گروه خرید و نگهداری مرکز پژوهشهای غلات

ارائه مطالب علمی و کاربردی در مورد نگهداری،ضدعفونی و ذخیره سازی گندم و مطالب مرتبط با غلات

                      

  شركت مادر تخصصي بازرگاني دولتي ايران

  مركز پژوهش‌هاي غلات

 

 گندم قابل خريداري1393

ويژگيها، روشهاي اندازه­گيري و حدود مجاز

 

     مرکزپژوهش­های غلات

گروه تحقیقاتی و آزمایشگاهی خرید و نگهداری غلات و فرآورده­های آن

 مقدمه

این دستورالعمل بمنظور حفظ هماهنگي در زمينه خريدگندم داخلي مورد عرضه كشاورزان و اتخاذ رويه يكسان در شركتهاي غله و متصديان امر خريد و بر اساس پیشنهادات و تجربیات مسئولین کنترل شرکت­های غله و خدمات بازرگانی و با بررسی و تایید کارگروه تخصصی در گروه خرید و نگهداری غلات براي استفاده در خريد گندم داخلي مورد عرضه سال 1393 تدوين گرديده است و ضرورت دارد متصديان امر خريد، آموزشهاي لازم و مطابق با دستورالعمل حاضر را جهت آمادگي براي امر خريد را به دست آورند.

منابع و مآخذی که در تهیه این دستورالعمل به کار رفته است به شرح زیر است:

 

1-  استاندارد ملي گندم – ویژگی ها(Wheat – Specification)  ، شماره 104

2- ICC – Standard, No.102/1, International Association for cereal Chemistry      

Codex Standard 199, 1995. codex Standard for wheat‌ and Drum wheat.

             3-U.S. standard of wheat,grades and Grades Requarements.    

  

1- هدف :

تبيين ويژگيهاي ظاهري، روشهاي اندازه‌گيري و حدود مجاز در خريد گندم داخلي

2-دامنه كاربرد :

 خريد تضميني گندم­هاي توليد داخلي مورد عرضه در سال1393

اين دستورالعمل جهت استفاده در امر خريد گندم­هاي داخلي در مراكز خريد كاربرد دارد.

 

 3- تعاريف  و اصطلاحات

3-1 گندم معمولي

گياهي از جنس  Triticum aestivum  از خانواده  Gramineae  مي باشد .

3-2 گندم دوروم

گندمي است سخت، بلندترو كشيده تر از از گندم معمولي، زردرنگ و كمي براق (كهربايي) ،  مقطع دانه‏هاي آن كم و بيش حالت سه گوش و ساختار آن شفاف و شيشه‏اي مي‏باشد. گندم دوروم نسبت به گندم معمولی در مقابل شكستن و برش، مقاومت بيشتري از خود نشان می‏دهد.

 وزن هكتوليتر ، وزن هزار دانه و پروتئين گندم دوروم تا حدي بالاتر از گندم معمولي ميباشد.

3-3 جدول پاكي

 جدولي است كه در حال حاضر داراي 7 سطر و 10 ستون كه جهت تعيين قيمت بهاي خريد تضميني گندم داخلي استفاده مي­شود، در اين جدول بر اساس افت مفيد و غير مفيد گندم تحويلي، قيمت پايه خريد گندم و ميزان تغييرات بهاي افت مفيد و غير مفيد (هر ساله اين ميزان و قيمت پايه قبل از شروع فصل خريد تعيين مي­گردد) قيمت نهايي مشخص مي­شود

3-4  افت

هر عاملي كه باعث كاهش مرغوبيت گندم گردد، افت ناميده مي­شود.

3-4-1افت مفيد : اُفتی است که قابليت آسياباني دارد ليكن وجود آن در گندم باعث کاهش کیفیت آرد گندم می‌شود و شامل دانه هاي شكسته ناشي از بد كار كردن كمباين يا حاصل از عمليات خرمن كوبي  ودانه هاي چروكيده و دانه هاي لاغر، بادزده كه از الك عبور نمايند، همچنين دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه، دانه های سرمازده، نارس، حشره زده و دانه هاي ساير غلات ( غير از جو، چاودار و تريتيكاله ) روی الک می­باشد.

3-4-2 افت غير مفيد : اُفتی است که غیرقابل مصرف بوده و شامل مواد خارجی، كاه وكزل، دانه­هاي غير غلات، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی)، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت)، لاشه آفات انباري ، مواد خارجي نظير سنگ، شن، خاك، فضله و خاشاك مي­باشد.

3-5 آفت

عوامل خسارت‌زاي زنده مانند حشرات، كنه­ها، قارچها، نماتدها (در هر يك از مراحل رشد) ، جوندگان و پرندگان كه پس از برداشت در انبار و فضاي نگهداري موجب کاهش کیفیت و کمیت محصول  می‌شود.

 

3-6 آفت­زدگي

 دانه­هاي آسيب­ديده­اي كه به وسيله چشم غيرمسلح قابل رويت هستند و به وسيله جوندگان، حشرات، كرم­ها و ساير آفات مورد حمله قرار گرفته باشند

3-7 دانه هاي شكسته

به دانه‏هائي از گندم اطلاق ميشود كه مورد حمله حشرات و آفات قرار نگرفته لكن اندوسپرم آنها نمايان است و از الك 2 ميليمتري عبور نمايد.

3-8 دانه هاي چروكيده

دانه­هاي لاغر، سبك و چروكيده اي كه از الك  عبور نمايند. وزن مخصوص پايين و نسبت بالاي طول به عرض از مشخصات دانه­هاي چروكيده است.

يادآوري: دانه­هاي باد زده جزء دانه­هاي چروكيده به حساب مي­آيند.

3-9 دانه هاي جوانه زده

به دانه‏هائي از گندم اطلاق ميشود كه جوانه آن بحدي رشد كرده باشد كه با چشم غيرمسلح بوضوح قابل رويت باشد.

3-10 دانه سایر غلات

به دانه های دیگر غلات از قبیل جو، ذرت، ذرت خوشه ای، ارزن، چاودار، برنج، یولاف و تریتیکاله اطلاق می‌شود.

 

3-11 دانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه

دانه هايي با تغيير رنگ مشخص قهوه اي تيره يا سياه رنگ در محل جوانه و اطراف آن بوده كه علائم جوانه‌زنی در آنها ظاهر نشده باشد.

 

3-12 دانه هاي گرما ديده

 دانه هاي گندمی هستند که در اثر گرما رنگ بیش از نيمي از سطح  دانه تغيير کرده و به رنگ قهوه اي تيره يا قهوه اي متمايل به سياه درآمده و مقطع آندوسپرم دانه خاكستري مايل به زرد يا قهوه اي است.

3-13 دانه سن زده

بر اساس استاندارد دانه های گندمی هستند که توسط نیش حشره سن مورد حمله قرار گرفته و آثار ظاهری آن (با چشم غير مسلح) وجود نقطه سیاهرنگ روی دانه با هاله روشن که می‌تواند با چروکیدگی دانه همراه باشد يا نباشد. علائم تشخيص سن زدگي:

 الف: محل اثر نيش حشره به رنگ قهوه اي تيره تا سياه

ب: تشكيل هاله سفيد رنگ در اطراف محل نيش زدگي و اختلاف رنگ هاله و نرم شدن بافت گندم در اين ناحيه نسبت به ساير قسمت­هاي دانه .

