گروه خرید و نگهداری مرکز پژوهشهای غلات

ارائه مطالب علمی و کاربردی در مورد نگهداری،ضدعفونی و ذخیره سازی گندم و مطالب مرتبط با غلات


ويژگي ها، روش هاي آزمون و نگهداري حبوبات

















تهيه و تنظيم: سارا دانش، زهرا شادفر



گروه تحقيقاتي- آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات

و فرآورده هاي آن











بسمه تعالي






فهرست مقدمه. 3 الف) ويژگيهاي پر مصرفترين حبوبات.. 3 ب) مهمترين روش هاي آزمون در حبوبات.. 5 ج) شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات.. 7 د) محافظت محصول. 7 ه) کنترل انبارش... 7 و) دماي حبوبات در انبار 8 ز) حرارت ايجاد شده در دانه ها توسط حشرات و كنه ها 8 ح) خسارت آفات.. 9 جدول1- مهمترين آفات حبوبات (سخت بالپوشان) 10 ط) آفت زدايي با فسفين.. 10 جدول 2- زمان گازدهي و دوز مصرفي فسفين.. 12 پيوست اطلاعاتي الف- اسامي مهمترين حبوبات.. 13 پيوست اطلاعاتي ب –ساير استانداردها و روش هاي آزمون مرتبط در زمينه حبوبات.. 14 منابع: 16
مقدمه

    حبوبات به دانه­هاي گياهان خانواده بقولاتLegominaseae  گفته مي­شود كه از منابع مهم غذایی سرشار از پروتئین برای تغذیه به شمار می­آید و ارزش بیولوژیکی پروتئین حبوبات به سبب دارا بودن بسیاری از اسیدهای آمینه ضروری در مقایسه با سایر منابع تأمین­کننده پروتئین بسیار بالا می­باشد. (به جز اسيد آمينه هاي گوگرد دار)

 بذر حبوبات (پيوست اطلاعاتي الف) در حين نگهداري و ذخيره يك موجود زنده بوده كه در آن فعاليت متابوليكي گياهچه كاهش يافته اما در شرايط محيطي مناسب مي­تواند تسريع گردد.

بنابراين نگهداري و انبارداري مواد­غذايي، از جمله حبوبات از جنبه­هاي اقتصادي، بهداشتي، كيفيت تغذيه­اي و مسائل تكنولوژيكي بسيار حائز اهميت است، به اين لحاظ لازم است اقداماتي انجام شود تا حد امكان از صدمات احتمالي و خسارات ناشي از عواملي از جمله رطوبت و دما و آفات انباري جلوگيري شود. در اين مجموعه ويژگي­هاي مهمترين حبوبات، روش هاي آزمون، شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات و حفاظت از محصول همچنين معرفي مهترين آفات حبوبات به اختصار بيان گرديده كه اميد است با مطالعه دقيق و رعايت عملي كليه موارد ذكر شده بهره وري مطلوب حاصل گردد.


الف) ويژگي­هاي پرمصرف ترين حبوبات

1-    نخود[1]

1-1-        دانه نخود بايد پاكيزه و مناسب براي مصرف انسان باشد.

1-2-        نخود بايد بدون آفت زنده باشد.

1-3-        نخود بايد بدون بو و مزه غير طبيعي باشد.

1-4-        دانه نخود بايد سالم و تا جاي ممكن بدون آفت مرده و علائم آفت زدگي باشد.

1-5-        ميزان مواد خارجي در نخود نبايد بيشتر از يك درصد وزني باشد.

1-6-        ميزان رطوبت نخود نبايد بيشتر از 14 درصد وزني باشد.

1-7-        ميزان آفت زدگي حداكثر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد. (يك عدد دانه حشره زده در 100 عدد نخود)

1-8-        ميزان آسيب ديدگي حداكثر 2 درصد وزني باشد.

1-9-        ميزان نارسي حداكثر 2 درصد وزني باشد.

1-10-    ميزان ناهمساني از ديد رنگ، اندازه و رقم در نخود حداكثر 5 درصد وزني باشد.

1-11-    ميزان مواد خارجي حداكثر 1 درصد وزني باشد.

1-12-    ميزان سرب در نخود نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

1-13-    ميزان كادميوم در نخود نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

1-14-    در نخود نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)

2-       لوبيا[2]

2-1-        لوبيا بايد پاكيزه باشد.

2-2-        لوبيا بايد شكل و رنگ مربوط به نوع خود را داشته و عاري از هر گونه بوي غير طبيعي باشد.

2-3-        ميزان مواد خارجي در لوبيا نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

2-4-        ميزان آسيب ديدگي در لوبيا نبايد بيشتر از 2 درصد وزني باشد.

2-5-        ميزان نارسي در لوبيا نبايد بيشتر از 2 درصد وزني باشد.

2-6-        ميزان ناهمساني در لوبيا از نظر رنگ نبايد بيشتر از 4 درصد وزني باشد.

2-7-        ميزان رطوبت در لوبيا نبايد بيشتر از 12 درصد وزني باشد.

2-8-        ميزان آفت زدگي در لوبيا نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

2-9-        در لوبيا نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)

2-10-    در لوبيا نبايد آفت زنده و يا مرده وجود داشته باشد.

2-11-    ميزان سرب در لوبيا نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

2-12-    ميزان كادميوم در لوبيا نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.



3-       عدس[3]

3-1-        دانه عدس بايد تميز و مناسب براي مصرف انسان باشد.

3-2-        عدس بايد بدون آفت زنده باشد.

3-3-        عدس بايد بو، مزه و رنگ طبيعي (سبز كمرنگ مايل به زرد تا سبز پر رنگ براي عدس سبز و نارنجي مايل به قرمز براي عدس قرمز) مربوط به خود را داشته باشد.

3-4-        عدس بايد تا حد ممكن درسته و سالم باشد و حداكثر ميزان آسيب ديدگي آن برابر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد.

3-5-        حداكثر ميزان آفت زدگي برابر 1 درصد (بر حسب تعداد) باشد.

3-6-        ميزان ناهمساني در عدس از نظر رنگ، اندازه و رقم نبايد بيشتر از 5 درصد وزني باشد.(ناهمساني براي عدس قرمز تا 6 درصد مجاز است)

3-7-        حداكثر ميزان نارسي يا چروكيدگي برابر 1 درصد (برحسب تعداد) باشد.

3-8-        ميزان مواد خارجي در عدس نبايد بيشتر از 1 درصد وزني باشد.

3-9-        ميزان رطوبت عدس نبايد بيش از 14 درصد وزني باشد.

3-10-    ميزان سرب در عدس نبايد بيشتر از 2/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

3-11-    ميزان كادميوم در عدس نبايد بيشتر از 1/0 ميلي گرم در كيلوگرم باشد.

3-12-    در عدس نبايد دانه هاي گياهان زيان آور و سمي كه سلامت مصرف كننده را به خطر مي اندازد وجود داشته باشد. (دانه كرچك، داتوره، سياه دانه سمي، كنف بنگالي)


ب) مهمترين روش هاي آزمون در حبوبات

قبل از انجام آزمون هاي فيزيكوشيميائي، نمونه آزمايشگاهي مي بايست به خوبي مخلوط گردد و در صورت لزوم براي تهيه آزمونه مقدار، نمونه را با استفاده از تقسيم كننده خودكار يا چهار قسمت كردن با دست ، كاهش دهيد.


1-      بو و مزه

مقداري از نمونه مورد آزمون را (100 گرم) در يك بشر بريزيد و سپس كمي آب كه 60 الي 70 درجه سلسيوس حرارت دارد ، روي آن بريزيد. در بشر را بگذاريد و پس از 2 الي 3 دقيقه آب آن را خالي و نمونه را بو كنيد و بچشيد . هر گونه بو و مزه خارجي و غير طبيعي را گزارش كنيد.


2-      آفت زدگي (برحسب تعداد)

مقداري از نمونه آزمايشگاهي را (حدود 200 گرم ) برداريد و تعداد دانه ها را در آن شمارش كنيد. سپس آزمونه را روي سطح صافي پخش كنيد و آنها را بدقت با چشم و در صورت لزوم با استفاده از عدسي با بزرگنمائي 10 از نظر آثار آفت زدگي مورد بررسي قرار دهيد و دانه هاي  آفت زده را جدا كنيد و آنها را شمارش نمائيد.

