نرمال فقط كمي مقاومتر است ، ضدعفوني ناقص باعث انتخاب ژنهاي مقاوم شده و حشرات مقاوم هتروزيگوت زنده مي مانند كه در نسل بعد 25 % جمعيت، هموزيگوت ( RRrr ) خواهند بود و به اين ترتيب در مدتي كوتاه اكثر جمعيت مقاوم شده و كنترل آنها بسيار مشكل است .

انواع مقاوم بوسيله كالاهاي وارداتي به كشورهاي مقصد وارد مي شوند . اين مشكل تقريباً در همه كشورهايي كه براي مدتي از فسفين استفاده كرده اند ، وجود دارد .

وجود حشرات مقاوم باعث كاهش موفقيت ضدعفوني مي شود ، به خصوص زماني كه رسيدن به يك دُز مطلوب و يا ايزوله كردن كامل انبار غير ممكن باشد . البته تمامي گونه هاي مقاوم با استفاده از دُزها و مدت زمانهاي قابل دستيابي ، در انبارهاي كاملاً ايزوله ، كنترل شدني هستند .

روشهاي مناسب براي مبارزه با مقاومت  به فسفين

افزايش دُز فرمولاسيون براي فوميگاسيون با فسفين، به عنوان روشي براي مبارزه با مقاومت قابل اجرا است ولي هزينه ها را افزايش داده و مرقون به صرفه نيست. افزايش مدت ضدعفوني در مبارزه با حشرات مقاوم بسيار موثر و مناسب است اما نياز به ايزولاسيون دقيق منطقه تحت ضدعفوني دارد.

افزايش مدت ضد عفوني در انبارهاي كاملاً ايزوله، همراه با استفاده از گاز كربنيك از راههاي موثر يگر است. به طوركلي بالا بردن استانداردهاي ايزولاسيون و سيل كردن انبارها نقش به سزايي در حل مشكل مقاومت حشرات دارد كه به مواد و مصالح مناسب و آموزشهاي تخصصي نياز دارد.

براي انجام يك ضد عفوني مناسب در شرايط مختلف به ايجاد روشهاي جديد يا توسعه روشهاي قديمي نياز است ، به خصوص وقتيكه حشرات مقاوم وجود داشته باشد.

به اين جهت بايد آزمايشهاي حساب شده اي انجام داد كه در برگيرنده مقدار سم و ايزولاسيون مناسب ، كنتـــــرل دما و گاز و در صورت امكان بررسي بيولوژيكي گونه هاي حشرات و مراحلي از زندگي كه حد تحمل آنها بالاست، باشد.

علت  بروز مقاومت حشرات به فسفین کاربرد گسترده فسفین درسیلوهای ایزوله نشده، انبارهای مزرعه، انبارهای ذخیره فله و انبارهای تجاری است. این مسئله باعث می­شود که جمعیت حشرات بطور متناوب و مکرر درمعرض دوزهای نیمه کشنده قرار گیرد و اجازه می دهد تعداد محدودی از این حشرات با ژنهای جدید مقاوم زنده بمانند و به تولید مثل ادامه بدهند و از سطح مقاومت معمول عبور کنند. فومیگاسیون مجدد به سودحشراتی است که حامل ژن مقاوم هستند بدلیل اینکه به آنها اجازه می­دهد که به حیات خود ادامه دهند اما آفات معمولی و حساس کشته می شوند.

لازم به تذكر است، تكرار عمليات ضدعفوني با فسفين فقط زماني بايد انجام شود، كه شكست ضدعفوني محرز باشد زيرا علاوه بر ضررهاي اقتصادي منجر به ايجاد مقاومت در سطح وسيعتري مي شود .

نمونه برداري از گاز و بازرسي بعد از ضد عفوني

با توجه به شناخت ما از وجود مقاومت ، ارزيابي موفقيت يك ضد عفوني بسيار اهميت دارد . اين مسئله را مي توان با نمونه برداري فسفين در محل هاي مناسب انجام داد. اندازه گيري غلظت گاز بايد قبل از عمل تهويه صورت بگيرد  و حداقل ميزان گاز مشخص شده است . در صورت امكان ، غلظت گاز در طول مدت ضد عفوني نيز بايد اندازه گيري شود و چنانچه نياز به افزايش مجدد گاز باشد ، به موقع اين كار انجام گيرد . مسلماً براي اندازه گيـــــري غلظت گاز ، دستگاههاي دقيق و مطمئن ترجيه داده مي شود ، اما از لوله هاي تشخيص گاز ( دتكتور ) نيز مي توان استفاده كرد .