يادآوري1: تنها وجود يك جاي نيش بر روي دانه گندم كافي است تا گندم سن زده تلقي شود.

يادآوري2:  امكان دارد جاي نيش در محل جوانه ويا شيار گندم بوده وبه راحتي قابل تشخيص نباشد  ليكن اثرات سن زدگي بر بافت گندم مشخص باشد.  در اين حالت نشانه و علامت سن­زدگی تغییر رنگ دانه و نرم شدن بافت گندم در اطراف محل نیش­خوردگی است.

3-14 دانه های کپک زده

دانه های گندمی هستند که وجود کپک در آنها با چشم غیرمسلح قابل تشخیص باشد.

3-15 دانه های سیاهک زده[1]

دانه های گندمی هستند که تغییر شکل و رنگ داده معمولاً كمي گرد و كوچكتر از دانه معمولي بوده و با فشار بر روی پوسته پودر سیاهرنگی از آن خارج شود و داراي بوي مخصوص مربوط به سياهك باشد این نوع سیاهک علاوه بر ایجاد مواد سرطانزا، سبب کاهش وزن مخصوص و بازدهی آرد، تیره شدن رنگ آرد و همچنین آسیب به خواص رئولوژیک خمیر میگردد.

 

3-16 ارگوت (ناخنک)

به شاخی شدن حاصل از قارچ Claviceps purpurea گفته می‌شود كه نوعي مرض قارچي دانه بوده كه در آن جسم سخت و ارغواني و با انحناي مختصر به نام سختينه يا اسكلروتيوم در خوشه و در محل دانه تشكيل ميگردد و در اين حالت عموماً دانه از اندازه معمولي بزرگتر است و به دلیل داشتن سموم آلکالوئیدی در انسان و دام ایجاد مسمومیت می­نماید.

3-17  دانه هاي آلوده به فوزاريوم

یک بيماري قارچي مزرعه­ای مي­باشد كه در اثر آن، محصولی نامرغوب با دانه­هاي ريز و چروكيده و وزن هزار دانه كم بوجود می­آید و به دليل ايجاد توكسين قارچي عوارض خطرناكي را براي انسان و حيوانات بدنبال دارد. اغلب دانه­هاي آلوده به فوزاریوم، چروكيده، سبك و متمايل به رنگ خاكستري با ظاهري مات و كدر يا مايل به صورتي مي­باشند. دانه­هاي به ظاهر سالم نيز اغلب داراي آلودگي بوده و رنگ زرد كهـربائي خود را از دسـت داده و به رنگ قهـوه­اي كـدر و مـات مي­گرايند.

 

3-18 دانه‏های نماتدزده

عامل اين بيماري، كرم نماتد tritici Anguina مي‏باشد در اثر اين بيماري دانه‌ها به رنگ قهوه‌اي تا سياه در آمده و در واقع گال‌هايي با اندازه كوچكتر از دانه‌سالم گندم ‌مي‌باشند. درصورتي كه گندمهاي الوده به نماتد در آب خيسانده و خرد شوند، تعداد زيادي لارو متحرك نماتد از آن بيرون مي‌آيند.

 

3-19 بذر علف های هرز

دانه گیاهان ناخواسته، به استثنای دانه سایر غلات می‌باشد.

 

3-19-1 بذر علف های هرز غیرسمی

دانه گیاهان ناخواسته غیرسمی به استثنای دانه غلات می‌باشد

يادآوري:  تخم علف سرشکافته

تخم علف سرشکافته از بذور مضر موجود در مزارع ایران محسوب می‏شود، اين بذر سمی نیست ولي منجر به خسارت کیفی و کاهش کیفیت محصول ميگردد.

3-19-2 بذر علف های هرز سمی

دانه گیاهان ناخواسته سمی به استثنای دانه غلات می‌باشد كه فهرست مهمترين انها در جدول زير ذكر شده است.

          

 فهرست علف های هرز سمی مزاع گندم

 

فارسی

نام انگلیسی

نام علمی

تلخه

Russian Knaweed

Acroptilon repens

-

Trailing crownvetch

Coronilla Varia

-

Jimson weed

Datura Stramonium

آفتاب پرست، علف کنجدی

Heliotrope

Heliotropium spp

چچم

Poison ryegrass, Darnel

Lolium temulentum

تلخ بیان

Stagger bush, Russian Centaury

Sophora alopecuroides

 

 

4- ویژگی ها-حدود مجاز

4-1 افت مفيد حداكثر 10 % باشد

4-2 افت غير مفيد حداكثر 7% وزني باشد.

4-3 دانه‌هاي سن زده حداكثر 2% وزني باشد.( بالاتر از 2% به ازای هر درصد کسر بها )

4-4 دانه­های جو وچاودار و تريتيكاله مخلوط با گندم به تنهايي  يا روي هم تا 5% خارج از افت محاسبه گردد.

4-4-1 دانه­های جو، چاودار و تریتیکاله از 5% تا 10% به عنوان افت مفید لحاظ و به ازای هر درصد افزایش یک درصد به افت مفید اضافه می­گردد.

4-4-2 دانه­هاي ساير غلات ( ذرت، ذرت خوشه­اي، ارزن، برنج و يولاف )  به عنوان افت مفيد لحاظ گردد.

4-5 حداكثر رطوبت 12% (حداكثر رطوبت در استانهاي  گيلان ،مازندران، گلستان و مناطقي از استانهاي اردبيل و سمنان بدليل شرايط خاص آب وهوائي 14% )

4-6 گندم باید عاری از هر نوع آفت انباري زنده باشد.

4-7 دانه هاي كپك زده و فاسد قارچي قابل تحويل نمي باشد.

4-8 در صورتيكه گندم­هاي دوروم تحويلي با بيش از 10% انواع ديگر گندم مخلوط باشد، گندم معمولي محسوب ميگردد.

4-9 گندم آغشته به سموم قارچ كش قابل تحويل نميباشد، رنگ دانه بسته به نوع سم قارچ كش، به رنگ­هاي صورتي تا بنفش مشاهده ميشود.

4-10سایر ویژگی ها-حدود مجاز مطابق با جدول زير مي باشد.

 

جدول مشخصات كيفي گندم قابل خريداري درسال 93

 

ويژگي

حدمجاز(درصد)

دانه هاي سياهك زده

حداكثر0.4 (4 در هزار وزنی)

به تنهايي ويا همراه تخم علف سر شكافته و جزء افت غير مفيد

تخم علف سرشكافته

حداکثر 0.4 (4 در هزار وزنی)
(به تنهایی و یا همراه دانه های سیاهک زده و جزء افت غیر مفید)

دانه هاي حشره زده1

حداکثر0.3 درصد (3 در هزار وزنی) و جزء افت مفید

ناخنك (ارگوت)

حداکثر0.05 درصد (0.5 در هزار وزنی) و جزء افت غیر مفید

بذر علف های هرز سمی2

 

حداکثر  0.3 به تنهايي يا روي هم و جزء افت غير مفيد

 

5 - روش نمونه‌برداری

نمونه برداري گندم باید مطابق استاندارد ملی ایران شماره 13535، روش نمونه برداري از غلات انجام شود.