درصد تعداد دانه هاي آفت زده را از فرمول 1 بدست آوريد:

= درصد دانه هاي آفت زده)

كه در آن :

n - عبارت است از تعداد دانه آفت زده در آزمونه

N - عبارت است از تعداد دانه هاي آزمونه
3-      اندازه گيري رطوبت

وسايل لازم :

گرمخانه اتو (آون) قابل تنظيم و نگهداري دما در 2 ± 103 درجه سلسيوس

دسيكاتور حاوي مادة آبگير مؤثر

هاون با دسته

ظرف توزين ته صاف و كم عمق با قطر 5/7 الي 5/8 سانتي متر

ترازوي آزمايشگاهي با دقت 001/0 گرم



روش اجراي آزمون:

حدود 15 گرم از نمونه را در داخل هاون يا وسيلة خرد كن مناسب ديگر ، بمدت يك دقيقه خرد كنيد، بطوري كه اندازه قطعه هاي خرد شده بيشتراز 3 ميلي متر نباشد ، ضمناً آنها له و گرم نشوند. ظرف توزين را به همراه درپوش براي يك ساعت درگرمخانه كه دماي آن به 2 ± 103 درجه سلسيوس رسيده است ، قرار دهيد. سپس ظرف را خارج و به دسيكاتور منتقل كنيد تا دماي آن به دماي آزمايشگاه برسد و بعد با تقريب 001/0 گرم آن را وزن كنيد .(m0)

حدود 5/0 ± 5 گرم از نمونه خرد شده را به ظرف توزين شده منتقل كرده و در آن پخش كنيد . در آن را بگذاريد و ظرف حاوي نمونه را با تقريب 001/0 وزن كنيد.(m1 )

و بلافاصله آن را به گرمخانه با دماي 2 ± 103 درجه سلسيوس منتقل كنيد. در ظرف ظرف را برداريد و در كنارش قرار دهيد پس از سه ساعت ، آنرا از اتو خارج و در آن را گذاشته و به دسيكاتور منتقل كنيد تا دماي آن به دماي آزمايشگاه برسد سپس با تقريب 001/0 وزن كنيد.(m2 )

مجدداً ظرف حاوي نمونه برداري يك ساعت ديگر در اتو قرار داده و سپس سرد و وزن كنيد . اختلاف وزن بين دو توزين نبايد بيشتر از 005/0 گرم باشد.

درصد وزني رطوبت را از فرمول زير بدست آوريد:

درصد وزني رطوبت=



كه در آن :

m0 - عبارتست از وزن ظرف توزين با در به گرم

m1 - عبارتست از وزن ظرف با در و آزمونه قبل از خشك كردن به گرم

m2 - عبارتست از وزن ظرف با در و آزمونه پس از خشك كردن به گرم

ج) شرايط لازم جهت نگهداري حبوبات



1-    حبوبات اگر سریعاً مورد استفاده قرار نگیرد ، باید تحت شرایطی نگهداری گردد ­که از هجوم آفت و لانه گزینی حشرات و رشد کپک ها­، در محل نگهداری جلوگیری گردد.

2-     انبارها باید از لحاظ ساختمانی مناسب باشد و کلیه منافذ و محل­های باز بر روی دیوارها، کف، سقف، درها و پنجره­ها باید مسدود گردد و یا مجهز به توری باشد.

3-      انبارها مي بايست به جهت جلوگیری از تجمع رطوبت ، از تهویه کافی برخوردار باشند.

4-     انبارها مي بايست قبل از ورود مواد اولیه، با سموم مجاز ضدعفونی گردد.

5-    برای قراردادن كيسه­هاي حبوبات از پالت استفاده گردد.

6-    موادی مانند، بنزین، کودشیمیایی، روغن­های شیمیایی که بر زمان ماندگاری­، کیفیت­، طعم و بوی حبوبات تأثیرگذار است نباید در انبار حبوبات نگه داری شود.

7-    سقف انبارهای نگه­داری حبوبات باید ايزوله و غیرقابل نفوذ به آب، باشد .

8-    چیدمان پالت­ها و حبوبات باید به گونه­ای باشد که گردش و جریان هوا به آسانی بين بسته ها برقرارگردد.

9-    كف انبار مي بايست بدون ترك و شكافهاي عميق باشد، چنانچه كف انبار داراي وضعيت نامطلوب باشد، مي توان با استفاده از يك پوشش ضدگاز نايلوني روي كف انبار مشكل را حل نمود.
د) محافظت محصول

    حبوبات را باید در رطوبت پایین نگه داشت تا در شرایط طبیعی انبارش بدون رشد و گسترش کپک ، از نابودی ناشی از اکسیداسیون و تغییرات آنزیمی در امان باشد . برای حفظ کیفیت و به تأخیر انداختن رشد کپک ، حبوبات را می توان در بسته های بدون منفذ ، همراه با یک گاز بی اثر ، مانند ازت و یا تحت خلأ بسته بندی کرد .
ه) کنترل انبارش

    رطوبت نسبی محیط برای حفظ کیفیت و جلوگیری از رشد کپک ، باید بین 55 تا 65 درصد حفظ شود. میزان فعالیت آبي می­تواند با سطح رطوبت متفاوت انواع حبوبات­، مرتبط گردد. در فعاليت آبي يكسان لزوماً ميزان رطوبت در انواع حبوبات يكسان نخواهد بود. در هرحال فعالیت آبی بیش از 0/7 ، با دمای 25 درجه سلسیوس و رطوبت نسبی معادل آن ، به  دليل فراهم شدن شرایط رشد میکروارگانیسم ها ، غیر ایمن تلقی می گردد . برای نگهداری حبوبات در انبار حفظ فاصله بسته ها با دیوار ، کف و ارتفاع ، برای جلوگیری از افزایش رطوبت ضروری است و بسته ها باید حداقل نیم متر با دیوار فاصله داشته باشد . با پایین نگه داشتن دمای محیط و چرخش هوا و فعالیت آبی ایمن می توان از رشد کپک هایی که تولید کننده سم هستند جلوگیری نمود . به طور كلي حبوبات بايد در مكان تميز و خشك نگهداري گردد.
و) دماي حبوبات در انبار

هنگام انباشتن حبوبات داخل انبار و سيلو فعل و انفعالات فيزيولوژيكي صورت مي­گيرد كه همراه با ايجاد حرارت مي  باشد. در اثر ايجاد حرارت دماي دانه­هاي انبار شده بالا رفته و ممكن است به حدي افزايش يابد كه موجب فساد دانه شده و از نقطه نظر اقتصادي­، تكنولوژيكي و خواص غذايي دانه  آسيب زيادي مي­بيند. از اين جهت لازم و ضروري است كه بطور مرتب و در نقاط مختلف محصول دما را مشخص و اندازه­گيري نمود . از جمله اقدامات مهم در اين زمينه تهويه انبار مي­باشد.
ز) حرارت ايجاد شده در دانه ها توسط حشرات و كنه ها

    در ميان توده هاي بزرگ حبوبات كه در انبار قرار گرفته اند، شرايط ثابتي از حرارت و رطوبت ايجاد مي شود. چنين شرايطي به طور خاص و مستقيم روي حشرات اثر مي گذارد، و نوسانات روزانه فضاي باز انباري، تأثير ندارد.  حشرات در تغييرات موضعي درجه حرارت و رطوبت توده هاي انباري حركت مي كنند تا شرايط مناسب رشد و نمو خود را بيابند. اگر در اينجا شرايط بيشتر از حداقل نشان داده شده در جدول 1 باشد، حشرات تكثير مي يابد. در حالي كه حشرات رشد مي كنند حرارت ايجاد مي شود كه اين حرارت ممكن است به همان سرعتي كه به  وجود مي آيد  پراكنده نشود. در نتيجه درجه حرارت توده انباري افزايش مي يابد و رشد حشرات سريع مي گردد. نهايتاً درجه حرارت آنقدر بالا مي رود كه به يك حد نامطلوب مي رسد،‌ كه معمولا بيشينه 42 درجه سلسيوس مي باشد. حشرات كامل به سمت لايه هاي بيروني توده هاي انباري حركت مي كنند، وليكن لارو آنها كه داخل توده باقي مي­مانند و از بين مي رود. در نهايت حشرات كاملي كه زنده مانده اند در سطح متمركز  مي شوند. در اين هنگام در جه حرارت در توده انباري تثبيت مي شود و رطوبت از قسمت هاي دروني به سمت لايه هاي بيروني توده كه خنك تر هستند حركت مي كند. اگر درجه حرارت در سطح توده انباري كم تر از درجه حرارت هواي داخلي تر توده انباري (نقطه شبنم) باشد، تراكم رطوبت اتفاق مي افتد ودر نتيجه دانه ها جوانه مي زنند.

ممكن است در بعضي از قسمت ها رطوبت دانه و رطوبت نسبي هوا آنقدر افزايش يابد كه كپك ها آغاز به رشد كنند.