بعد از پايان ضد عفوني بايد يك بازرسي دقيــــق در كالاهاي ضد عفوني جهت اندازه گيري باقيمانده حشرات مقاوم انجام گيرد. براي اين بازرسي بايد زمان كافي وجود داشته باشد تا تخم ها ، شفيره ها و حشرات بالغي كه زنده مانده اند ، مجدداً شروع به فعاليت نمايند ، براي اين كار مي توان تله هايي را داخل كالا يا كف انبار تعبيه نمود تا به راحتي ديده شوند . براي بيدها از تله هاي خوبي استفاده مي شود كه از فرمون جنسي ساخته شده است .

البته تله هاي چسبناك هم مناسب هستند بايد از هر فرصتي براي بازرسي كالا استفاده كرد. اغلب بازرسي ها بعد از ضدعفوني به طور گسترده مورد توجه قرار نمي گيرددرحاليكه شكست ضد عفوني ، مي تواند در آينده باعث به وجود آمدن حشرات مقاوم گردد . متصديان ضدعفوني و مديران بايد با مفاهيم ضدعفوني ، استانداردهاي آن ، روشهاي بازرسي و راهبري آشنا باشند .

دُزهاي مناسب جهت كنترل گونه هاي مقاوم

دانستن اين مسئله كه چقدر گاز در چه مدتي براي از بـــــردن گونه هاي مقاوم لازم است ، اهميت دارد .

درجه مقاومت حشرات در دماهاي پايين بيشتر است . در حالت عادي شفيره O,suinamensis كمترين ميزان مقاومت را داراست ، اما ايجاد حالت مقاومت باعث سختي كنترل آن خواهد شد .

بطور قطع مقاوم شدن ، باعث زنده ماندن حشرات در حداقل ميزان دُز مورد نياز خواهد شد . هدف اصلي در ضدعفوني بايد تأمين حداقل دُز مورد نياز جهت از بين بردن گونه هاي معمولي باشد .

مقاومت و سیلوهای ایزوله نشده (معمولی):

زمانیکه فسفین به اطراف پراکنده می­شود بسرعت از سیلوهایی که ایزوله نشده اند به بیرون انتشار می­یابد. معمولا حشرات بالغ حساس در همان روز اول ضدعفونی بسرعت کشته می­شوند، اگرچه حشرات نارس که مراحل تخم یا شفیرگی را طی می کنند زمانیکه در معرض غلظت بالایی از فسفین در مدت زمان کوتاه در سیلوهای ایزوله نشده قرار بگیرند از خطر فسفین در امان هستند.حشرات بالغی که نسبت به فسفین مقاومت زیادی دارند نیز می توانند در فومیگاسیون سیلوهای ایزوله نشده زنده بمانند.ظاهرا" فومیگاسیون بااستفاده از فسفین درسیلوهای ایزوله نشده بدلیل آنکه حشرات بالغ حساس کشته می­شوند موفقیت آمیز بوده است اما وقتی که حشرات با مقاومت زیاد به فسفین وجود دارند، فومیگاسیون با استفاده از فسفین در سیلوی ایزوله نشده عملا"هیچ تاثیری روی حشرات ندارد.

مقاومت و سیلوهای غیر قابل نفوذ :

سیلوهای غیر قابل نفوذ سیلوهایی هستند که بخوبی تست فشار را تحمل می­کنند و می توانند گاز فسفین را در غلظت بالا برای مدت زمان کافی بطوریکه حشرات در همه مراحل حیاتشان از جمله حشرات مقاوم کشته شوند درخود نگه دارند. فومیگاسیون در سیلوهای غیر قابل نفوذ راه حل مناسبی برای مقابله بامسئله مقاومت به فسفین است.        