نمونه‏برداري از کامیونهای گندم، به وسیله سوندهاي مخصوصی با نام بامبو انجام مي‏شود كه شامل دو لوله تو خالی با نوك تيز بوده، كه يكي از آنها در داخل ديگري قرار گرفته است. قبل از نمونه‏برداري با چرخاندن لوله داخلي دريچه‏ها بسته شده و پس از ورود به داخل محموله گندم، با چرخاندن، آنها را باز كرده و بلافاصله بسته وآن را خارج نموده و نمونه‏ها را در كيسه‏هاي غيرقابل نفوذ نسبت به رطوبت و ساير عوامل محيطي تخليه مي‏كنند.

نمونه‏برداري بايد از هر وسيله نقليه بطور جداگانه و در تمام عمق آن و در فواصل منظم به صورتهاي پيشنهادي زير انجام پذيرد.

 

  

1-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها

2-       منبع استاندارد ملی ایران شماره 104 گندم ویژگی­ها و مرجع ذیصلاح برای تشخیص بذر سمی سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد کشاورزی می­باشد.

 

  

- تا 15 تن از3تا 5 نقطه.                        

- از 15 تا 30 تن از 8 نقطه.

 

•                    •                       •

 

•                    •

 

•                 •                 •

 

 

 

                         

                          الف- براي كاميون­هاي يكپارچه (براي مثال: كمپرسي، نيمه تريلر )

•     

 

•                                        •

 

•                                        •

 

 

 

                            تريلر                                                                            شاسي

                           ب- براي كاميون­هاي تقسيم شده به شاسي و تريلر

 

گسترده وزن نمونه اوليه 1تا3 كيلوگرم پيشنهاد ميشود، نمونه‏هاي اوليه برداشته شده از بامبو را با هم مخلوط نموده تا نمونه يكنواختي حاصل گردد. از مخلوط کردن و پس از تقسیم دقیق نمونه کل به وسيله دستگاه تقسيم‏كن یا روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي ، 100 گرم نمونه جهت آزمايش‏ افت و تعیین فاکتورهای خرید جدا مي‏شود. بايد دقت شود كه كليه وسايل نمونه‏برداري، تميز و كاملا خشك باشد.

يادآوري : انجام نمونه برداري به افرادي سپرده شود كه آموزش لازم براي كاربرد درست تجهيزات و روش نمونه برداري را ديده باشند.

5-1 روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي

نمونه مخلوط حداقل دو مرتبه پيش از تقسيم در يك سطح غير قابل نفوذ و تمييز كاملاً مخلوط شود

- دانه­ها را باهم به شكل يك توده مخروطي، جمع كنيد.

- سطح توده مخروطي را پهن كرده و سپس آن را چهار قسمت D، C، B، A  تقسيم كنيد.

- دو گوشه مخالف و روبروي هم مثلاً  Bو Cرا كنار بگذاريد و دوگوشه يك چهارم باقي مانده (Cو B) را مخلوط كنيد.

- همه مراحل را تكرار كنيد تا مقدار مورد نياز نمونه آزمايشگاهي را بدست آورد.

 

 

                                                                B             A

 

 


                                                              D                   C

                                                                                     

 

 

 

                                                  روش تقسيم چهار قسمتي و مخروطي

  

 6- روش های آزمون

6-1 تعيين افت مفيد و غير مفيد

اصول اين روش عبارتست از جدا كردن كليه مواد تشكيل دهنده افت ( طبق تعاريف فوق ) بوسيله الك و يا با دست و توزين آنها.

پس از نمونه‏برداري 100 گرم گندم را با دقت 1/0 گرم توزين نموده و نمونه را به وسيله الك 2 ميليمتري براي مدت حداقل 30 ثانيه الك نمائيد .

پس از الك كردن سنگ , كلوخه , كاه و كزل، بقایای حشرات و کنه ها، فضله پرندگان، بذر علف های هرز (سمی و غیرسمی) دانه های سمی و مضر، دانه های سیاهک‌زده، ناخنک (ارگوت) و دانه های کپک‌زده را از روي الك برچيده و به مواد مشابهي كه از الك 2 ميليمتري عبور نموده است اضافه نموده و كل آنها را با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت غير مفيد توزين گردد.

دانه هاي شكسته و چروكيده و لاغر و بادزده اي كه از الك  2 ميليمتري عبور ميكنند را بعلاوه دانه هاي جوانه زده ودانه هاي تغيير رنگ يافته در جوانه، دانه های سبز، نارس و حشره زده روي الك را جداسازي و با دقت يك صدم گرم  به عنوان افت مفيد توزين گردد.

يادآوري 1:  از آنجاییکه روش تشخیص کلیه اجزای افت به صورت چشمي می‏باشد، میز کار مناسب با نور کافی جهت انجام آزمایشها، ضروری است.

يادآوري2: اجزاي افت با چشم غير مسلح اندازه‌گيري ميگردد.

يادآوري 3- مرجع ذيصلاح براي تشخيص بذور سمي و غيرسمي سازمان حفظ نباتات وزارت جهاد كشاورزي مي‌باشد.

یاداوری 4- در صورت وجود دانه­های آلوده به فوزاریوم و نماتد زده مراتب سریعاً به مرکز پژوهش­های غلات گزارش گردد.

6-2 تعیین رطوبت

رطوبت یکی از فاکتورهای مهم در نگهداری گندم بوده و در سلامت و ماندگاری آن تأثیر بسزایی دارد، هر چه رطوبت گندم پایین­تر باشد قابلیت و مدت نگهداری آن افزایش می­یابد، تعيين مقدار رطوبت از نقطه نظر خريد و فروش نیز داراي اهميت فراواني است. بنابراین کنترل میزان آن در هنگام دریافت گندم ضروری است. براي تعيين میزان درصد رطوبت گندم، از روشهاي مستقيم و غيرمستقيم استفاده مي‏شود. روشهاي مستقيم ساده و دقيق و در عين حال وقت گيرند. در حالي كه روشهاي غيرمستقيم به سهولت و سريع انجام مي‏گيرند، اما دقت كمتري دارند. در مراکز خرید تعیین رطوبت به روش غیر مستقیم و با استفاده از رطوبت سنج انجام می‏شود. رطوبت‏سنج مقاومتي، مقاومت الكتريكي يك مقدار مشخص از نمونه دانه را تحت تراكم و درجه حرارت معين، اندازه‏گيري مي‏كند، مقاومت الكتريكي برحسب رطوبت، درجه حرارت و درجه تراكم دانه تغيير مي‏كند. رطوبت سنج‏ هاي زیر جزء رطوبت سنج‏هاي مقاومت الكتريكي هستند كه رطوبت دانه را ظرف 30 ثانيه و به روش غیرمستقیم اندازه‏گيري مي‏كنند.

- universal moisture meter

-Kett moisture meter

-MiniGAC Plus (Dickey-John)

-Multigrain

-Sinar

نتایج آزمایشات حاصل از کار با لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی زمانی دقیق و معتبر است که این لوازم کالیبره گردد. بدین معنی که دستگاه مورد نظر نتایج را با کمترین خطای ممکن در تکرار آزمایشات نشان دهد.

برای این منظور می‏توان بر اساس دستورالعمل دستگاه در صورت توانایی فرد آزمایش کننده دستگاه را تنظیم و کالیبره نمود در غیر این صورت از خدمات شرکت‏های استاندارد که در زمینه کالیبراسیون لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی فعالیت می نمایند، استفاده نمود.

6-3 تعیین آلودگي به افات انباري

 براي تعيين الودگي به افات انباري از الك، با سوراخهاي از 5/1 تا 5/2 ميلي‌متر بطوريكه بر حسب مورد اكثر حشرات از الك عبور كرده ولي دانه‌هاي مورد آزمون روي آن باقي بمانند، استفاده ميشود.