بنابراين در مورد دانه هايي كه در حالت عادي قابل انبار شدن به مدت طولاني هستند، ممكن است خودگرمايي خشك دانه ناشي از فعاليت حشرات به خودگرمايي مرطوب دانه ناشي از فعاليت ميكروارگانيزم ها تغيير يابد. در خودگرمايي مرطوب دانه درجه حرارت به ندرت به بالاي 62 درجه سلسيوس مي رسد و معمولا در حدود 52 درجه سلسيوس باقي مي ماند.
ح) خسارت آفات

  در موقع انبارداري حبوبات ميزان خطر آلوده شدن به آفات انباري بستگي به شرايط محلي (آب و هوا، روش هاي كنترل مزرعه اي) دارد. به طور كلي در نواحي گرم كه شرايط براي زنده ماندن آفات و ادامه رشد سريع آن ها فراهم است، شديدتر مي باشد.

معرفي اختصاري آفات حبوبات خانواده Bruchidae

 حشرات اين خانواده سوسك­هائي هستند كه تقريبأ داراي صفات ظاهري مشابهي مي‏باشند، شاخك­هايشان يازده مفصلي بوده و بالپوش­ها انتهاي بدن را نمي‏پوشاند , پنجه‏ها چهار مفصلي است . اين حشرات خسارت زيادي به دانه‏هاي حبوبات وارد مي‏سازند و مشترك بين مزرعه و انبار مي‏باشند بعضي از گونه‏ها ابتدا در مزرعه آلودگي ايجاد نموده و سپس خسارت اصلي را در انبار به محصولات وارد مي‏آورند  و عده‏اي ديگر مي‏توانند در انبار بدون وقفه توليدمثل كنند .

 تخم­گذاري اين حشرات بسته به گونه‏هاي مختلف متفاوت است و تعداد نسل آن­ها نيز بستگي به گونه آن دارد بعضي از گونه‏ها كه از مزرعه به انبار مي‏آيند مانند سوسك باقلا. Bruchus rufimanus در سال فقط يك نسل دارند ولي گونه‏هاي ديگري كه مي‏توانند مستمرا در انبار زندگي كند مانند Callosobruchus maculatus چند نسل دارند . تغذيه اين حشرات مختلف بوده و لاروهاي آنها قادرند از دانه‏هاي نارس و نرم در مزرعه تغذيه كنند و يا اينكه در روي دانه‏هاي خشك حبوبات در انبار زندگي خود ادامه دهند .

 دوره رشد لاروهاي اين خانواده نسبت به نوع غذا و درجه حرارت و رطوبت متفاوت مي باشد و ممكن­ است از 20 تا 60 روز و يا بيشتر نوسان كند. گونه‏هاي اين خانواده اغلب زمستان را به صورت حشرات كامل در داخل دانه مي‏گذرانند و در بهار با گرم شدن هوا از دانه خارج شده فعاليت خود را ادامه مي‏دهند­. از حشرات مهم اين خانواده مي‏توان گونه‏هاي زير را نام برد :

Acanthoscelides obtectus سوسك لوبيا  1-   

     اين سوسك به تمامي گونه هاي لوبيا حمله مي­كند و به طور متوسط 4 نسل در سال و در مناطق گرمسير تا 7 نسل در سال مي تواند داشته باشد، هر حشره ماده در طول زندگي خود 60 تا 200 عدد تخم مي گذارد، اين آفت ترجيح مي دهد به داخل توده محصول نفوذ كرده و در شكاف يا در محل شكستگي دانه ها تخمريزي كند. در داخل يك دانه لوبيا معمولا چندين لارو در كنار هم فعاليت مي كنند و اگر حمله شديد باشد اين تعداد ممكن است به 10 لارو برسد.

2-  سوسك چيني حبوبات Callosobruchus chinensis  
خسارت اين آفت در ايران روي بقولات انباري بسيار سنگين است، تخم هاي خود را بصورت تك تك روي دانه قرار مي دهد، تعداد تخم هاي گذاشته توسط حشره ماده 200-50 عدد است، طرز زندگي سوسك چيني تا اندازه اي شبيه سوسك لوبيا مي باشد.



4-       سوسك چهارنقطه اي حبوبات Callosobruchus maculates

اين آفت حشره اي است كه لارو آن از دانه هاي بقولات مختلف، مانند لوبيا و واريته هاي آن، نخود، ماش، باقلا و ... تغذيه مي­كند و حشره كامل براي تغذيه رغبتي نشان نمي دهد. حشره ماده تخم هاي خود را تك تك بر روي دانه قرار مي دهد، حتي در موارد شدت آلودگي حشره ماده روي سطوح ابزار ، روي شيشه و لوازم مختلف نيز مي­تواند تخم ريزي كند.
جدول1- مهمترين آفات حبوبات (سخت بالپوشان)

نام
حداقل درجه حرارت به درجه سلسيوس
حداقل درصد رطوبت نسبي هوا
دماي بهينه به درجه سلسيوس
درصد رطوبت نسبي بهينه هوا
حداكثر تكثير در ماه
محصولات مورد حمله آفات
Acanthoscelides obtectus
سوسك لوبيا
17
30
27 تا 31
65
25
حبوبات كامل
Callosobruchus chinensis
  سوسك چيني حبوبات
19
30
28 تا 32
60
30
حبوبات كامل
Callosobruchus maculates
سوسك چهارنقطه اي حبوبات
22
30
30 تا 35
50
50
حبوبات كامل







          











       





      سوسك لوبيا                              سوسك چيني حبوبات                          سوسك چهارنقطه­اي حبوبات


ط) آفت زدايي با فسفين

 با رعايت موارد مندرج در بند (ج) عمل آفت زدايي با گاز فسفين را به ترتيب زير مي‏توان انجام داد :

چنانچه در انبار كيسه‏هاي حبوبات با رعايت اصول انبارداري از نظر رديف‏بندي , فاصله كيسه‏ها از ديوار و سقف و يا قرار دادن پالتهاي چوبي در زير كيسه‏ها و رعايت فاصله كومه‏ها از يكديگر چيده شده باشد نحوه آفت زدائي با فسفين به شرح زير است :

-        در صورتي كه يك يا چند كومه دچار آلودگي باشد بايد مقدار گاز لازم براي هر كومه را بر حسب حجم اشغال شده و يا وزن حبوبات محاسبه نمود و سپس عمليات سم گذاري به صورت ساشه را در نقاط مختلف كومه‏ها , در بين كيسه‏ها , روي كيسه‏ها و در قسمتهاي مختلف محصول انجام داد و سپس روي كومه‏ها را با پوششهاي غير   قابل نفوذ گاز پوشاند .

-        در صورتي كه كليه كومه‏هاي چيده شده آلوده باشد بايد تمامي انبار را همراه با فسفين آفت زدائي نمود .

-         چنانچه كيسه‏ها در انبار بطور نامنظم روي يكديگر چيده شده باشند در صورت مشاهده آلودگي بايد تمامي كيسه‏ها را آفت زدائي نمود در اينصورت چنانچه حجم كل محصول كمتر از نصف انبار را اشغال نموده باشد مي‏توان با توجه به شرايط آفت زدائي مقدار سم مورد لزوم را محاسبه نمود و پس از عمليات سم گذاري در فواصل و سطوح مختلف كيسه‏ها روي آنها را با چادرهاي مخصوص پوشاند و عمل آفت زدائي را انجام داد .

-         در صورتيكه حجم حبوبات انبار شده بيش از نصف حجم انبار باشد بهتر است نسبت به آفت زدائي تمام انبار اقدام كرد .

نكات مهم:

-        طول زمان گازدهي به عوامل مختلف مانند دماي كالا ( دماي قسمتهاي مركزي ) , نوع آفت و رطوبت كالا يا محيط بستگي دارد . بطور كلي هر چه گرماي درون محصول بيشتر باشد گاز با سرعت بيشتري در فضا پخش مي‏شود و بالعكس هر چه گرما كمتر باشد از توان انتشار گاز كاسته مي‏شود .

-        در عمليات ضدعفوني زير پلاستيك با استفاده از گاز فسفين، درزبندي و مسدود نمودن كليه منافذ و روزنه هاي خروجي گاز، مهمترين عامل براي نتيجه گيري مطلوب است. اين موضوع در خصوص حبوبات بسته بندي شده اهميت بيشتري دارد.

-        دوز ضدعفوني كالاهاي بسته­بندي تا 6 گرم گاز فسفين در هر تن توصيه مي شود كه مي تواند در موارد خاص و در صورت وجود حشرات مقاوم و نامساعد بودن ساير شرايط مقدار گاز را افزايش داد.

-        بسته­هاي بافته شده با پلي اتيلن و يا كارتن هاي كالا، براي ضدعفوني كامل به زمان بيشتري نياز دارند.

-        در پايان عمليات ضدعفوني، هواكش ها، درها و پنجره هاي انبار را باز كرده، پوشش­ها را برداشته و عمليات هوادهي صورت گيرد.

-        رعايت موارد ايمني و بهداشتي در كليه مراحل ضدعفوني و هوادهي مي بايست مورد توجه ويژه قرار گيرد.