كاهش گسترش مقاومت به فسفين

-        با اتخاذ مدیریت تلفیقی آفات [4]  می­توان گسترش مقاومت را تحت تاثیر قرار داد، مدیریت دقیق رطوبت داخلی و دمای غلات ذخیره شده،  دستیابی به استانداردهای بهداشتی و مدیریت صحیح امکانات و تجهیزات ذخیره­سازی یکی از اجزا مهم برنامه مدیریت آفات می­باشد. طی برنامه مدیریت آفات استفاده از ترکیبات غیر شیمیایی تا حد زیادی تهدید حشرات را کاهش داده و میزان مصرف سموم تدخینی و حشره کشهای محافظ را پایین می­آورد.

-فسفین بایستی بهنحو مناسب و اصولي مورد استفاده قرار گيرد. به طور ساده، در یک انبار نفوذپذیر تضمین غلظت کافی فسفین و زمان لازم در معرض بودن جهت از بین بردن تمامی مراحل چرخه زندگی حشرات غیر ممکن می­باشد. تعدادی از حشرات در بین غلات مخفی شده بنابراین توسط فسفین کمتر آسیب می­بینند، مگر آنکه از شیوه مناسبي استفاده شود. همچنین در یک سیلوی نفوذپذیر شانسي برای از بین بردن حشرات مقاوم وجود ندارد. تحقیقات نشان می­دهد که جمعیت حشرات مقاوم  را با ذخیره­سازی نفوذناپذیر می­توان کنترل نمود. سرمایه­گذاری در زمینه ذخیره­سازی انبارهای نفوذناپذیر و قابل هوادهی، برای تولید کنندگان غلات امروزی که غلات بیشتری را طی مدت زمان طولانی­تر در مزارع ذخیره می­کنند، ضروریست.

-از دی­اکسید کربن می­توان به عنوان جانشین سموم تدخینی به منظور کنترل حشرات مقاوم به فسفین استفاده نمود، اما هزینه آن 5-10 برابرفسفین می­باشد و همچنین به سیلوی نفوذناپذیر احتیاج دارد. بنابراين گزینه­های کنترلی جانشین­ ميتواند در سیلوهای نفوذ پذیر و ايزوله نشده استفاده شوند. گزینه­های جانشین  می­توانند شامل هوادهی سرد و یا سم‌پاشي و مه‌پاشي با استفاده از حشره کشهای محافظ برای ممانعت یا کاهش روند گسترش آلودگی حشرات ،به عنوان مثال سمپاشی غلات با استفاده از سم دی­کلروس، باشند.

در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد؟

در حاليكه دانشمندان تلاش می­کنند درکشان را از مکانیزم افزایش مقاومت با استفاده از آخرین دستآوردهای بیوتکنولوژی ارتقاء دهند، پيش‌بيني ميشودمقاومت به فسفين در آينده به مشكلي جدی­تر و شایع­تر تبديل شود.

از سوي ديگرپيش بيني مي شود فسفین به عنوان یک سم تدخینی اصلی در آینده به دلیل قیمت پایین و بازار پسندی آن حفظ شود، بدین معنا که جانشینی برای آن وجود ندارد.

امروزه سرمایه­گذاری گسترده­تری از سوی صنعت غلات بر روی سیلوهای نفوذناپذیر و قابل هوادهی صورت ميگيرد و  این موضوع به افزایش و بهبود تاثیر استفاده از فسفین معطوف می­گردد. در سالهای اخیر تعدادی از سازندگان سیلو افزایش قابل ملاحظه تقاضای ساخت سیلوهای نفوذناپذیر وقابل هوادهی را از طرف تولیدکنندگان غلات گزارش نموده­اند.

تحقیق و تولید سموم تدخینی جدید ( و حشره­کشهای محافظ ) برای استفاده در صنعت ادامه خواهد یافت. به عنوان مثال یک سم تدخینی جدید با نام  ویپرمات،  ( مخلوط اتیل فرمات و دی اکسید کربن توسط CSIRO ) هم اکنون به وسیله BOC   تهیه شده است. سموم تدخینی دیگری نیز در دست بررسی می­باشند، اما انتظار می­رود کاربرد آنها  گرانتر و پیچیده­تر از محصولات رایج فعلی فسفین می­باشد.

       منابع:

1-    رخشاني.احسان، اصول سم شناسي كشاورزي (آفت كشها )

2-      aent.persianblog.ir

3-      iranpest.blogfa.com

4-      www.gpy.blogfa.com

5-    www.dpi.qld.gov.au  ، Resistance of grain storage insects to phosphine fumigant and protectant insecticides