تمام حشرات جدا شده در نمونه را شناسايي كرده و بطور جداگانه براي هرگونه، تعداد حشرات بالغ و در صورت امكان لارو و شفيره را يادداشت نماييد. چنانچه ضرورت داشته باشد، تعداد حشرات زنده و مرده را بطور جداگانه ثبت كنيد. در صورت ضرورت براي شناسايي حشرات از مراجع ذيصلاح استفاده كنيد فهرست مهمترین حشرات غیرقابل پذیرش در محموله گندم به شرح زیر است:

 

 Acarus spp.

Cryptolestes spp.

Ephestia spp.

Glycyphagus spp.

Nemapagon granella L.

Oryzaephilus spp.

Plodia interpunctella Hubn.

Prostephanus truncatus Hom.

Rhyzo pertha dominica F.

Rhizositophilus spp.

Tenebroides mauritanicus L.

Tribolium spp.

Trogoderma spp.

Latheticus oryzae.

  

 


)سياهك پنهان پا كوتاه گندم   tilletia spp ) - 2 

 

تهیه و تنظیم : گروه خرید و نگهداری غلات و فرآورده های آن

+ نوشته شده در  دوشنبه پانزدهم اردیبهشت 1393ساعت 9:43 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

آفات انباری گندم

Ø    مهمترین آفات انباری گندم، آفاتي هستند كه از غلات و فرآورده‏هاي آنها، طي دوره نگهداري تا زمان مصرف نهايي، تغذیه و به آن خسارت وارد مي‏كنند.

Ø     آفات انباری به دلایل:

        بهداشتي (بروز بيمارهاي انسان و دام با تغذيه فرآورده آلوده)،

        اقتصادي (كاهش وزن و از بين رفتن فرآورده) و

        كيفي (كاهش درجه مرغوبيت و كيفيت فرآورده) حائز اهمیت هستند.

Ø    بر اساس مقررات خرید گندم هاي داراي آفات زنده انباري قابل خريداری نمي‏باشد.

 

ضايعات ناشي از آفات انباري 

 

طبق گزارشات فایو سالانه 10 تا 20% از محصولات برداشت شده در دنيا به وسيله آفات انباري از بين مي رود . منابع ديگر اين رقم را 30 تا40% تخمين زده اند،

 اين مقادير براي تغذيه چند ميليون

انسان كفايت خواهد كرد .

با وجود سختيهاي افزايش سطح توليد (حتي با درصد هاي كم) اين ضايعات بسيار قابل توجه هستند.

 

مهمترین انواع آفات انباري كه سیستمهای ذخیره سازی را :تهديد مي نمايد، عبارتنداز

 

- حشرات

 - جوندگان

- كنه ها

- قارچها

 

• حشرات داراي بدن سه قسمتي (سر، سينه ، شكم) و سه جفت پاي بندبند هستند.

• سيكل زندگي آنها شامل تخم، لارو، ،شفيره و حشره بالغ است.

• در مدت کوتاهی منجر به خسارت بسیار زیادی می شوند.

 

با اندازه‌گیری دمای داخل محموله می توان به وجود آفات پی برد.

وجود چند عدد حشره در محموله، تا پيش از رسيدن بار به مقصد مي‌تواند به جمعيتي خسارت زا مبدل شود. بنابراین غله انبار شده بايد عاري از هر گونه آفت باشد.

شرايط مساعد براي بيشتر حشرات، دمايي در حدود 30 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي 40 تا 80 درصد است­.

 

فهرست مهمترین حشرات غیرقابل پذیرش در محموله گندم به شرح زیر است:

Cryptolestes spp.

Ephestia spp.

Oryzaephilus spp.

Rhyzopertha dominica F.

Sitophilus spp.

Tribolium spp.

Trogoderma spp

 

نحوه خسارت حشرات به غلات ذخیره شده

←    تغذیه از قسمتهای مختلف دانه غله : به عنوان مثال تغذیه از مغز دانه و جوانه

←    ایجاد سوراخ هایی در دانه غله : در برخی مواقع در مدت کوتاهی فقط پوسته خالی دانه باقی می ماند.

←    تغذیه از فرآوردهای غلات : مانند آرد

←    گذراندن برخی از مراحل رشد در داخل دانه : تخم گذاری درون دانه غله و تغذیه لارو از دانه غله و تولید شفیره

←    باعث ایجاد گرما: (پدیده خودگرمائی خشک) شده و دما تا40 درجه سانتیگراد هم بالا می رود.

←    كاهش وزن

←     کاهش ارزش غذايي 

←    کاهش كيفيت فرآورده  

←    آلوده نمودن غلات : توسط تخم‌ها، پوسته‌هاي لارو، پيله‌هاي خالي، مدفوع و اجساد حشرات مي كنند.

 

نوع آفت

←    آفت نوع یک : آفت نوع یک توانایی تغذیه  از دانه غله سالم را دارد. مانند: سرخرطومی گندم و سوسک کشیش

←    آفت نوع دو : توانایی استفاده از دانه غله سالم را ندارد، و در صورتی می تواند از دانه غله استفاده کند که دانه توسط عوامل مکانیکی یا آفت نوع اول قبلا آسیب دیده و خرد شده باشد.

    آفت نوع دو از دانه آسیب دیده یا آرد غلات می توانند تغذیه کنند.

   مانند: شپشه کوچک غلات و شپشه دندانه دار غلات

 

آفات انباری گندم

(جوندگان)

درميان جوندگان، موشها اهميت بيشتري دارند،

1.       ضررهاي اقتصادي،

2.      كاهش ارزش تغذيه اي،

3.       آلوده كردن موادغذايي و علوفه،

4.       جويدن مواد مختلف و

5.      انتقال بسياري از بيماريها به انسان (طاعون، تيفوس، تب گاز گرفتگي، وبا، يرقان مسري، انواع اسهال)

 از جمله خسارات ناشي از موشها است.

 

•   انواع موشها، نظیر موش خانگی، موش صحرایی خاکستری و سیاه

  در انبارهای غیر فنی  به گندم حمله می کنند مقدار زیادی از گندم را مصرف کرده و بقیه را به فضولات خود آلوده می کنند.

•   در برخی کشورها که خسارات وارده توسط موشها زیاد است، آنها را در تقسیم بندی آفات انباری  مهم قرار میدهند.

  

آفات انباری گندم

(کنه ها)

^   كنه ها از خانواده عنكبوتيان بوده و نسبت به حشرات كم اهميت ترند.

^ کنه ها بسيار ريز بوده و با چشم غيرمسلح ديده نمي شوند و در جمعيت هاي زياد ممكن است با گرد و غبار اشتباه گرفته شوند.

^ کنه مهمترين آفت مناطق مرطوب است و در محمولاتي كه رطوبت بيشتر از 14% دارند، تخم ريزي كرده و به سرعت رشد مي كنند.

 

آفات انباری گندم

(کنه ها)

^  دراثر آلودگي اين آفت علاوه بر كاهش وزن محموله جوانه و آندوسپرم دانه صدمه ديده و قوه ناميه كاهش مي يابد. اغلب فرآورده هاي آلوده به كنه غيرقابل استفاده مي شود .