جدول 2- زمان گازدهي و دوز مصرفي فسفين



حداقل زمان گازدهي به وسيله دتياگاز با رطوبت نسبي حدود 60 درصد
پايين تر از 5 درجه سانتيگراد
گازدهي انجام نمي گردد
بين 5 تا 10 درجه سانتيگراد
14 روز
بين 11 تا 15 درجه سانتيگراد
7 روز
بين 16 تا 25 درجه سانتيگراد
4 روز
بالاتر از 25 درجه سانتيگراد
3 روز
توصيه ميزان مصرف فسفين در روش­هاي مختلف انبارداري
روش انبارداري
ميزان مصرف بر اساس گاز فسفين مورد نياز به گرم
انبار مسطح
3 تا 6 گرم در هر تن
كانتينر
1 تا 2 گرم در هر متر مكعب




















پيوست اطلاعاتي الف- اسامي مهمترين حبوبات



رديف
اسامي فارسي
اسامي انگليسي
اسامي گياهشناسي
1
نخود لپه ای

Pigeon pea
Red gram
Congo pea
Non-eye pea
Angola pea
Cajanus cajan
(Linnaeus) Millspaugh

2
نخود ایرانی
(معمولي)
Chick pea
Gram
Garbanzo (USA)
Bengal gram
Channa (India, Caribbean)
Cicer arietinum

Linnaeus

3
عدس

Medikus
Lentil
Lentille
Lens culinaris

4
لوبیا

Mat bean
Moth bean
Dew gram (India)
Turkish gram (USA)
Phaseolus aconitifolius
N. J. Jacquin

5
لوبيا چيتي

Tepary bean
Texan bean (USA)
Phaseolus acutifolius
A. Gray
6
لوبيا قرمز

Roxburgh
Rice bean
Red bean
Phaseolus calcaratus

7
لوبيا سفيد

Linnaeus
Lima bean
Butter bean
Sieva bean
Rangoon bean
Phaseolus lunatus

8
ماش سياه

Black gram
Urd
Urid
Phaseolus mungo
Linnaeus

9
ماش سبز

Mung bean
Green gram
Golden gram
Phaseolus radiatus
Linnaeus

10
لوبيا سبز

Haricot bean
Common bean
Phaseolus vulgaris
Linnaeus

11
نخودفرنگي
Pea
Field pea
Garden pea
Pisum sativum
Linnaeus sensu lato

12
باقلا
Field bean
Broad bean
Tick bean
Horse bean
Windsor bean
Faba bean (USA)
Vicia faba
Linnaeus

13
ماشك
Hungarian vetch
Vicia pannonica
Crantz
14
ماش معمولي
Common vetch
Spring vetch
Narrow leaf vetch
Vicia sativa
Linnaeus

15
لوبيا چشم بلبلي
Cow pea
Black-eyed bean
Black-eyed pea
Southern pea
Bodi (Caribbean)
Vigna unguiculata
(Linnaeus) Walpers
var. unguiculata

16
بادام زميني


Bambara groundnut
African peanut
Congo goober

Voandzeia subterranea
(Linnaeus) Thouars
ex A. P. de Candolle



پيوست اطلاعاتي ب –ساير استانداردها و روش هاي آزمون مرتبط در زمينه حبوبات

1-  براي تشخيص آلودگي پنهان حبوبات به حشرات مي توان به استانداردهاي ملي زير مراجعه كرد.

استاندارد ملي 3735 ايران ، نمونه برداري براي تشخيص آلودگي پنهان غلات و حبوبات به حشرات.

استاندارد ملي 3985 ايران ، تشخيص سريع آلودگي پنهان غلات و حبوبات به شش پايان با استفاده از روش شناور كردن دانه درسته.

2-   براي اندازه گيري دماي حبوبات به استاندارد ملي زير مراجعه شود.

استاندارد ملي 2681 ايران، اندازه‏گيري دماي غلات و حبوبات در انبار.

3-   روش آزمون آسيب ديدگي

حدود 200 گرم از نمونه آزمايشگاهي را وزن كنيد و سپس آنها را روي سطح صافي پخش كنيد و بررسي نمائيد . دانه هاي ، شكسته ، لپه شده ، پوست كنده ، چروكيده ، تغيير رنگ داده ، جوانه زده را جدا نمائيد و وزن كنيد.

در صد آسيب ديدگي را از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد آسيب ديدگي  

كه در آن :

m- عبارت است از وزن دانه هاي آسيب ديده به گرم

M - عبارت است از وزن آزمونه به گرم



4-  روش آزمون نارسي

بررسي وجود دانه هاي نارس را مي توانيد همزمان با بررسي آسيب ديدگي انجام دهيد و دانه هاي نارس را نيز تفكيك و جداگانه وزن و درصد آنرا همانند (بند3) بدست آوريد.



5-  روش آزمون ناهمساني رنگ ، رقم و اندازه

حدود 200 گرم از نمونه آزمايشگاهي را وزن كنيد و سپس دانه هاي غير يكنواخت از ديد رنگ ، اندازه و رقم را جدا كرده و هر مورد را جداگانه وزن كنيد و درصد  هر گروه را به تفكيك از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد ناهمساني  

كه در آن :

m - عبارت است از وزن دانه هاي ناهمسان از ديد رنگ و / يا اندازه و / يا رقم به گرم

M - عبارت است از وزن آزمونه به گرم



6-  روش آزمون مواد خارجي

حدود 200 گرم يا بيشتر (در صورتي كه ميزان مواد خارجي آن كم باشد) از نمونه را وزن كنيد و سپس آنرا روي سطح تميز و صافي پخش كنيد. مواد خارجي معدني و آلي (گياهي و جانوري) را در گروه هاي جداگانه جمع كنيد و بعد با دقت يكصدم گرم وزن كنيد.

درصد كلي مواد خارجي و هم چنين درصد هر يك از گروه ها را به تفكيك از فرمول زير بدست آوريد:

= درصد مواد خارجي   



كه در آن:

m - عبارت است از كل مواد خارجي و / يا مواد خارجي معدني و آلي به تفكيك به گرم

M - عبارتست از وزن آزمونه به گرم

منابع:

1-    باقری زنوز-ابراهیم،1375:سخت بالپوشان زیان آور محصولات غذایی،نشر سپهر، صفحه 309،تهران.چ

2-    بهداد-ابراهیم،1381:حشره شـناسـی و آفـات مـهم گیـاهـی ایـران،نـشـر یـاد بود، صفحه 840،اصفهان.

3-    استاندارد ملي ايران 1-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي عمومي براي نگهداري غلات).

4-    استاندارد ملي ايران 2-9373 انبارش غلات و حبوبات (توصيه هاي كاربردي).

5-    استاندارد ملي ايران 3-9373 انبارش غلات و حبوبات (كنترل حمله آفات).

6-    استاندارد ملي ايران 27 حبوبات-عدس-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

7-    استاندارد ملي ايران 38 حبوبات-لوبيا-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

8-    استاندارد ملي ايران 96 حبوبات-نخود-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

9-    استاندارد ملي ايران 8976 غلات و حبوبات- فهرست اسامي.

10-استاندارد ملي ايران 2339 آئين كار ضد عفوني خشكبار و حبوبات ( فوميگاسيون).

11-استاندارد ملي ايران 3712 آئين كار آفت زدايي حبوبات.

12-استاندارد ملي ايران 2681 اندازه‏گيري دماي غلات و حبوبات در انبار.



13-    BruchBiology of the Bruchidae, www.annualreviews.org

14-    idae - Bean weevils or seed beetles, www.naturespot.org.uk

15-    Bean weevil - Wikipedia, en.wikipedia.org



 [1] استاندارد ملي ايران شماره 96 حبوبات-نخود-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

 [2] استاندارد ملي ايران شماره  38 حبوبات-لوبيا-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

 [3] استاندارد ملي ايران شماره 27 حبوبات-عدس-ويژگي ها و روش هاي آزمون.

+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آذر ۱۳۹۴ساعت 10:53 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

                     

شركت مادر تخصصي بازرگاني دولتي ايران

مركز پژوهش‌هاي غلات 

گروه خرید و نگهداری غلات و فرآورده های آن

                                  دستورالعمل آموزشی نمونه برداری، تعیین رطوبت

و ناخالصی دانه های روغنی

(دانه آفتابگردان و سویا)

 

                                                  مرکزپژوهش­های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن



مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريد دانه های روغنی داخلي مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركت­هاي غله و متصديان امر خريد دانه­های روغنی تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزشهاي لازم مطابق با دستورالعمل حاضر را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:

1-  استاندارد ملي روش آزمون دانه هاي روغني، شماره 661 چاپ سوم

2- استاندارد ملی دانه روغني-اندازه گيري رطوبت و مواد فرار-روش آزمون، شماره 8034     

3-  استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 


1- هدف :

تبیین ویژگی های کیفی دانه های روغنی قابل خریداری ( سویا و آفتابگردان ) و روش های اندازه گیری آن.

2-دامنه كاربرد :

 خريد تضميني دانه های روغنی( سویا و آفتابگردان )  مورد عرضه در سال1394

 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1 سویا، دانه گیاهی است با نام علمی Glycine max از تیره Leguminosae که به رنگ‌هاي زرد، سفيد، سياه، خاکستري و خالدار ديده مي‌شود.

3-2- دانه آفتابگردان، متعلق به خانواده گل‌ستاره‌ای‌ها Asteraceae از جنس آفتاب‌گردان‌ها Helianthus  بوده که از آن روغن گرفته می‌شود.

3-3-رطوبت، ميزان آب آزاد موجود در دانه روغنی است كه بدون تغيير كيفيت دانه، جدا شدني باشد.

3-4- ناخالصی، به هر گونه مواد به جز دانه های روغنی (سویا و آفتابگردان) گفته می­شود.

3-5- دانه شكسته يا لپه شده، به نيمه يا خرده دانه روغنی سالم اطلاق مي‏شود.

3-6- الك 2 ميليمتري، الكي است كه قطر هر يك از منافذ آن 2 ميليمتر باشد.

3-7-بمبو، نوعی وسيله‌ نمونه‌ برداري‌ شامل‌ لوله‌هاي‌ توخالي‌ با نوك‌ تيز بوده‌ و داراي‌ انواع‌ مختلفي‌ مي‌باشد.

4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1- حداکثر ناخالصی قابل قبول دانه سویا 10 درصد می باشد.

4-2-حداکثر ناخالصی قابل قبول آفتابگردان 10 درصد می باشد.

4-3-حداکثر رطوبت قابل قبول دانه سویا 20 درصد می باشد.

4-4-حداکثر رطوبت قابل قبول آفتابگردان 18 درصد می باشد.

4-5-قیمت پایه خرید دانه سویا با 2 % ناخالصی و 12 % رطوبت، و قیمت پایه خرید دانه آفتابگردان با 2 % ناخالصی و 9 % رطوبت تعیین می گردد.

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه­برداري دانه­های روغنی باید مطابق استاندارد ملي دانه هاي روغني-نمونه برداری، شماره 7592 به شرح زیر انجام شود.

5-1- برداشت نمونه اوليه بايد از دانه‏هائي­كه داخل كيسه و يا بحالت فله (توده) حمل شده‏اند با استفاده از وسائل نمونه‏گيري انجام گيرد­.

5-2- نمونه‏گيري از كيسه های بسته با بمبوي نیزه ای و بايستي حداقل از 2 درصد كيسه‏ها انجام شود.

5-3- نمونه‏برداري از کامیون­های فله دانه­های روغنی به وسیله بامبو، بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم انجام پذيرد.

5-4- نمونه‏ها ی برداشت اولیه، در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه شود.

5-5- نمونه‌ كلي حاصل از برداشت­های اولیه را کاملا مخلوط‌ نموده‌ تا نمونه يكنواختي به دست آید.

5-6-  با تقسیم دقیق نمونه کل، نمونه‌هاي ‌آزمايشگاهي تهیه می­شود.‌ عمل تقسیم کردن به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا صليب مخصوص و یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي[1] انجام می­شود.

یادآوری1 : وسائل نمونه‏برداري باید تميز، خشك و عاري از بوي خارجي باشند.

يادآوري 2 : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كـاربرد درست تجهـيزات و روش نمونه­برداري را ديده باشند.

يادآوري 3 : چنانچه دانه‏ها در اثر ورود آب يا علت‏هاي ديگر در موقع حمل و نقل آسيب ديده باشند و يا اينكه مقداري از دانه‏ها بخارج ريخته شده و مجددا جمع‏آوري ­و کیسه­گیری شده باشد در اين­گونه موارد نمونه‏برداري از آنها جداگانه انجام مي‏گيرد و دانه‏هاي آسيب ديده را نبايد با دانه سالم مخلوط نمود و بايد جداگانه منظور گردند.

6- ناخالصي در دانه‏هاي روغني و روش اندازه گیری آن

6-1- ناخالصي‏ها

به تمام مواد آلي و غيرآلي باستثناي دانه اصلي اطلاق مي­شود. انواع ناخالصی و تعاریف آن به شرح زیر می باشد.

6-1-1 -ناخالصي‏هاي ريز ، به­موادي اطلاق مي­شود كه از الك عبور نمايند.

6-1-2- ناخالصي‏هاي كلي بجز دانه‏هاي روغني ، به­مواد باقي مانده روي الك اطلاق ميشود كه شامل:

6-1-2-1-دانه روغني نباشند (­مانند تكه‏هاي چوب و فلزات و سنگ و دانه‏هاي نباتي غيرروغني­)

6-1-2-2-تكه‏هاي مربوط به دانه اصلي مانند ساقه، برگ ساير قسمت­هاي گياه روغني كه حاوي روغن نيستند، باشد.

تبصره1: در خصوص دانه آفتابگردان، پوست‏هاي جدا شده از مغز به­عنوان ناخالصي تلقي مي­شوند.

 تبصره 2 : دانه شکسته شده سویا و آفتابگردان ناخالصی محسوب نمی­گردد.

6-1-3- ناخالصي دانه‏هاي روغني بجز دانه‏هاي اصلي، عبارتست از تمام دانه‏هاي روغني بجز دانه مورد نظر كه وزن هر يك از سه قسمت فوق بايد تعيين شود .

6-2- اندازه گیری

 ناخالصي ها به جدا كردن بوسيله الك و دست‏چين كردن ناخالصي‏ها از روی الک گفته می­شود و شامل مراحل زیر است:

6-2-1- توزین 500 گرم نمونه آزمايشگاهی

6-2-2- جدا كردن ناخالصي‏هاي ریز نمونه آزمايشگاهی، بوسيله الك یک میلیمتری

6-2-3- جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني و ناخالصي‏هاي غيردانه‏هاي روغني از روی الک

6-2-4 جدا نمودن ناخالصي دانه‏هاي روغني غيردانه‏ اصلی از روی الک

6-2-5-توزین کلیه ناخالصی های جمع آوری شده با دقت يكصدم گرم و اعلام نتیجه به درصد (گرم در صد گرم نمونه)

يادآوري 1:­ از آنجاییکه روش تشخیص ناخالصی­ها به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایشها، ضروری است.

7- تعيين رطوبت دانه‏هاي روغني

تعيين رطوبت نمونه آزمايشگاهی دانه روغنی (اعم از خالص يا ناخالص­) بر اساس استاندارد ملی روش اندازه­گیری رطوبت و مواد فرار دانه­هاي روغني، شماره 8034 ­و با خشك كردن دانه در حرارت 2 ± 103 درجه سانتيگراد در گرمخانه( اتو) و در فشار جو تا رسيدن به­وزن ثابت انجام ميگيرد­.

7-1-روش مرجع آزمون رطوبت دانه های روغنی

دانه هاي آفتابگردان و سویا  را با آسياب مکانیکی درشت خرد نمائيد. 5 تا ١٠ گرم از نمونه دانه خرد شده را در ظرف­های مخصوص (که قبلا در اتوی ١٠٣ درجه خشک و به وزن ثابت رسیده است)  ریخته و به طوريكنواخت در تمام سطح ظرف پخش كنيد، در ظرف را بسته و كل آن را وزن نمائيد. ظر­ف حاوي نمونه را، با در باز، به  مدت سه ساعت در گرمخانه­ای که قبلا حرارت آن تا حرارت 2 ± ١٠٣ درجه سلسيوس ثابت شده است، خشک کرده، در ظرف را بسته و آن را در دسیکاتور قرار دهيد و پس از خنک شدن در دسیکاتور و رسیدن درجه حرارت ظرف به درجه حرارت آزمايشگاه ، وزن نمایید.

مجددا ظرف را با در باز (همان نمونه­) داخل اتو قرار دهيد .­بعد از يك ساعت مراحل ذكر شده را تکرار کنید.

اگر اختلا­ف دوبار وزن كردن متوالي، برابر يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گر­م به ازاي ٥ گرم نمونه يا ٠٠١ / ٠ جرم نمونه  شد اندازه گيري را متوقف كنيد .­در غير اين صور­ت ، اين عمل را در فواصل يك ساعته تكرار نمائيد تا اختلاف نتيجه دو توزين متوالي ، مساوي و يا كمتر از ٠٠٥/ ٠ گرم باشد.