^  از آنجاییکه، اغلب علت وجود كنه‌ها رطوبت بالاي غلات است،  بنابراين تحت شرايط رطوبت نرمال در ذخيره غلات، خسارات وارده ناشي از كنه به حداقل مي‌رسد.

 

گرد آوری و تنظیم : حمید خراسانی

 

+ نوشته شده در  یکشنبه یازدهم اسفند 1392ساعت 3:43 PM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

مهمترين عوامل پیشگیرانه که در مبارزه با آفات

•         کنترل مستمر محیط انبار و سيلوها

•         بررسي و بازديد گندم، قبل و در هنگام ورود به طور دقيق

•         در نظر داشـتن عوامل مهار کننده رشـد و تکثيـر آفات، به عنوان مثال توري، در و پنـجره کنترل گردند.

•         کنترل دما و رطوبت (دو فاکتور اصلی برای محدود کردن رشد آفات)

        پس از اعمال کلیه اقدامات بهداشتی مانیتورینگ مستمر برای بررسی وجود و تخمین جمعیت آفات  به منظور پیش گیری و شناسایی نقاط بحرانی و مداخله به موقع برای کنترل آفات انباری لازم است.

        یکی از روشهای غیر مستقیم اما موثر در شناسایی آفات اندازه گیری دمای محموله است، زیرا رابطه مستقیمی بین فعالیت آفات و افزایش دمای محموله وجود دارد. مرتباً كندوهاي ذخيره سازي گندم را سركشي كنيد و به دنبال رطوبت انباشته، حشرات و بوي نامطبوع باشيد.

 

مبارزه با آفات انباری گندم

 

        مدیریت صحیح مبارزه با آفات : به کارگیری به موقع اقداماتی (ضدعفوني) که جهت مبارزه با آفات انباری لازم است، به طوری که کالای ذخیره شده با حداقل ضایعات به بازار عرضه شود.

 

شرایط ضد عفونی :

                غیر قابل نفوذ کردن تاسیسات ذخیره ای

                انتخاب مقدار مناسب مواد ضدعفونی کننده

                پوشش پلاستیکی بر روی محموله

                کنترل هوای انبار با برهم زدن نسبت o2 و co2

 

 

مواد ضد عفونی کننده و حشره کشها بر اساس شکل و کاربرد به سه دسته تقسیم می شوند:

*   سموم مایع Spray: سموم فسفره آلی، به صورت سمپاشی جهت انبارهای خالی استفاده می شود. (2 گرم ماده موثر در هر متر مربع) مانند مالاتیون، اکتلیک، فنیتروتیون، DDVP، رندان، پیرتروم

*   سموم گردیDust : جهت انبارهای خالی و تجهیزات، امروزه کمتر کاربرد دارد، مانند سم Dryacide

*   سموم تدخینی (گازی) Fumigant: جهت ضدعفونی غلات و حبوبات و کارخانجات آرد به کار می رود.

 

 

مزیت سموم تدخینی (فومیگاسیون)

در ضدعفوني با گاز فسفين، این گاز به داخل تخم ها و شفيره ها نفوذ کرده و باعث از بین رفتن آنها می شود.

در ضدعفوني با سموم مايع و پودري، این سموم قابلیت نفوذ به داخل تخم ها و شفيره ها را نداشته و تاثیر چندانی بر از بین رفتن آنها در این مراحل از زندگی آفت ندارند.

 

سموم تدخینی (گازی)

سموم تدخینی شامل متیل بروماید و گاز فسفین می باشد.

    متیل بروماید : در گذشته بسیار کاربرد داشت.

به دلایل زیر:

سمیت شدید و اثرات مخرب زیست محیطی

در حال حاضر استفاده آن ممنوع است.

        گاز فسفین : در حال حاضر به دلیل کاهش هزینه ها، کارایی مناسب متداولترین روش ضدعفونی محسوب می شود.

 

فرمولهای  در دسترس فسفین، شامل فسفيد آلومينيوم و فسفيد منيزيوم مي باشد كه با رطوبت هوا واكنش مي دهد و گاز فسفین یا فسفید هیدروژن تولید می کند:

3PH + 3 (OH ) AL             O2H3 + ALP

3PH2 + 2 (OH ) Mg           O2H6 + 2P 3Mg

گاز فسفین PH3بی رنگ، کمی سنگین تر از هوا، با بوی شبیه کاربید یا سیر و قابل اشتعال می باشد.

اشکال مختلف فسفین:

1.      قرص فسفید آلومینیوم : 3 گرمی که یک گرم گاز توليد مي كند. براساس مصوبه 84/9/24 هيات محترم نظارت بر سموم كشور مصرف قرصهاي فسفيد آلومينيم به جهت مسايل بهداشتي و جلوگيري از اثرات زيانبار بقاياي مصرف اين قرصها در محصولات ضدعفوني شده  ممنوع گرديد .

2.      کپسول : 2% گاز فسفین و 98% Co2  عدم سهولت استفاده، هزینه زیاد و خطر نشت از عوامل محدود کننده آن می باشد.

3.      نوار فسفید آلومینیوم: به صورت دتیا بگ و دتیا بلنکت استفاده می شود.

اشکال مختلف دتیا بگ:

به صورت بسته های آلومینیومی حاوی ساشه های 4 ، 6 ، 10 ، 20 و نوار 12 عددي، 100 عددی (دتیا بلنکت یا نواری) می باشد.

دتیا بگ 100 عددی Bag Blanket

نوار دتیا به صورت یک نوار یکصد ساشه ای برای ضدعفونی:

 انبارهای با حجم زیاد مانند خن کشتی، انبار روباز، سالن ها و انبار زیر زمینی استفاده می شود.

 

دتیا بگ:

دتياگاز به صورت ساشه هايي از جنس Tyvek ( پاكت هاي تراوا ) حاوي 34 گرم پودر با ماده موثر فسفيد آلومينيم است كه در يك بسته آلومينيومي قرار دارد.

 هر ساشه در مجاورت هوا 11.3 گرم گاز فسفين آزاد مي كند.

 ساشه ها به هيچ وجه نبايد باز و يا پاره گردد، هنگامي كه ساشه ها از پوشش آلومينيمي خارج مي كردند، گاز فسفين با كمي تاخير ( جهت حفظ ايمني و بهداشت كاربران ) آزاد مي گردد، بنابراين زماني كه پاكت آلومينيومي باز مي شود بايد تمامي ساشه هاي داخل آن بلافاصله مصرف و از بسته بندي مجدد آن پرهيز گردد .

Tyvek  يا تراوا:

هوا، گاز و رطوبت را از خود عبور داده ولي از وارد شدن آب به داخل بسته جلوگيري مي كند اين خاصيت باعث مي شود تا سرعت آزاد شدن گاز ثابت بماند.

اين بسته ها در پاكتهاي آلومينيومي قرار گرفته كه پس از باز شدن و در معرض هوا قرار گرفته گاز آزاد مي كنند.

 

حداقل شرايط لازم براي ضدعفوني با فسفين

              انجام عمليات توسط افراد آموزش ديده

              مسدود و غيرقابل نفوذ كردن محفظه ضدعفوني

      درزبندي و مسدود نمودن كليه منافذ و دريچه ها مهمترين عامل براي نتيجه گيري مطلوب است.

              مصرف دوز مناسب سم در مدت زمان مناسب

              هوادهي مناسب پس از خاتمه عمليات ضدعفوني

    فوميگاسيون بايد توسط نيروي متخصص و مطابق استانداردهاي مربوطه صورت گيرد.

 

نحوه ضدعفونی با سموم تدخینی

 

ضدعفوني گندم فله اي

الف- ارتفاع غله يك تا دو متر: بگهای فسفید آلومنیوم را درگوشه‏ها و قسمت‏هاي مياني غله در فواصل معين و تقريبا مساوي از هم قرار داد.

ضدعفوني گندم فله اي

ب-ارتفاع غله‏بيشتر از 2 متر: بايستي از اپليكاتور استفاده شود و بگها بايد طوري قرار داده شود كه فاصله تحتاني‏ترين بگ از كف انبار حدود نيم متر باشد (در هر حال اين فاصله نبايد از يك متر تجاوز كند) و به همين ترتيب با كم كردن تدريجي عمق بايد بگها را در قسمت‏هاي مختلف غله در فواصل افقي و عمودي مناسب حدود نيم متري از يكديگر قرار داد تا به سطح فله رسيد.

روي غلات فله را بايد با پوشش غيرقابل نفوذ گاز پوشانده و اطراف آن را نيز مسدود نمود.

ضدعفوني گندم كيسه اي

الف- چيدمان منظم كيسه ها: درصورتيكه يك يا چند کومه(پارت) ازکیسه های صفافی شده دچار آلودگي باشد، بايستي مقدار گاز لازم براي هر کومه را برحسب حجم و يا وزن محاسبه نمود و پاکتهای فسفین را در نقاط مختلف در بين كيسه‏ها، روي كيسه ها و در قسمت هاي مختلف كالا قرار داد. سپس روي کومه را با، پوشش هاي غير قابل نفوذ گاز پوشاند.

ب- چيدمان نا منظم كيسه ها: بايستي تمامي كيسه‏ها ضد عفوني شوند.

- چنانچه حجم كل كالا كمتر از نصف انبار باشد و ضمنا گوشه و كنارها و سطوح مختلف انبار نيز آلودگي نداشته باشد مي‏توان با توجه به شرايط فوميگاسيون مقدار سم مورد نياز را محاسبه نمود و پس از عمليات سم گذاري در فواصل و سطوح مختلف كيسه‏ها روي آن‏ها را با پوشش‏هاي غيرقابل نفوذ گاز پوشانده و عمل ضد عفوني را انجام داد .

 - درصورتيكه حجم غلات انبار شده بيش از نصف حجم انبار باشد بهتر است نسبت به ضد عفوني تمامي انبار اقدام نمود، مخصوصا اگر حشرات سطوح مختلف داخلي انبار را پناهگاه خود كرده باشند .

 

مدت زمان مناسب تاثير فسفین

              گاز فسفين به كندي عمل مي كند.

              حداقل مدت زمان ضدعفوني با گاز فسفين در درجه حرارت 30 درجه، حداقل 4 روز و در درجه حرارت 20 درجه، 7-5  روز، است .

              هر چه طول مدت ضدعفوني بيشتر باشد، ضدعفوني موثرتر است .

 

مراحل رشد و تكامل شپشه غلات

q               تخم

q               لارو

q                شفيره

q                حشره بالغ

 

 

لاروها و حشرات بالغ نسبت به ضدعفوني حساستر از تخم و شفيره هستند .

◊        در طول مدت زمان ضدعفوني، حشره از دوره زندگي كه حساسيت كمتري نسبت به گاز فسفين دارد، به دوره اي كه بيشتر حساس مي باشد، تبديل شده و سپس از بين مي رود. ( به طور مثال از مرحله تخم به مرحله لاروي و يا از حالت شفيرگي به حشره بالغ تبديل مي گردد)

◊        در يك ضدعفوني ناموفق، تنها حشرات در مراحل حساس از بين رفته و مراحل غير حساس مانند تخم و شفيره سالم باقيمانده و دوباره محموله را آلوده مي نمايد.

◊        بنابراين هر چه طول مدت ضدعفوني بيشتر باشد، ضدعفوني موثرتر است.

◊        در هر صورت يك دوره زماني حداقل وجود دارد كه نمي توان طول دوره ضدعفوني را از آن كوتاهتر نمود (حتي اگر ميزان دز مصرفي را بالاتر ببريم).

 

حداقل زمان گازدهي به وسيله بگهای فسفید آلومنیوم

( با رطوبت نسبي حدود 60 درصد)

دما

مدت ضدعفوني

پايين تر از 5 درجه سانتيگراد

گازدهي انجام نمي گيرد

بين 5 تا 10 درجه سانتيگراد

14 روز

بين 11 تا 15 درجه سانتيگراد

7 روز

بين 16 تا 25 درجه سانتيگراد

4 روز

بالاتر از 25 درجه سانتيگراد

3 روز

 

 

تعداد ساشه هاي مورد نياز و فواصل رها سازي آن بر روي نوار نقاله (دستي از بالاي كندو) بر اساس ميزان گندم ورودي به كندو

ميزان گندم ورودي بر

حسب تن در ساعت

تعداد ساشه در ساعت براساس 5 گرم گاز فسفين در هر تن

(آلودگي شديد)

تعداد ساشه در ساعت براساس   3  گرم گاز فسفين در هر تن

( آلودگي متوسط )

تعداد ساشه در ساعت براساس 2 گرم

گاز فسفين در هر تن (آلودگي كم)

20

9

5

4

 

 

 

 

30

13

8

5

40

18

11

7

50

22

14

9

100

44

27

18

200

88

53

35

 

فسفید منیزیم

◊        به دو صورت فسفید منیزیم ورقی (دگش پلیت) و فسفید منیزیم نواری (دگش استریپ) می باشد.

◊         هر فسفید منیزیم نواری شامل 20 فسفید منیزیم ورقی می باشد. (هر دگش استریپ حاوی 20 دگش پلیت به هم پیوسته است.)

 

ساختمان پلیت و استریپ

     پوشش آلومینیومی غیر قابل نفوذ به گاز و آب بوده که در زمان استفاده پس از باز کردن پوشش آلومینیومی با توجه به جنس کاغذ مخصوص (تراواTyvek ) فسفید منیزیم در مجاورت هوا قرار گرفته و گاز آزاد می کند.

کاربرد فسفید منیزیم

◊        فسفید منیزیم علاوه بر قدرت حشره کشی عالی قابلیت انتشار و نفوذ بسیار خوبی دارد.

◊        تا حدی به درون مواد بسته بندی شده نظیر کاغذ، چوب و مواد سنتتیک و بسته بندی های فشرده مانند عدل توتون و تنباکو نفوذ می کند.

◊        برای محصولات فرآوری شده و بسته بندی شده استفاده می شود.

مانند برنج، غذای دام، آجیل، آبنبات و آرد محصولاتی نظیر غلات، سبزی خشک، قهوه و کاکائو به صورت دانه یا پودر، ادویه، دانه های خوراکی و . . .

 

◊        زمان گازدهی برای حصول نتیجه بهتر به عوامل زیر بستگی دارد:

- نوع آفت، درزبندی محیط تحت ضدعفونی، دما، رطوبت و نوع بسته بندی کالا انبار شده.

 

مقایسه فسفید آلومینیوم با فسفید منیزیم

◊        فسفید منیزیم در مدت زمان کوتاهتری گاز آزاد می کند.

◊         فسفید منیزیم قابلیت انتشار و نفوذ بیشتری دارد، لذا گزینه مناسبی برای کالاهای بسته بندی شده و حساس می باشد.