مقدار رطوبت و مواد فرار، بر حسب درصد جرمي نمونه دريافتي طبق فرمول زیر محاسبه می گردد:

جرم ظرف خالی برحسب گرم  m0=

جرم ظرف با نمونه قبل از خشك كردن برحسب گرمm1=

جرم ظرف با نمونه بعد از خشك كردن برحسب گرم m2=

7-2-سنجش سریع رطوبت

در زمان خرید به دلیل زمانبر بودن اندازه گیری رطوبت به روش مرجع، از رطوبت سنج­های سنجش سریع مخصوص دانه های روغنی استفاده میشود.

یادآوری1: اگر رطوبت سنج برای اندازه­گیری رطوبت تنها یک محصول طراحی شده فقط برای همان محصول استفاده شود.

یادآوری2: نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی، زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده و براساس مقایسه مقادیر به دست آمده رطوبت در روش مرجع با مقادیرتعیین شده توسط  دستگاه، آن را تنظیم و کالیبره نمود. در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می­نمایند، استفاده نمود.



[1]  دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد، سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد. دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد. مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.

+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آذر ۱۳۹۴ساعت 10:46 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 




شرکت مادر تخصصی بازرگانی دولتی ایران





دستورالعمل اختلاط گندم



































بسمه تعالی


فهرست فهرست پیشگفتار 3 منابع و مآخذ 3 هدف. 4 دامنه كاربرد 4 مراجع الزامی. 4 اصطلاحات و تعاریف.. 4 روش اختلاط. 5 مدلهای اختلاط. 8










پیشگفتار

كيفيت گندم برآیندی است از تمام ویژگی­های ذاتی  و ظاهری آن که بر مرغوبیت محصولات نهایی (آرد و نان) تاثیر می­گذارد. با در نظر گرفتن اینکه انواع گندم از نظر ترکیب با یکدیگر متفاوتند بنابراین آرد حاصل از آنها به لحاظ ویژگی­های پخت نیز متفاوت است.

یکی از روش­های فیزیکی در جهت بهبود کیفیت و اصلاح آرد حاصل از انواع گندم استفاده از عمل اختلاط برای به دست آوردن محصولی با مشخصات فیزیکی، شیمیایی و پخت مناسب است.

طی عمل اختلاط می­توان آردهای یکنواخت با ویژگی­های مورد نیاز تولید کرد. به این ترتیب که با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت، نسبت­های معین از گندم یا آرد با ویژگی­های کیفی مشخص مخلوط شده و در نهایت آردی با ویژگی مورد نظر تولید می­گردد.

این دستورالعمل شامل تبیین روش اختلاط گندم و مدل های آن می­باشد.
منابع و مآخذ:

1-پایان رسول، تالیف، 1388، تکنولوزی فراورده های غلات.

2-علی اکبرنیا عرفان،آذرباد حمیدرضا،تالیف، 1385 ،تکنولوژی آسیابانی از گندم تا آرد.

3-Posner,E.,Hibbs,2005,A.Wheat flour milling,Published by Americiation Cereal Chemist,Chapter3.










1-هدف

هدف از نگارش اين دستورالعمل تبیین نحوه عملیات اختلاط به منظور تعدیل نوسانات کیفی و حفظ حداقل ویژگی­های کیفی آرد مورد مصرف پخت نان کشور می­باشد.
2-دامنه كاربرد

اين دستورالعمل براي شرکت بازرگانی دولتی و شرکتهای زیر مجموعه (شرکتهای غله و خدمات بازرگانی مناطق چهارده­گانه) كاربرد دارد.
3-مراجع الزامی

3-1- استاندارد ملی ایران شماره 104، گندم- ویژگیها و روش­های آزمون

3-2- استاندارد ملی ایران شماره 4554 ، گندم دوروم ویژگیها و روش­های آزمون

3-3- استاندارد ملی ایران شماره 13535، غلات و فرآورده های آن-نمونه برداری

3-4- استاندارد ملی ایران شماره 2-9639 ، اندازه‌گیری گلوتن مرطوب به روش مکانیکی

3-5- استاندارد ملی ایران شماره 3106 ، تعیین وزن حجمی غلات و فرآورده‌های آن

3-6-استاندارد ملی ایران شماره 2863 ،روش اندازه‌گیری پروتئین خام غلات و فرآورده‌های آن

3-7-استاندارد ملی ایران شماره 3681 ، تعیین مقدار ته‌نشینی (آزمون زلنی)

3-8-استاندارد ملی ایران شماره 3003 ، روش تعیین میزان افت گندم

3-9-دستورالعمل نمونه برداری مرکز پژوهش های غلات به شماره 12195-14/51 مورخ 6/3/94
4-اصطلاحات و تعاریف:

4-1-اختلاط: به مخلوط کردن نسبت های معینی از گندم یا آرد با ویژگیهای کیفی مشخص (با در نظر گرفتن عوامل موثر در کیفیت)،  به منظور تولید  آردی با ویژگی موردنظر اطلاق میگردد.

4-2-پروتئین:عبارتست از كل تركيبات ازت موجود در غله يا فرآورده آزمايش شده كه از حاصل ضرب كل ازت محتوي ماده مورد آزمايش در ضريب مخصوص مربوط به آن بدست مي­آيد. پروتئین یکی از عوامل مهم و اساسی در کیفیت گندم می­باشد. مقدار پروتئین گندم بین 6 تا 20 درصد متفاوت است که این امر مربوط به عوامل نژادی و محیطی آن است.

4-3- زلنی: یا مقدار ته نشینی عبارتست از مقدار حجم ته نشین شده سوسپانسیون آرد برحسب میلی لیتر در محلول اسید لاکتیک در طی مدت زمان معین. عدد زلنی نشان دهنده میزان رسوب در ارتباط با کیفیت و کمیت گلوتن از نظر خواص نانوایی و تورم است.

4-4-گلوتن مرطوب: ماده اي ويسكوالاستيك به شكل آب دار است كه اساسا از دو جزء پروتئيني گليادين و گلوتنين تشكيل می­شود.گلوتن مهمترین ماده پروتئینی آرد گندم است، گلوتن با جذب آب متورم شده، توده خمیر را بوجود می‌آورد. وجود گلوتن در خمیر قابلیت کشش و مقاومت ایجاد کرده و باعث می‌شود تا خمیر فرم پذیر شده و حالت الاستیک پیدا کند.

4-5-هکتولیتر: عبارت است از وزن حجم معيني از گندم كه معمولاً وزن 100 ليتر گندم را برحسب كيلوگرم اندازه گيري كرده و آن را وزن حجمی نیز مي نامند. هکتولیتر یکی از معیارها و عوامل مهم و مؤثر در کیفیت و ارزیابی محصول می‏باشد. از روی هکتولیتر یعنی همان وزن واحد حجم، می توان میزان بازدهی آرد را تخمین زد.

4-6-گندم دوروم: متعلق به گونه  Triticum durum خانواده Poaceae از گروه تتراپلوئید با تعداد کروموزم 2n=28 می­باشد. دانه گندم دوروم کشیده، نسبتا باریک و اغلب ساختار دانه شیشه­ای و آندوسپرم آن سخت و شاخی است.
5-روش اختلاط



5-1- نمونه‌برداري

از گندم های خرید داخلی و وارداتی براساس دستورالعمل نمونه­برداری مرکز پژوهش های غلات، نمونه گیری صورت می­گیرد.

5-2-اندازه­گیری ویژگی­های کیفی

ویژگی­های کیفی به وسیله آزمون­های کیفی شامل آزمون افت گندم، آزمون پروتئين، گلوتن مرطوب، عدد زلني، عدد فالينگ و آزمون هكتوليتر (بر مبنای استانداردهای بند 3) توسطواحد کنترل کیفی شرکت های منطقه ای زیر مجموعه  و آزمایشگاههای کنترل کیفی مرکز پژوهش های غلات مطابق با استانداردهاي ملي ايران اندازه­گیری می­گردند.

5-3- مقایسه و انطباق نتایج کیفی

پس از ارزیابی نتایج کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، مغایرت های کیفی احتمالی شناسایی و در برنامه ریزی اختلاط موجودی گندم لحاظ میگردد. درصد اختلاط انواع گندم توسط واحد کنترل کیفی شرکت های منطقه ای زیر مجموعه انجام و در صورت نیاز با مشاوره مرکز پژوهش های غلات  تعیین می­شود.

5-4-انجام عملیات اختلاط

به منظور تنظیم سبد کیفی و تعدیل نوسانات کیفی آرد در هر استان، عملیات اختلاط، با در نظر گرفتن میزان و مشخصات کیفی موجودی گندم استان،  با نظارت آزمایشگاه شرکت منطقه ای، صورت میگیرد.