◊        فسفید منیزیم در دماهای کم و رطوبت نسبی پایین بسیار خوب عمل کرده و گاز آزاد می کند.

 

ایمنی ضدعفونی با فسفین

◊        گاز فسفین مانند سایر گازهای ضدعفونی کننده برای انسان و سایر موجودات خونگرم سمی و خطرناک می باشد. (در غیر اینصورت اثری بر آفات نخواهد داشت)

◊        در هنگام ضدعفونی یک کندو یا یک انبار؛ ورود به کندو و یا انبار مجاور ممنوع است.

◊        برای حفظ سلامتی رعایت کلیه توصیه های ایمنی در هنگام استفاده از این گاز الزامی است.

◊        سموم تدخینی صرفا به وسیله افراد آموزش دیده و یا تحت نظارت مستقیم آنها استفاده گردند.

◊         با رعایت نکات ایمنی استفاده از گاز فسفین کاملا بی خطر است.

 

نكات پس از پايان ضدعفوني

◊        پس از پايان مدت زمان ضدعفوني نسبت به باز نمودن درها و پنجره ها و برقراري جريان هوا اقدام تا اثرات باقي مانده گاز ازبين برود.

◊        در هنگام برداشتن پوشش جهت عمليات هوادهي، می بایست از ماسك استفاده شود.(ماسک های مورد استفاده علاوه بر دهان و بینی چشمها را نیز بایستی بپوشاند.)

◊        حداقل 2-3 روز پس از ضدعفوني تا زماني كه غلظت گاز فسفين به حد مجاز برسد،كالا مصرف نشود.

 

◊        پاكت هاي باقيمانده/ ساشه های دتیا (پس از خروج گاز و انجام ضدعفونی) جمع آوري گردد و توصيه مي شود در جايي دور از محل زندگي حداقل در عمق 0.5 متري به گونه اي كه با آبهاي زير زميني ارتباط نداشته باشد، دفن شود.

◊        قرصها به دليل باقيمانده جهت ضدعفوني در داخل آرد مناسب نيست، اما دتیا بگها هیچ گونه باقمانده ای در آرد از خود به جای نمی گذارند.

◊        در هر صورت باقيمانده بقايا سموم تدخيني در گندم در طي بوجاري جدا خواهد شد.

◊        در هنگام ضدعفونی آرد باید تعداد ساشه های مصرفی شمرده و پس از پایان ضدعفونی از داخل آرد بر اساس شمارش اولیه خارج شوند و یا قبل از مصرف حتما آرد الک شود.

 

مزایای استفاده از فسفین

◊        ساشه های دتیا پس از ضدعفونی به راحتی قابل جمع آوری می باشند.

◊        سموم تدخینی مورد استفاده باقی مانده روی کالا به جا نمی گذارند.

◊        طعم و مزه کالای انبار شده را تغییر نمی دهد.

◊        به لایه ازن آسیب نمی رساند.

◊        بر کلیه آفات انباری حتی در مرحله تخم و شفیره موثر است. (برای کنترل تخم و شفیره زمان ضدعفونی افزایش می یابد.)

◊        کاربرد آن آسان و ایمن است.

◊        در مجموع ضدعفوني با فسفين هيچ گونه اثر سوئي بر رنگ، طعم،کیفیت و سایر خواص كالاي تحت ضدعفوني ندارد.

 گردآوری و تنظیم: حمید خراسانی

 

+ نوشته شده در  یکشنبه یازدهم اسفند 1392ساعت 3:22 PM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

 

                             به نام خدا


آشنايي بامهمترين

 بيماري­هاي گندم

 در سطح كشور

 

تهيه و تنظيم: زهرا شادفر

 

گروه تحقيقاتي و آزمايشگاهي خريد و نگهداري غلات و فرآورده هاي آن

خرداد 1392

فهرست مطالب                                                                                                   

مقدمه

-1-1زنگ زرد

-2-1زنگ قهوه‌اي..

-3-1زنگ سياه

-1-2سياهك پنهان پاكوتاه گندم

-2-2سياهك ناقص (كارنال بانت)

-3-2سياهك آشكار

-3ارگوت يا ناخنك غلات..

-4سفيدك پودري ‍

-1-5سپتورياي برگ گندم

-2-5سپتورياي سنبله گندم

-6پوسيدگيهاي ريشه و طوقه گندم

-7پاخوره گندم

-8نماتد گال بذر  

-9فوزاريوم سنبله گندم

منابع.

مقدمه                                                                                                   

گياهان زراعي بخصوص گندم به عنوان يك محصول غذايي استراتژيك و مهم كشت مي گردد و يا در فرآورده­هاي صنعتي و تغذيه دام مورد استفاده قرار مي گيرد. گندم از ابتداي كاشت تا زمان برداشت، مورد حمله عوامل بيماريزاي قارچي، ويروسي، باكتريايي و نماتدها قرار مي‌گيرد و از عوامل غيرانگلي نيز آسيب مي‌بيند. بنابراين كاهش و به حداقل رساندن خسارت و يا به عبارت ديگر كنترل اين عوامل، مي‌تواند نقش به­سزايي در افزايش توليد گندم داشته باشد و همچنين سلامتي ما و موجودات ديگر به سلامتي اين گياهان نيز وابسته است. بسياري از كشاورزان به علت عدم آشنايي با عوامل بيماري­زاي گياهان زراعي، براي مبارزه عليه بيماري­ها سموم شيميايي را در اولويت قرار مي دهند. مضافاً اينكه نمي دانند از اين سموم به چه مقدار و چگونه و در چه زمان مناسبي استفاده نمايند. مصرف بي­رويه و غير بهينه سموم شيميايي نيز خالي از خطر نبوده و به سلامتي انسان و ساير موجودات ديگر آسيب مي­رساند و باعث آلودگي محيط زيست مي­گردد. بنابراين بايد در درجه نخست بيماري و عوامل بيماري­زا را شناخت و سپس از روش هاي مناسب عليه آنها استفاده نمود. به اين ترتيب هدف از تهيه اين مجموعه آشنايي بيشتر با مهمترين بيماري­هاي گندم­ و بررسي نتايج تحقيقات انجام شده بر روي واريته هاي مختلف از گندم و پاتو‍ژن توسط محققين در اين زمينه در كشور همچنين روش هاي مبارزه با آنها مي باشد، لذا در اين مطالعه سعي شده است ضمن جمع آوري اطلاعات و دستاوردهاي موجود به صورت يكپارچه در يك مجلد، راه حل مناسب و کاربردي جهت روش های كنترل موجود با شیوه های مؤثر و بی خطر را پیشنهاد نمايد.

 

زنگها (Rusts)                                                                                                                                

 سه نوع بيماري زنگ شامل زنگ‌هاي سياه (­زنگ ساقه يا سياه ساقه)، زرد (زنگ خطي يا گلوم) و قهوه‌اي (زنگ برگ يا نارنجي) گندم را مبتلا مي سازد.

1-1-  زنگ زرد                                                                                                                 

 اين بيماري يكي از خطرناكترين بيماريهاي غلات در ايران است و در حال حاضر در بسياري از نقاط كشور شيوع دارد. اپيدمي‌هاي آن هر 4 تا 5 سال يك بار خسارتهاي شديدي ايجاد مي‌كند.