5-5- ویژگی های مهم در عملیات اختلاط

5 -5-1- مقدار و کیفیت پروتئین گندم

ميزان پروتئين يك مشخصه كليدي براي خريداران گندم و آرد محسوب میشود. به اين دليل كه با بسياري از ويژگی­هاي تكنولوژيكي آرد ارتباط دارد. نتايج ميزان پروتئين جهت پيش بيني جذب آب و زمان گسترش خمير در طي فرايند توليد نان استفاده مي­شود به اين دليل كه ميزان پروتئين بالاتر معمولاً ميزان آب بيشتر و زمان مخلوط شدن طولاني­تري را براي بدست آوردن استحكام بهينه خمير نياز دارد. ميزان پروتئين همچنين مي­تواند بر ویژگی های بافت و ظاهر نان تاثیرگذار باشد.

مقدار و کیفیت پروتئین (عدد زلنی) دو پارامتر بسیار مهم در اختلاط گندم برای آردسازی به شمار می­آیند.  به این ترتیب که با مخلوط کردن انواع گندم، کیفیت و مقدار پروتئین تنظیم می­شود به طوری­که مشخصات نهایی گندم مخلوط شده برای آرد مناسب باشد.

5-5-2- مقدار و کیفیت گلوتن

گلوتن مهمترین عامل در یکنواختی حجم و بافت، بازدهی و جذب آب، قابلیت نگهداری گاز و افزایش زمان ماندگاری در فرآورده­های آرد گندم است. ارزش نانوايي ارقام مختلف گندم به مقدار گلوتن موجود در دانه آنها وابسته می­باشد. پروتئين هاي گلوتني شامل گليادين ها و گلوتنينها نزديك به 80 درصد پروتئين دانه گندم را تشكيل مي دهند. وجود تنوع در نسبتهاي گلوتنين به گليادين و الاستيسيته گلوتن اثرات معني داري بر خصوصيات رئولوژيكي( خصوصيات فيزيكي ازجمله خاصيت كشساني و مقاومت خمير) خمیر نان دارد.

اختلاط انواع گندم­های گلوتن قوی و گلوتن ضعیف منجر به بهبود کیفیت آرد خواهد شد.

5-6- فرمول اختلاط

متغیرهای کیفی متعددی  در گندم وجود دارند که کیفیت آرد تولیدی را تحت تاثیر قرار میدهد. بنابراین در عملیات اختلاط گندمی كه داراي عيوب خاصي است مثلاً از نظر كيفيت گلوتن ضعيف مي‌باشد با گندم ديگري كه از همان نظر قوی است، جهت بدست آوردن آرد مناسب اختلاط داده میشود.

برای به دست آوردن نسبت گندمها جهت بهبود یک فاکتور کیفی، از فرمول مربع پیرسون استفاده میشود.

مثال: اگر گندمهای با گلوتن 20 و 30 در اختیار داشته باشیم و بخواهیم به گلوتن 27 برسیم،  باید 3 قسمت گندم،  با گلوتن 20 و 7 قسمت گندم،  با گلوتن 30 را مخلوط کنیم.










7 = 27 - 20



3 20


27
                  


               


3 = 27 - 30
                                                                                            


                              7                                           30     

                                      نحوه استفاده از مربع پیرسون برای اختلاط
6-مدلهای اختلاط

6-1- گندم­های تولید داخلی 

متغیر کیفیت در برنامه­های حمل گندم خرید داخلی مد نظر قرار می­گیرد و گندم مازاد استان­ها (با در نظر گرفتن مقدار تولید گندم استان، مسافت حمل و هزینه های حمل) در برنامه ریزی اختلاط استان­های مصرف کننده گندم لحاظ می­گردد.

 بر اساس نتایج اندازه­گیری ویژگی­های کیفی و انطباق آنها با حدود استاندارد، گروه بندی کیفیت گندم­های  تولید داخل انجام می­شود در این گروه بندی گندم­های داخلی به سه گروه تقسیم می­شوند که گروه یک دارای بالاترین کیفیت می باشد و گروه سه جهت مصارف خبازی، احتیاج به انجام عملیات اختلاط دارد.



6-2- گندم­های دوروم

 چنانچه امکان صادرات و یا فروش گندم های دوروم تولید داخلی برای مصارف غیر نان همانند ماکارونی نباشد به استناد استاندارد ملی ایران به شماره 4554 گندم دوروم ویژگی­ها و روش­های آزمون از اختلاط گندم دوروم جهت ارتقا کیفیت گندم­های با معدل کیفی پایین استفاده می­گردد.

اختلاط گندم­های دوروم موصوف با نظارت آزمايشگاه كنترل كيفي مناطق و با مجوز اختلاط مرکز پژوهشهای غلات  صورت می گیرد.

معمولاً گندم سخت با گندم نرم به لحاظ شرایط مشروط کردن[1] و آسیابانی متفاوت می باشد به همین دلیل میزان اختلاط گندم دوروم با گندم معمولی با توجه به خصوصیات فیزیکی و سختی گندم دوروم و تفاوت­های تکنیکی آسیابانی معمولا حداکثر تا 20% توصیه میشود.

6-3- گندم­های وارداتی

 واردات گندم معمولا جهت رفع کمبود گندم تولید داخل صورت می­گیرد. گندم­های وارداتی عمدتا در گروه یک کیفی قرار دارد  و برای ارتقاء کیفیت و رفع عیوب گندمهای داخلی در  ویژگی های کیفی مانند میزان گلوتن مرطوب، پروتئین و عدد زلنی مناسب است. اختلاط گندم های وارداتی با گندم­های گروه سه و بعضا گندم­های گروه دو (با تشخیص آزمایشگاه استان و توصیه مرکز پژوهش­های غلات) جهت ارتقاء کیفیت آرد مصارف خبازی انجام می­شود.



مثال: چنانچه ویژگی عدد زلنی گندم­های تولید داخل با گندم­های وارداتی دارای تفاوت قابل توجهی ­باشد از فاکتور زلنی برای تعیین نسبت اختلاط گندم وارداتی و داخلی استفاده می­شود. در صورتی­که زلنی گندم داخلی 26 و وارداتی 37 باشد با توجه به محاسبات به روش­ مربع پیرسون می­توان از اختلاط با ضرایب 82% گندم داخلی و 18% گندم وارداتی به عدد زلنی 28 (مقدار توصیه ای استاندارد 103 آرد) رسید.

نحوه محاسبات به شرح ذیل می­باشد:  







گندم داخلی 9 26 متوسط زلنی گندم داخلی


28 موسط
            9= 28 - 37  


               

           2 = 26 - 28                                                                           

              گندم وارداتی 6                                          37 متوسط زلنی گندم وارداتی



ضریب گندم داخلی :        82=100×

 ضریب گندم وارداتی:      18=100×











[1] conditioning
+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آذر ۱۳۹۴ساعت 10:3 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

 

                             به نام خدا


آشنايي بامهمترين

 بيماري­هاي گندم

 در سطح كشور

 

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر

 

گروه تحقيقاتي و آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات و فرآورده هاي آن

خرداد 1392

فهرست مطالب                                                                                                   

مقدمه

-1-1زنگ زرد

-2-1زنگ قهوه‌اي..

-3-1زنگ سياه

-1-2سياهك پنهان پاكوتاه گندم

-2-2سياهك ناقص (كارنال بانت)

-3-2سياهك آشكار

-3ارگوت يا ناخنك غلات..

-4سفيدك پودري ‍

-1-5سپتورياي برگ گندم

-2-5سپتورياي سنبله گندم

-6پوسيدگيهاي ريشه و طوقه گندم

-7پاخوره گندم

-8نماتد گال بذر  

-9فوزاريوم سنبله گندم

منابع.

مقدمه                                                                                                   

گياهان زراعي بخصوص گندم به عنوان يك محصول غذايي استراتژيك و مهم كشت مي گردد و يا در فرآورده­هاي صنعتي و تغذيه دام مورد استفاده قرار مي گيرد. گندم از ابتداي كاشت تا زمان برداشت، مورد حمله عوامل بيماريزاي قارچي، ويروسي، باكتريايي و نماتدها قرار مي‌گيرد و از عوامل غيرانگلي نيز آسيب مي‌بيند. بنابراين كاهش و به حداقل رساندن خسارت و يا به عبارت ديگر كنترل اين عوامل، مي‌تواند نقش به­سزايي در افزايش توليد گندم داشته باشد و همچنين سلامتي ما و موجودات ديگر به سلامتي اين گياهان نيز وابسته است. بسياري از كشاورزان به علت عدم آشنايي با عوامل بيماري­زاي گياهان زراعي، براي مبارزه عليه بيماري­ها سموم شيميايي را در اولويت قرار مي دهند. مضافاً اينكه نمي دانند از اين سموم به چه مقدار و چگونه و در چه زمان مناسبي استفاده نمايند. مصرف بي­رويه و غير بهينه سموم شيميايي نيز خالي از خطر نبوده و به سلامتي انسان و ساير موجودات ديگر آسيب مي­رساند و باعث آلودگي محيط زيست مي­گردد. بنابراين بايد در درجه نخست بيماري و عوامل بيماري­زا را شناخت و سپس از روش هاي مناسب عليه آنها استفاده نمود. به اين ترتيب هدف از تهيه اين مجموعه آشنايي بيشتر با مهمترين بيماري­هاي گندم­ و بررسي نتايج تحقيقات انجام شده بر روي واريته هاي مختلف از گندم و پاتو‍ژن توسط محققين در اين زمينه در كشور همچنين روش هاي مبارزه با آنها مي باشد، لذا در اين مطالعه سعي شده است ضمن جمع آوري اطلاعات و دستاوردهاي موجود به صورت يكپارچه در يك مجلد، راه حل مناسب و کاربردي جهت روش های كنترل موجود با شیوه های مؤثر و بی خطر را پیشنهاد نمايد.