از سوي ديگر بايد توجه داشت كه عامل بيماري قادر به ايجاد نژادهاي فيزيولوژيك متعدد مي‌باشد، كه براساس بيماريزايي آن روي ميزبانهاي مختلف و برهمكنش ژني هر نژاد و ميزبان شناسايي مي‌شوند.

عامل بيماري زنگ زرد قارچي است با نام علمي:

Puccinia striiformis

 كه ميزبان واسط براي آن شناخته نشده است. اين قارچ علاوه بر گندم و جو به چاودار، يولاف و بيش از 320 گونه متعلق به 18 جنس از گياهان خانواده گندميان حمله مي‌كند.

نشانه‌هاي بيماري

زنگ زرد گندم در بهار، معمولاً زودتر از ساير زنگ‌هاي غلات ظاهر مي‌شود. ابتدا روي برگهاي جوان جوش‌هاي زرد رنگ تشكيل مي‌شوند. اندازه هر جوش حدود 1 تا 3/0 ميليمتر بوده كه به­تدريج به هم متصل و بصورت خطي يا نواري به موازات رگبرگها، هر دو سطح برگ را فرا مي‌گيرند. اين جوشها همچنين مي‌توانند روي غلات و سنبله نيز ظاهر شوند. در اواخر دوره رشد گندم، مرحله تليوم[1] قارچ شروع مي‌شود كه به­صورت جوش‌هاي سياه رنگ بوده و بيشتر در سطح تحتاني برگ‌ها روي خطوط كوتاهي تشكيل مي‌شود.

 

دانه‌هاي سنبله آلوده، بسيار كوچك، چروكيده و فاقد نشاسته هستند كه بدين ترتيب غيرقابل استفاده خواهند بود.

 

Puccinia striiformis  


چرخه بيماري

از آنجايي كه براي زنگ خطي گندم، ميزبان واسطي شناخته نشده است، احتمال مي‌رود كه قارچ عامل بيماري، زمستان را بصورت اسپور و يا ميسليوم در بافت برگها سپري كند. بنابراين شروع آلودگي مزارع از همين ميسليوم‌ها ، اسپورها و يا از اسپورهايي است كه در منطقه باقي مانده‌اند و يا از ميزبانهاي ديگر به­وسيله باد منتقل شده‌اند.

مبارزه

استفاده از قارچ­كش هاي سيستميك مناسب نيز پيشنهاد مي­گردد. ليكن بهترين روش مبارزه با زنگهاي غلات، كشت ارقام مقاوم مي‌باشد. كنترل صحيح و اصولي علفهاي هرز خانواده گندميان، به­ويژه علفهاي هرزي كه به عنوان منابع اوليه آلودگي و ميزبانهاي تابستان گذران و زمستان گذران عامل بيماري شناخته شده‌اند، نقش مهمي در كاهش زنگ خطي خواهد داشت. همچنين بهينه سازي مسايل تغذيه‌اي گياه گندم نيز مي‌تواند، در كنترل بيماري موثر واقع گردد. به­طور كلي اعمال مديريت صحيح در مزرعه نه تنها در كنترل اين بيماري، بلكه در مورد ساير بيماريهاي مهم گندم نيز داراي اهميت بسيار زيادي است.

1-2-   زنگ قهوه‌اي                                              

زنگ قهوه‌اي نيز علاوه بر گندم به جو، چاودار و بعضي از گندميان وحشي نيز حمله مي‌كند.

نام علمي قارچ عامل بيماري:

 Puccinia recondita

 است.

نشانه‌هاي بيماري

نشانه هاي بيماري به صورت جوش‌هايي با بيش از 5/1 ميليمتر قطر، روي سطح بالايي پهنك برگها ظاهر مي‌شود. اين جوش‌ها قهوه‌اي و نارنجي رنگ و شكوفا مي‌باشند. جوش‌هاي تليال[2] كه در زير اپيدرم بخصوص برگ و غلاف تشكيل مي‌شوند، به اندازه اوردياها سياه و براق مي‌باشند و شكوفا نيستند. زنگ برگ داراي سيكل كامل و دوميزبانه است، ميزبان واسط آن گونه‌هاي گياهاني از جنس Anchusa, Isopyrum, Thalictrum و Anemonella مي‌باشد. توليد مثل و تكثير قارچ در بهار ابتدا بوسيله اسپور و ميسليومي كه زمستان گذراني نموده شروع مي‌شود. زنگ قهوه اي در دماي بين 15 تا 22 درجه سانتي گراد, همراه با رطوبت كافي به سرعت توسعه مي يابد.

دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده شده محصول ممكن است تا 90 درصد خسارت ببيند.

مقاوم

 


نيمه مقاوم

  Puccinia recondite 

 

 


1-3-  زنگ سياه                                                                                                    

زنگ سياه علاوه بر گندم به جو، يولاف، چاودار و بيش از 75 گونه علفهاي خانواده گندميان نيز حمله مي‌كند.

عامل اين بيماري قارچ Puccinia graminis مي‌باشد. اسپورهاي اين قارچ بيشتر روي ساقه غلات و  برگ گندم تشكيل شده، ولي ممكن است پهنك برگ، پوشينه و ريشك‌ها را نيز آلوده كند. جوش‌ها بيضوي كشيده يا دوكي شكل هستند. در اواخر فصل، تليوسپورهاي سياه رنگ بوجود مي‌آيند. دو مرحله اول در سيكل زندگي قارچ، روي ميزبانهاي واسط كه گياه زرشك و چند گونه ماهونيا (Mahonia) است طي مي‌شود. زنگ ساقه در دماي 25 درجه سانتي‌گراد به نحو مطلوب گسترش يافته و در دماهاي كمتر از 15 درجه و بيشتر از 40 درجه سانتي گراد توسعه آن متوقف مي‌شود.

بيماري زنگ سياه باعث ضعف گياه شده و دانه هاي خوشه آلوده ريز و چروكيده مي گردد، اين دانه ها فاقد نشاسته و غير قابل استفاده مي شوند.

Puccinia graminis

 

در بيماري زنگ غلات بر روي ارقام حساس و در موارد شدت آلودگي علاوه بر برگ محور خوشه، غلاف ، پوشينه و پوشينك دانه آلوده مي­شود، بدين ترتيب سطح فتوسنتز پايين آمده و دانه­هاي خوشه آلوده بسيار ريز ، چروكيده ، فاقد نشاسته و ضعيف مي شوند و در موارد شدت آلودگي و چروكيدگي از الك 20*2 ميليمتر عبورخواهند كرد و به طور كلي اين دانه ها باعث كاهش كيفيت آرد گندم خواهند شد.

مبارزه با زنگهاي غلات:

1-ريشه كني ميزبان واسط

2-استفاده از واريته مقاوم

3-اقدامات زراعي ، اجتناب از زياده روي در مصرف كودهاي ازته و زود كاشتن گندم هاي بهاره، كاهش دفعات آبياري، عدم كشت متراكم و ... در نقصان خسارت موثر است. رعايت تناوب زراعي يا انتخاب بذر سالم در كنترل بيماري زنگ در اين گونه گياهان موثر است.

4- مبارزه شيميايي



[1] تليوم اسپورهاي دو يا چند سلولي است كه در ابتدا زير اپيدرم هستند و بعداً ممكن است باز شوند.

[2] جوش هاي حاوي تليوسپور.

+ نوشته شده در  شنبه بیست و پنجم خرداد 1392ساعت 11:52 AM  توسط گروه خرید و نگهداری  | 

مطالب قدیمی‌تر