 

زنگها (Rusts)                                                                                                                                

 سه نوع بيماري زنگ شامل زنگ‌هاي سياه (­زنگ ساقه يا سياه ساقه)، زرد (زنگ خطي يا گلوم) و قهوه‌اي (زنگ برگ يا نارنجي) گندم را مبتلا مي سازد.

1-1-  زنگ زرد                                                                                                                 

 اين بيماري يكي از خطرناكترين بيماريهاي غلات در ايران است و در حال حاضر در بسياري از نقاط كشور شيوع دارد. اپيدمي‌هاي آن هر 4 تا 5 سال يك بار خسارتهاي شديدي ايجاد مي‌كند.

از سوي ديگر بايد توجه داشت كه عامل بيماري قادر به ايجاد نژادهاي فيزيولوژيك متعدد مي‌باشد، كه براساس بيماريزايي آن روي ميزبانهاي مختلف و برهمكنش ژني هر نژاد و ميزبان شناسايي مي‌شوند.

عامل بيماري زنگ زرد قارچي است با نام علمي:

Puccinia striiformis

 كه ميزبان واسط براي آن شناخته نشده است. اين قارچ علاوه بر گندم و جو به چاودار، يولاف و بيش از 320 گونه متعلق به 18 جنس از گياهان خانواده گندميان حمله مي‌كند.

نشانه‌هاي بيماري

زنگ زرد گندم در بهار، معمولاً زودتر از ساير زنگ‌هاي غلات ظاهر مي‌شود. ابتدا روي برگهاي جوان جوش‌هاي زرد رنگ تشكيل مي‌شوند. اندازه هر جوش حدود 1 تا 3/0 ميليمتر بوده كه به­تدريج به هم متصل و بصورت خطي يا نواري به موازات رگبرگها، هر دو سطح برگ را فرا مي‌گيرند. اين جوشها همچنين مي‌توانند روي غلات و سنبله نيز ظاهر شوند. در اواخر دوره رشد گندم، مرحله تليوم[1] قارچ شروع مي‌شود كه به­صورت جوش‌هاي سياه رنگ بوده و بيشتر در سطح تحتاني برگ‌ها روي خطوط كوتاهي تشكيل مي‌شود.

 

دانه‌هاي سنبله آلوده، بسيار كوچك، چروكيده و فاقد نشاسته هستند كه بدين ترتيب غيرقابل استفاده خواهند بود.

 

Puccinia striiformis  


چرخه بيماري

از آنجايي كه براي زنگ خطي گندم، ميزبان واسطي شناخته نشده است، احتمال مي‌رود كه قارچ عامل بيماري، زمستان را بصورت اسپور و يا ميسليوم در بافت برگها سپري كند. بنابراين شروع آلودگي مزارع از همين ميسليوم‌ها ، اسپورها و يا از اسپورهايي است كه در منطقه باقي مانده‌اند و يا از ميزبانهاي ديگر به­وسيله باد منتقل شده‌اند.

مبارزه

استفاده از قارچ­كش هاي سيستميك مناسب نيز پيشنهاد مي­گردد. ليكن بهترين روش مبارزه با زنگهاي غلات، كشت ارقام مقاوم مي‌باشد. كنترل صحيح و اصولي علفهاي هرز خانواده گندميان، به­ويژه علفهاي هرزي كه به عنوان منابع اوليه آلودگي و ميزبانهاي تابستان گذران و زمستان گذران عامل بيماري شناخته شده‌اند، نقش مهمي در كاهش زنگ خطي خواهد داشت. همچنين بهينه سازي مسايل تغذيه‌اي گياه گندم نيز مي‌تواند، در كنترل بيماري موثر واقع گردد. به­طور كلي اعمال مديريت صحيح در مزرعه نه تنها در كنترل اين بيماري، بلكه در مورد ساير بيماريهاي مهم گندم نيز داراي اهميت بسيار زيادي است.

1-2-   زنگ قهوه‌اي                                              

زنگ قهوه‌اي نيز علاوه بر گندم به جو، چاودار و بعضي از گندميان وحشي نيز حمله مي‌كند.

نام علمي قارچ عامل بيماري:

 Puccinia recondita

 است.

نشانه‌هاي بيماري

نشانه هاي بيماري به صورت جوش‌هايي با بيش از 5/1 ميليمتر قطر، روي سطح بالايي پهنك برگها ظاهر مي‌شود. اين جوش‌ها قهوه‌اي و نارنجي رنگ و شكوفا مي‌باشند. جوش‌هاي تليال[2] كه در زير اپيدرم بخصوص برگ و غلاف تشكيل مي‌شوند، به اندازه اوردياها سياه و براق مي‌باشند و شكوفا نيستند. زنگ برگ داراي سيكل كامل و دوميزبانه است، ميزبان واسط آن گونه‌هاي گياهاني از جنس Anchusa, Isopyrum, Thalictrum و Anemonella مي‌باشد. توليد مثل و تكثير قارچ در بهار ابتدا بوسيله اسپور و ميسليومي كه زمستان گذراني نموده شروع مي‌شود. زنگ قهوه اي در دماي بين 15 تا 22 درجه سانتي گراد, همراه با رطوبت كافي به سرعت توسعه مي يابد.

دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده شده محصول ممكن است تا 90 درصد خسارت ببيند.

مقاوم

 


نيمه مقاوم

  Puccinia recondite 

 

 


1-3-  زنگ سياه                                                                                                    

زنگ سياه علاوه بر گندم به جو، يولاف، چاودار و بيش از 75 گونه علفهاي خانواده گندميان نيز حمله مي‌كند.

عامل اين بيماري قارچ Puccinia graminis مي‌باشد. اسپورهاي اين قارچ بيشتر روي ساقه غلات و  برگ گندم تشكيل شده، ولي ممكن است پهنك برگ، پوشينه و ريشك‌ها را نيز آلوده كند. جوش‌ها بيضوي كشيده يا دوكي شكل هستند. در اواخر فصل، تليوسپورهاي سياه رنگ بوجود مي‌آيند. دو مرحله اول در سيكل زندگي قارچ، روي ميزبانهاي واسط كه گياه زرشك و چند گونه ماهونيا (Mahonia) است طي مي‌شود. زنگ ساقه در دماي 25 درجه سانتي‌گراد به نحو مطلوب گسترش يافته و در دماهاي كمتر از 15 درجه و بيشتر از 40 درجه سانتي گراد توسعه آن متوقف مي‌شود.

بيماري زنگ سياه باعث ضعف گياه شده و دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده مي گردد، اين دانه ها فاقد نشاسته و غير قابل استفاده مي شوند.

Puccinia graminis

 

در بيماري زنگ غلات بر روي ارقام حساس و در موارد شدت آلودگي علاوه بر برگ محور خوشه، غلاف ، پوشينه و پوشينك دانه آلوده مي­شود، بدين ترتيب سطح فتوسنتز پايين آمده و دانه­هاي خوشه آلوده بسيار ريز ، چروكيده ، فاقد نشاسته و ضعيف مي شوند و در موارد شدت آلودگي و چروكيدگي از الك 20*2 ميليمتر عبورخواهند كرد و به طور كلي اين دانه ها باعث كاهش كيفيت آرد گندم خواهند شد.

مبارزه با زنگهاي غلات:

1-ريشه كني ميزبان واسط

2-استفاده از واريته مقاوم

3-اقدامات زراعي ، اجتناب از زياده روي در مصرف كودهاي ازته و زود كاشتن گندم هاي بهاره، كاهش دفعات آبياري، عدم كشت متراكم و ... در نقصان خسارت موثر است. رعايت تناوب زراعي يا انتخاب بذر سالم در كنترل بيماري زنگ در اين گونه گياهان موثر است.

4- مبارزه شيميايي



[1] تليوم اسپورهاي دو يا چند سلولي است كه در ابتدا زير اپيدرم هستند و بعداً ممكن است باز شوند.

[2] جوش هاي حاوي تليوسپور.

+ نوشته شده در  شنبه بیست و پنجم خرداد ۱۳۹۲ساعت 11:52 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

مطالب قدیمی‌تر